Lise Meitner

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lise Meitner
Lise Meitner
Podpis Lise Meitner
Data i miejsce urodzenia 17 listopada 1878
Wiedeń
Imię i nazwisko przy narodzeniu Elise Meitner
Data i miejsce śmierci 27 października 1968
Cambridge
Zawód fizyk
Narodowość żydowska
Tytuł profesor
Alma Mater Uniwersytet Wiedeński
Odznaczenia
Austriacka Odznaka Honorowa Nauki i Sztuki Pour le Mérite
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Lise Meitner (ur. 17 listopada 1878 w Wiedniu, zm. 27 października 1968 w Cambridge) – austriacka fizyk jądrowa. Jako pierwsza wyjaśniła teoretycznie zjawisko rozbicia jądra atomowego, którego w 1938 dokonał Otto Hahn.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Lise, właśc. Elise, Meitner urodziła się 17 listopada 1878 w Wiedniu, jednakże z powodu błędu w dokumentach pojawia się również w wielu publikacjach data 7 listopada. Pochodziła z rodziny żydowskiej i była trzecią córką prawnika dra Philippa Meitnera i jego żony Hedwig Meitner-Skovran. Jako osobo dorosła przeszła na protestantyzm i w 1906 została ochrzczona.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XIX wieku dziewczęta nie mogły uczęszczać do gimnazjum, Lise musiała więc zadowolić się szkołą miejską (Bürgerschule). Po jej ukończeniu opanowała samodzielnie materiał potrzebny do matury i zdała ją w roku 1901, mając 22 lata, w akademickim gimnazjum w Wiedniu. W tym samym roku rozpoczęła studia fizyczne, matematyczne i filozoficzne na Uniwersytecie w Wiedniu. Wśród jej profesorów największy wpływ na Lisę wywarł Ludwig Boltzmann. Już na pierwszym roku studiów zainteresowało ją zagadnienie promieniotwórczości. W 1906 doktoryzowała się, jako druga kobieta w historii Uniwersytetu Wiedeńskiego, z fizyki. Tematem jej dysertacji było Przewodnictwo cieplne materiałów niehomogennych.

Lise Meitner, 1906
Niemiecki znaczek pocztowy
z wizerunkiem Lise Meitner
Lise Meitner i Otto Hahn, 1913
Tablica pamiątkowa na domu rodzinnym Meitner w Wiedniu
Instytut Chemii im. Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Institut für Chiemie) w Berlinie (obecnie: Instytut Biochemii Uniwersytetu Berlińskiego)

Po obronie doktoratu starała się, bez powodzenia, rozpocząć pracę u Skłodowskiej-Curie w Paryżu. Po odmowie, pracowała w Instytucie Fizyki Teoretycznej w Wiedniu. W roku 1907 przeniosła się do Berlina, gdzie słuchała wykładów Maksa Plancka. W Berlinie spotkała też młodego chemika Otto Hahna, z którym pracowała, z krótkimi przerwami, następne 30 lat.

Praca naukowa w Berlinie[edytuj | edytuj kod]

Przez pierwsze lata pracowała z Hahnem nieodpłatnie, jako wolontariuszka, dzieląc z nim przerobiony z warsztatu stolarskiego pokój w Instytucie Chemii. W ówczesnych Prusach kobiety nie mogły ani studiować, ani pracować naukowo, dlatego też musiała wchodzić do instytutu tylnym wejściem, zaś do sal wykładowych i laboratoriów nie miała wstępu. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w roku 1909, po oficjalnym wprowadzeniu w Prusach prawa studiowania dla kobiet.

W 1909 Hahn i Meitner odkryli zjawisko odrzutu promieniotwórczego, a w następnych latach liczne radioaktywne nuklidy. Dzięki tym sukcesom dołączyła do grona najwybitniejszych fizyków swojego czasu i miała okazję poznać osobiście Alberta Einsteina i Marię Skłodowską-Curie.

W 1912 warunki pracy Meitner i Hahna poprawiły się dzięki przenosinom ich laboratorium do nowo założonego przez Hahna Instytutu Chemii przy Towarzystwie Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft – dziś Otto-Hahn-Bau przy Thielallee w Berlinie). Lise Meitner miała w tym instytucie jednak nadal pozycję wolontariuszki. W czasie I wojny światowej pracowała jako siostra w polowych szpitalach armii austriackiej na froncie wschodnim, przy aparatach Röntgena, podczas gdy Otto Hahn pracował nad projektem produkcji broni chemicznej.

Od 1917 pracowali znów wspólnie, odkrywając nowy, względnie trwały izotop protaktynu Pa231, pierwiastka chemicznego, który został odkryty przez Kazimierza Fajansa i O. H. Göhringa w 1913. W 1918 Lise Meitner została kierownikiem pracowni fizyczno-radiologicznej w Instytucie Chemii im. Cesarza Wilhelma, z odpowiednim do swojego stanowiska wynagrodzeniem. W 1922 zrobiła habilitację, uzyskując tym samym prawo do prowadzenia wykładów. W 1926 została profesorem nadzwyczajnym fizyki jądrowej na Uniwersytecie Berlińskim.

Ucieczka z Niemiec[edytuj | edytuj kod]

Choć od 1908 Meitner była członkiem kościoła ewangelickiego, po przejęciu władzy przez Hitlera w 1933 została uznana za Żydówkę na mocy ustaw norymberskich. Odebrano jej prawo nauczania, mogła jednak kontynuować swoje badania z Otto Hahnem nad promieniotwórczością w Instytucie Cesarza Wilhelma, który nie był instytucją państwową. Jako obywatelka Austrii nie podlegała bezpośrednio niemieckiej jurysdykcji, co dawało jej poczucie względnego bezpieczeństwa. Dopiero po aneksji Austrii przez III Rzeszę w 1938, gdy wszyscy obywatele tego kraju stali się automatycznie obywatelami Niemiec, zdecydowała się uciec przez Holandię i Danię do Szwecji, gdzie kontynuowała do 1946 swoje badania w Instytucie Nobla.

Hahn i Meitner pozostali w kontakcie listownym. W 1938 Otto Hahn opisał w jednym z listów do Lise odkryte przez siebie wspólnie ze Strassmannem zjawisko, które nazwał (roz)pęknięciem (Zerplatzen): „Czy to możliwe, że uran 239 może rozpaść się do baru i technetu? Bardzo interesowałoby mnie Twoje zdanie, ewentualnie mogłabyś przeprowadzić wyliczenia i je opublikować.”

W 1939 Lise Meitner wraz ze swoim siostrzeńcem Otto Robertem Frischem opublikowała artykuł Disintegration of Uranium by Neutrons: A New Type of Nuclear Reaction („Nature”, 143, s. 239–240), rozwijając w nim podstawy teoretyczne eksperymentu Hahna i Strassmanna. Lise Meitner po raz pierwszy użyła przy tej okazji terminu „rozszczepienie jądra atomowego”. Przy okazji zauważyła, iż oba powstałe z uranu jądra mają razem mniejszą masę niż jądro uranu. Z różnicy mas obliczyła, za pomocą znanego wzoru Einsteina E = mc², uwolnioną energię dla pojedynczego jądra uranu – około 200 MeV – kładąc tym wyliczeniem podstawy pokojowego i militarnego zastosowania tej ogromnej energii. Jako pacyfistka z przekonania, odrzuciła amerykańskie propozycje pracy nad budową bomby atomowej w USA i pozostała w czasie wojny w Szwecji.

W 1944 Otto Hahn otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Lise Meitner pominięto, nie uwzględniając jej wkładu. W USA w 1946 tygodnik Time okrzyknął Meitner „matką bomby atomowej” i „kobietą roku”. Od 1947 Lise Meitner kierowała wydziałem fizyki jądrowej na Uniwersytecie Technicznym w Sztokholmie, oprócz tego wykładała gościnnie w USA. W 1960 przeniosła się do swojego siostrzeńca Frischa do Cambridge i pozostała tam do swej śmierci 27 października 1968.

Publikacje (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Lise Meitner opublikowała 169 publikacji, m.in.:

  • 1906 Wärmeleitung in inhomogenen Körpern
  • 1907 Über die Absorption von α- und β-Strahlen
  • 1918 Die Muttersubstanz des Actiniums, ein neues radioaktives Element von langer Lebensdauer (wspólnie z Otto Hahnem)
  • 1919 Über das Protactinium und die Frage nach der Möglichkeit seiner Herstellung als chemisches Element
  • 1922 Über der Entstehung der Betastrahl-Spektren radioaktiver Substanzen
  • 1924 Über den Aufbau des Atominneren
  • 1927 Der Zusammenhang von α- und β-Strahlen
  • 1935 Der Aufbau der Atomkerne (wspólnie z Otto Frischem)
  • 1939 Disintegration of uranium by neutrons: a new type of nuclear reaction (wspólnie z Otto Frischem)
  • 1954 Atomenergie und Frieden
  • 1960 The Status of Women in the Professions
  • 1963 Wege und Irrwege der Kernenergie

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]