Broń jądrowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wybuch bomby atomowej w Nagasaki, 9 sierpnia 1945

Broń jądrowa – rodzaj broni masowego rażenia wykorzystującej wewnątrzjądrową energię wydzielaną podczas niekontrolowanej łańcuchowej reakcji rozszczepienia jąder ciężkich pierwiastków (uranu i plutonu – broń atomowa) lub reakcji termojądrowej syntezy lekkich pierwiastków z wodorubomba wodorowa – o sile wybuchu znacznie większej od broni atomowej. Podobnie do każdego innego rodzaju broni, broń jądrowa jest trudna do jednoznacznego zdefiniowania. Jednak według amerykańskiego Departamentu Obrony, bronią jądrową jest kompletne urządzenie w jego zamierzonej ostatecznej konfiguracji, które po zakończeniu procedur i procesów uzbrojenia, fuzji oraz sekwencji odpalenia, zdolne jest do produkcji zamierzonej reakcji nuklearnej oraz uwolnienia energii.

Nagasaki 24 września 1945 – 6 tygodni po eksplozji

Historia broni jądrowej[edytuj | edytuj kod]

  • Lata 20. XX wieku – w ZSRR działało pięć instytutów naukowych (dwa w Leningradzie, dwa w Moskwie i jeden w Charkowie), które prowadziły badania nuklearne[2];
  • Październik 1940 – trzech radzieckich uczonych z instytutu w Charkowie złożyło wniosek na przyznanie patentu o wykorzystanie uranu jako środka wybuchowego i trującego, jednak wniosek został odrzucony przez urzędy[2];
  • 23 czerwca 1942 – eksplozja niemieckiego reaktora atomowego w Lipsku[5] (kolejnego reaktora Niemcy nie zdążyli uruchomić w wyniku zakończenia wojny)[4];
  • Od listopada 1942 do marca 1943 został wybudowany amerykański ośrodek naukowy w Los Alamos (Los Alamos National Laboratory). Najwybitniejsi uczeni różnych narodowości pracowali w nim nad skonstruowaniem bomby. Wielu z nich uważało, że najpotężniejsza broń nie może być w posiadaniu tylko jednego państwa, co ułatwiło radzieckim szpiegom zdobycie informacji o amerykańskim programie atomowym Manhattan[6]. Związek Radziecki posiadał niezwykle rozbudowaną siatkę szpiegowską[7]. W amerykańskim programie atomowym było zatrudnionych około 130 000 osób, a wydatki według cen z 2011 roku wyniosły prawie 24 mld dolarów[8];
  • 14-24 sierpnia 1943 – konferencja w Quebec, pod kryptonimem Quadrant i zawarcie tajnego porozumienia pomiędzy USA i Wielką Brytanią o współpracy przy budowie bomby atomowej[9];
  • 1944 – Niemcy nie posiadali samolotu ani rakiety o udźwigu wystarczającym, by przenieść bombę atomową. Wernher von Braun – konstruktor pocisku rakietowego V2 rozpoczął prace nad modyfikacją tego pocisku, by zwiększyć jego udźwig[10];
Skutki wybuchu bomby atomowej w Nagasaki. Odległości od epicentrum podane w stopach
  • 1945 – pierwszym celem miał być Berlin (stolica Niemiec), jednak bomba nie została zbudowana dostatecznie szybko[11] i zakończyła się wojna w Europie[12];
  • Eksplozja próbna:
    • 16 lipca 1945 – pustynia Alamogordo w stanie Nowy Meksyk (USA), miejsce próby nosiło nadaną przez konkwistadorów nazwę Jornada del Muerto (hiszp. droga umarłego). (bomba „Gadget” zdetonowana w ramach eksperymentu Trinity);
  • Użycie bojowe. Duża część społeczeństwa aliantów uważała, że Japończycy zasługiwali na bombę jako agresorzy wojenni i zbrodniarze, zwłaszcza wobec ludności chińskiej (→wojna na Pacyfiku)[13]. Wybuchy miały zmusić Japończyków do kapitulacji i oszczędzić amerykańskich żołnierzy, którzy zmuszeni byliby do szturmowania japońskich wysp macierzystych[4]:
  • 29 sierpnia 1949 – eksplozja pierwszej radzieckiej bomby atomowej[14] (przeprowadzona na poligonie w Nowej Ziemi); ZSRR stał się drugim państwem świata dysponującym bronią nuklearną[2]. Wywiad amerykański szacował, że ZSRR będzie w stanie przeprowadzić próbę najwcześniej w połowie 1950 roku, a najbardziej prawdopodobnie w połowie 1953 roku[15];
  • 3 października 1952 – Wielka Brytania przeprowadziła pierwszą próbę swojej bomby atomowej[16];
  • 31 października/1 listopada 1952 – Stany Zjednoczone przeprowadziły próbę swojej pierwszej bomby wodorowej, pierwszej bomby wodorowej świata[17];
  • 12 siepnia 1953 – ZSRR przeprowadził próbę swojej pierwszej bomby wodorowej[16];
  • 13 lutego 1960 – pierwszy francuski wybuch atomowy (na Saharze)[16];
  • 5 sierpnia 1963 – podpisanie układu o zakazie prób broni jądrowej w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wodą. Zakaz nie dotyczył prób podziemnych. Układ podpisało ponad sto państw[16][18];
  • 16 października 1964 – pierwszy chiński wybuch atomowy[19];
  • 11 lutego 1971 – układ o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodzajów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w jego podłożu[20];
  • 12 lutego 2013 – udana (podziemna) próba detonacji bomby atomowej na terenie Korei Północnej (w stolicy kraju – Pjongjangu) przez tamtejszych naukowców.

Plany użycia broni jądrowej[edytuj | edytuj kod]

Amerykańskie i radzieckie/rosyjskie zapasy broni nuklearnej w latach 1945-2010

Dzięki istnieniu tej broni powstało przekonanie o możliwości pokonania przeciwnika bez użycia ogromnych armii, do zadania dużych zniszczeń na obszarze przeciwnika wystarczy samolot bombowy, pocisk artyleryjski lub rakieta przenosząca atomowe głowice bojowe.

Siła rażenia jest daleko większa niż w przypadku konwencjonalnego materiału wybuchowego – największe bomby są zdolne zniszczyć całe miasta. Bomby atomowe zostały zastosowane dwukrotnie w celach wojennych przez armię Stanów Zjednoczonych przeciwko japońskim miastom Hiroszima i Nagasaki, w trakcie II wojny światowej. Od tego czasu użyto ich około 2000 razy, jedynie w ramach testów, przeprowadzanych przez dziesięć państw (Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielka Brytania, Francja, Chińska Republika Ludowa, Indie, Pakistan, Korea Północna i Republika Południowej Afryki wspólnie z Izraelem[21]).

Mocarstwami nuklearnymi są Stany Zjednoczone, Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chińska Republika Ludowa, Indie, Pakistan, Korea Północna i Izrael, którego władze nie potwierdzają ani nie zaprzeczają tym podejrzeniom. Republika Południowej Afryki wyprodukowała 4 bomby atomowe, lecz po upadku apartheidu jej arsenał nuklearny został zdeponowany w Izraelu[21].

Korea Północna ogłosiła, że posiada arsenał nuklearny. Próbny ładunek został zdetonowany 9 października 2006 o 4.36 czasu polskiego. Eksplozję przeprowadzono w wyrytej w górach kopalni w prowincji Hamgyong. Jednak według wielu ekspertów władze w Pjongjangu potrzebują jeszcze 5-10 lat na przełamanie technicznych problemów i takie udoskonalenie ładunku, by móc umieścić go na rakiecie dalekiego zasięgu. Ukraina może posiadać głowice atomowe, które w wyniku chaosu nie zostały zabrane przez Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej. O prace nad budową broni atomowej podejrzewany jest Iran.

Prace nad budową broni atomowej prowadziły swego czasu RPA oraz Irak. Przed upadkiem Muru Berlińskiego broń atomowa znajdowała się także na terenie NRD (dwie bazy), w Czechosłowacji (Hranice) oraz w Polsce. W okresie zimnej wojny przez krótki czas na Kubie stacjonowały także radzieckie pociski balistyczne.

Z chwilą wprowadzenia broni jądrowej na uzbrojenie podjęto prace nad planami jej użycia. Już w marcu 1946 r. Amerykanie zastosowali szantaż nuklearny wobec ZSRR grożąc Rosjanom użyciem broni jądrowej w przypadku nie wycofania się z terytorium Iranu. Rosjanie wycofali się w ciągu 24 godzin. W tym samym roku opracowano w USA pierwsze wersje planów operacyjnych wojny jądrowej przeciwko ZSRR. Były to plany Pincher, a potem Dropshot. Na początku lat 60. XX wieku Amerykanie przygotowali zintegrowany plan operacyjny Single Integrated Operational Plan SIOP-62 uwzględniający zmasowane wykorzystanie rakietowych pocisków nuklearnych odpalanych z wyrzutni naziemnych i okrętów podwodnych oraz bomb jądrowych przenoszonych przez lotnictwo strategiczne. Kolejne wersje planów SIOP uwzględniały zmiany w strategii wojennej USA i NATO oraz w rozwoju środków przenoszenia ładunków jądrowych. Podobne plany operacyjne posiadały również siły zbrojne ZSRR, Chin i Francji.

Broń jądrowa w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W czasach zimnej wojny toczonej przez Stany Zjednoczone oraz ZSRR, w USA strach przed nuklearnym atakiem ze strony Związku Radzieckiego był ogromny, co przyczyniło się do powstania wizji zagłady ludzkości lub upadku cywilizacji na skutek dojścia do konfliktu nuklearnego pomiędzy tymi dwoma państwami. W tej globalnej wojnie jądrowej dokonano by tak wielu eksplozji ładunków jądrowych, że nastąpiłoby powszechne skażenie promieniotwórcze lub efektem rozpylenia dużych ilości pyłów w górnych warstwach atmosfery byłaby zima nuklearna. Paranoiczne lęki związane z zimną wojną doskonale pokazał Stanley Kubrick w filmie „Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę” z roku 1963. W literaturze i filmie powstał nurt ukazujący upadek cywilizacji. Powstały liczne powieści i opowiadania fantastyczne dotyczące tego tematu jak: Ostatni Brzeg, Deus Irae. Z tego nurtu wywodzą się filmy z serii Mad Max, Nazajutrz, Wysłannik przyszłości, Watchmen: Strażnicy oraz gry z serii Fallout.

Arsenał nuklearny świata[edytuj | edytuj kod]

Liczba głowic, będących w posiadaniu państw[22]:

Kraje oficjalnie posiadające bomby atomowe. Izrael zaznaczony na zielono (posiadanie broni atomowej przez ten kraj nie zostało oficjalnie potwierdzone).

Prawdopodobne mocarstwa nuklearne[edytuj | edytuj kod]

Lista ta przedstawia państwa pracujące nad bombą jądrową lub kiedyś ją posiadające; w nawiasie daty prac nad bombą atomową. Efekt tych prac często nie jest znany[23].

Państwa obecnie istniejące[edytuj | edytuj kod]

  • Kanada (1942-1963) – nie posiadała osobnego programu, ale w latach 1963-1984 posiadała i produkowała głowice nuklearne dla Stanów Zjednoczonych
  • Szwajcaria (1949-1969)
  • Australia (lata 50. XX wieku – 60. XX wieku)
  • Szwecja (1952-1974)
  • Egipt (1954-1967)
  • Hiszpania (poł. lat 60. XX wieku – poł. lat 70. XX wieku)
  • Tajwan (poł. lat 60. XX wieku – 1988)
  • Korea Południowa (1971-1975)
  • Irak (lata 70. XX wieku – poł. lat 90. XX wieku – budowano przy pomocy Francji elektrownię atomową w Osirak, pod Bagdadem. Zostało ona zbombardowana latem 1981 r. przez lotnictwo izraelskie. Według oficjalnych danych Irak już nie był w stanie wznowić prac. Nieoficjalne źródła twierdzą, iż również służby wywiadowcze Izraela zlikwidowały egipskiego fizyka nuklearnego Meshada, który był szefem irackiego programu nuklearnego).
  • RPA (1973-1982) – posiadała kilka głowic nuklearnych w latach 1982-1994
  • Argentyna (lata 70. XX wieku – 1990)
  • Brazylia (1975-1988)
  • Syria (od 1979)
  • Libia (poł. lat 70. XX wieku – 2003) – posiadała program nuklearny.
  • Iran (od lat 80. XX wieku)
  • Algieria (od lat 80. XX wieku – 1995)
  • Ukraina (lata 90. XX wieku) – nie miała programu nuklearnego, dysponowała częścią arsenału b. ZSRR. Zgodziła się pozbyć tego uzbrojenia, co też się stało, w zamian za określone środki finansowe od państw zachodnich, oficjalnie na utylizację.
  • Kazachstan (lata 90. XX wieku) – nie miał programu nuklearnego, możliwe głowice poradzieckie
  • Polska (lata 90. XX wieku) – możliwe głowice poradzieckie, według ujawnionych danych istniały trzy bazy radzieckie, w których przechowywano ok. 180 głowic. Część z nich (do rakiet R-17 znajdujących się w czterech brygadach rakiet taktyczno-operacyjnych), oraz bomby lotnicze do zmodyfikowanych egzemplarzy Su-7 planowano przekazać na krótko przed odpaleniem Wojsku Polskiemu. Istniała plotka, jakoby Rosjanie oferowali Jaruzelskiemu broń nuklearną do bezpośredniego wyposażenia WP, lecz nie ma współcześnie dowodów na takie informacje – możliwe, że próbowano w ten sposób zamaskować fakt, iż w latach 60 XX wieku dowództwo WP i kierownictwo państwa nie oponowało przed rozmieszczeniem na terytorium PRL radzieckiej broni nuklearnej. Wiadomo również, że w latach 70 Edward Gierek patronował pracom rektora WAT gen. Sylwestra Kaliskiego nad wywołaniem reakcji łańcuchowej przy pomocy lasera. Gierek myślał o ew. próbach jądrowych w sztolniach w Bieszczadach. Ostatecznie w Polsce powstał tylko reaktory doświadczalne w instytucie w Świerku. Sam Kaliski zginął w nie do końca jasnych okolicznościach.

Państwa nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

  • III Rzesza Niemiecka (1939-1945) – prowadzono w kilku zespołach badawczych prace nad materiałami rozszczepialnymi, budową reaktora oraz budową broni nuklearnej. Z owymi badaniami związani byli tacy naukowcy, jak: Werner Heisenberg, Carl Friedrich von Weizsacker, Kurt Diebner, szef Poczty Niemieckiej Ohnesorge, Walther Gerlach, Erich Schuman. Wiadomości nt. niemieckich badań są często sprzeczne, współcześnie w sposób pełny trudu ich opisu podjęli się niemiecki badacz Rainer Karlsch oraz amerykański pisarz Mark Walker. Szczególnie ten pierwszy dokonał poważnej pracy dla odkrycia nieznanych faktów. Według ustaleń Niemcy osiągnęli mnóstwo ważnych odkryć, zwłaszcza prawdopodobnie jako pierwsi zbudowali zdatny do użytku detonator do broni atomowej. Są poważne dowody w postaci świadectw świadków i pomiarów radioaktywności, iż dwukrotnie w Turyngii na poligonie Ordruf i prawdopodobnie na wyspie Rugia przeprowadzono detonacje ładunków nuklearnych w postaci płyt uranu otoczonych silnymi ładunkami konwencjonalnymi. Miały one zainicjować krótkotrwałe reakcje łańcuchowe o mocy wybuchu według równoważnika trotylowego szacowanego na ok. 100 ton. Konkretne dane, dokumenty są rozsiane po świecie, często przemilczane z różnych względów i mocno niekompletne.
  • Japonia okresu Shōwa (1942-1945)
  • Jugosławia (lata 50. XX wieku – 1987)

Najpotężniejsza bomba atomowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Car Bomba.

Najpotężniejszą bombą jądrową (a dokładnie termojądrową) była Car Bomba (ang. Tzar lub Big Ivan). Eksplozji dokonał Związek Radziecki 30 października 1961 r. na wyspie Nowa Ziemia położonej na Morzu Arktycznym, na północnych krańcach obecnej Rosji. Była to dwustopniowa bomba termojądrowa, czyli oparta na fazie syntezy lekkich jąder atomowych, zainicjowanej detonacją jądrową. Miała moc 58 megaton czyli w przybliżeniu 4000 bomb zrzuconych na Hiroszimę. Mimo że zmniejszono jej moc ze względów bezpieczeństwa (Car Bomba zaprojektowana została jako broń trójfazowa i mogła ona osiągnąć nawet 150 megaton, ale wówczas obszar objęty zniszczeniami, mimo dużego odosobnienia, objąłby kilka większych miast północnej Rosji, a opad radioaktywny zagroziłby całej Europie, toteż zrezygnowano z trzeciej fazy rozszczepiania), część skalistych wysepek, w których otoczeniu dokonano detonacji, wyparowała, a sam wybuch był odczuwalny nawet na Alasce. Bomba ta nazywana była także złowieszczo „Zabójcą Miast”. Bomba mogłaby całkowicie zniszczyć miasto wielkości Londynu, lecz skutki jej oddziaływania byłyby znacznie potężniejsze.

Czynniki rażenia[edytuj | edytuj kod]

Czynnikami rażenia broni jądrowej są:

Rodzaje broni nuklearnej[edytuj | edytuj kod]

Broń nuklearna (bomba jądrowa) jest oparta na wykorzystaniu reakcji jądrowej materiałów rozszczepialnych lub reakcji kombinowanej: rozszczepienie-synteza. Pod względem budowy zewnętrznej, rozmiarów i ciężaru bomba jądrowa zbliżona jest do konwencjonalnej bomby lotniczej. Zasadniczymi elementami są:

  • ładunek jądrowy;
  • urządzenie zapłonowe;
  • powłoka metalowa.

W zależności od mocy ładunku bomby jądrowej mogą być stosowane przez lotnictwo bezpośrednio na polu walki lub zrzucane na obiekty o znaczeniu operacyjnym albo operacyjno-strategicznym. Moc bomby może wahać się w granicach od kilku kiloton do kilkunastu megaton.

Podstawowe rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Bomba atomowa[edytuj | edytuj kod]

Schemat dwóch metod detonowania ładunku jądrowego

Bomba atomowa czerpie swoją energię z reakcji rozszczepienia ciężkich jąder atomowych (np. uranu lub plutonu) na lżejsze pod wpływem bombardowania neutronami. Rozpadające się jądra emitują kolejne neutrony, które bombardują inne jądra, wywołując reakcję łańcuchową.

Zasada działania bomby atomowej polega na wytworzeniu/przekroczeniu w jak najkrótszym czasie masy krytycznej ładunku jądrowego. Przekroczenie masy krytycznej zazwyczaj uzyskuje się na jeden z dwóch sposobów: poprzez połączenie kilku porcji materiału rozszczepialnego (tzw. metoda działa) lub zapadnięcie materiału uformowanego w powłokę (tzw. metoda implozyjna). Połączenie to musi odbyć się szybko by reakcja nie została przerwana już w początkowej fazie w wyniku rozproszenia energii powstającej podczas rozszczepiania jąder, dlatego do połączenia materiałów rozszczepialnych używa się konwencjonalnego materiału wybuchowego. Reakcja łańcuchowa wydziela ogromną ilość energii. Wysoka temperatura i energia produktów rozpadu powodują błyskawiczne rozproszenie materiału rozszczepialnego i przerwanie reakcji łańcuchowej. Jako ładunku nuklearnego przy metodzie działa używa się uranu-235, zaś przy metodzie implozyjnejplutonu-239.

Z jednego kilograma U-235 można uzyskać do 82 TJ (teradżuli) energii. Typowy czas trwania reakcji łańcuchowej to 1 μs, więc moc wynosi 82 EW/kg.

Bomba wodorowa[edytuj | edytuj kod]

Bomba termojądrowa według projektu Ulama-Tellera
Information icon.svg Osobny artykuł: ładunek termojądrowy.

Zwana jest też bombą termojądrową. Zasada działania bomby wodorowej opiera się na wykorzystaniu reakcji termojądrowej, czyli łączenia się lekkich jąder atomowych (np. wodoru lub helu) w cięższe, czemu towarzyszy wydzielanie ogromnej ilości energii.

Ponieważ rozpoczęcie i utrzymanie fuzji wymaga bardzo wysokiej temperatury, bomba wodorowa zawiera ładunek rozszczepialny (pierwszy stopień), którego detonacja inicjuje fuzję w ładunku drugiego stopnia. Ciśnienie uzyskane z pierwszego stopnia kompresuje drugi stopień, otoczony płaszczem ze zubożonego uranu. Jednocześnie zawarty wewnątrz rdzeń ze wzbogaconego uranu w wyniku implozji osiąga masę krytyczną i staje się bardzo silnym źródłem neutronów. W tych warunkach w wodorowo-helowym paliwie rozpoczyna się niezwykle szybki i gwałtowny proces fuzji jąder, dzięki czemu w bardzo krótkim czasie emitowana jest energia wielokrotnie przekraczająca tę uzyskaną z pierwszego stopnia.

Ładunki drugiego stopnia mogą być łączone w prawie dowolnej ilości i wielkości (jedna reakcja fuzji inicjuje następną). To, jak i brak ograniczenia przez masę krytyczną oraz znacznie większa niż w przypadku ładunków rozszczepialnych wydajność, umożliwiają budowę broni o mocy daleko większej niż w przypadku zwykłej bomby atomowej.

Brudna bomba[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: brudna bomba.

Brudna bomba to określenie na rodzaj broni radiologicznej, której działanie polega na rozrzuceniu materiału radioaktywnego na dużej przestrzeni przy pomocy konwencjonalnych materiałów wybuchowych. Powoduje to skażenie promieniotwórcze terenu. Materiał promieniotwórczy z wybuchu brudnej bomby zostałby rozproszony na dużym obszarze, przez co natężenie promieniowania byłoby niewielkie, a większość ewentualnych ofiar śmiertelnych zginęłaby od wybuchu ładunku konwencjonalnego. Powszechne obawy przed promieniowaniem spowodowałyby jednak znaczącą dezorganizację oraz pociągnęły za sobą duże koszty usunięcia skażenia.

Zaawansowane konstrukcje[edytuj | edytuj kod]

Bomba neutronowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: bomba neutronowa.

Bomba neutronowa to specjalny rodzaj bomby termojądrowej, pozbawionej ekranu odbijającego neutrony, w której energia powstaje w wyniku reakcji syntezy deuteru z trytem. Siła jej wybuchu jest relatywnie niewielka. Małe jest również skażenie promieniotwórcze terenu. Czynnikiem rażącym jest promieniowanie przenikliweneutronowe (szybkie neutrony – stąd nazwa), przenikające przez materię (w tym pancerz) i zabójcze dla żywych organizmów.

Bomba kobaltowa[edytuj | edytuj kod]

Bomba kobaltowa zawiera w osłonie kobalt, który pod wpływem wytwarzanych przez ładunek neutronów przekształca się w izotop Co-60, silne i trwałe (okres półrozpadu 5,26 lat) źródło promieniowania gamma. Głównym celem jest skażenie terenu, by uczynić go niezdatnym do zasiedlenia. Zamiast kobaltu dodatkiem może być złoto, które pozostanie radioaktywne przez okres kilku dni, oraz tantal i cynk (kilka miesięcy). Jedna bomba kobaltowa została zdetonowana przez Brytyjczyków, lecz test jednokilotonowej bomby zakończył się niepowodzeniem.

Nazwą tą określane jest także urządzenie do teleterapii.

Commons in image icon.svg
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o bombie atomowej

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrew J. Rotter Bomba atomowa. Świat wobec zagrożenia, wyd. 2011, s. 16-17
  2. 2,0 2,1 2,2 TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Radziecka bomba A, cz. 2.
  3. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 15
  4. 4,0 4,1 4,2 TVP Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Bomba Hitlera, 1999
  5. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 167-168
  6. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. 24 Godziny Igora Guzenki, 2002
  7. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 17
  8. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 33
  9. Quebec – konferencje. portalwiedzy.onet.pl.
  10. Bogusław Wołoszański, serial dokumentalny Skarby III Rzeszy, odc. Tajemniczy bunkier, 2013 r.
  11. TV serial dokumentalny Apokalipsa: II wojna światowa, odc. Koniec koszmaru
  12. Evan Mawdsley II wojna światowa. Nowe ujęcie, wyd. polskie 2011, s. 431
  13. Andrew J. Rotter Bomba atomowa. Świat wobec zagrożenia, wyd. 2011, s. 11-12
  14. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 18
  15. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 422
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Chris Cook, John Stevenson Leksykon historii Europy XX wieku. 1900-2004, wyd. polskie 2004, s. 240-242
  17. TVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Radziecka bomba A, cz. 3.
  18. Dz.U. 1963 Nr 52 poz.288
  19. Jerzy Kubowski Historia bomby atomowej, wyd. 2014, s. 28
  20. Dz. U. z 1972 r. Nr 44, poz. 275
  21. 21,0 21,1 Krzysztof Kubiak. Burska przygoda atomowa. „Stosunki Międzynarodowe”. 2007. 
  22. dane Sztokholmskiego Instytutu Badań nad Pokojem, wg. SIPRI Yearbook 2014, (Oxford University Press: Oxford, 2014)..
  23. Timeline of Nuclear Proliferation.