Powstańcze Oddziały Specjalne Jerzyki

Krzyż upamiętniający bitwę oddziału Jerzyków z formacją RONA pod Pociechą w Puszczy Kampinoskiej w dniach 28 sierpnia-2 września 1944 roku

Powstańcze Oddziały Specjalne "Jerzyki" (POS "Jerzyki") – polska wojskowo-cywilna organizacja konspiracyjna, działająca w okresie od jesieni 1939 r. do stycznia 1945 r. na obszarze Generalnego Gubernatorstwa i części ziem wcielonych do Rzeszy

Zarys historyczny

Idea utworzenia organizacji pojawiła się na krótko przed kapitulacją Warszawy podczas ustaleń komendanta obrony stolicy, gen. Waleriana Czumy z prezydentem miasta Stefanem Starzyńskim. W ich wyniku S. Starzyński polecił por. rez. Jerzemu Strzałkowskiemu, byłemu prezesowi Związku Młodzieży z Dalekiego Wschodu, powołanie na okres okupacji organizacji podziemnej.

W pierwszych dniach października 1939 r. na bazie Związku doszło do utworzenia Powstańczych Oddziałów Specjalnych. W późniejszym okresie do organizacji przystąpiły inne grupy, m.in. harcerze i młodzież studencka. Podstawowym celem działalności była walka o wolność i niepodległość Polski i przygotowania do powstania powszechnego. Organizacja realizowała cele ogólnonarodowe, stosując walkę zbrojną (prowadzenie szkolenia wojskowego, sabotaż i dywersja, walka partyzancka) oraz działalność cywilną (tajne nauczanie, opieka i pomoc osieroconym, bądź bezdomnym dzieciom, wydawanie i kolportaż pism konspiracyjnych, przerzucanie przez granicę zagrożonych ludzi, legalizacja, samoobrona ludności).

Istniał także specjalny oddział "Jerzyków" pod dowództwem por. Aleksandra Choderskiego ps. "Szurik", który w ramach pomocy dla ludności żydowskiej wykonał wiele akcji (w tym akcje zbrojne) w ich obronie, np.:

• wyprowadzenie z getta warszawskiego ok. 250 osób,
• uratowanie z gett na Podolu i we Lwowie kilkudziesięciu osób, które skierowano do oddziałów partyzanckich,
• pomoc na rzecz powstańców żydowskich z getta warszawskiego (uzbrojenie, żywność, przerzuty ludzi) połączona z działaniami dywersyjnymi i zbrojnymi.

W początkowym okresie życie organizacji toczyło się w rejonie Fortu Okęcie.

Do marca 1943 r. organizacja działała samodzielnie, współpracując na różnych szczeblach organizacyjnych i w różnym zakresie z innymi organizacjami konspiracyjnymi, jak Służba Zwycięstwu Polski – Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa, Konfederacja Narodu, Bataliony Chłopskie, Gwardia Ludowa. Komenda Główna POS znajdowała się w Warszawie.

9 marca 1943 r. doszło do scalenia POS z AK pod względem wojskowym z zachowaniem odrębności i struktury organizacyjnej. W tym czasie zmieniła się też nazwa organizacji na Powstańcze Oddziały Specjalne "Jerzyki" (ostatni jej człon pochodził od pseudonimu komendanta J. Strzałkowskiego). Według oceny Komendy Rezerw KG AK POS "Jerzyki" liczyły w latach 1942-1943 ok. 12 tys. ludzi (prawdopodobnie liczba mocno zawyżona).

Po kapitulacji powstania warszawskiego Komenda Główna POS "Jerzyki" przeniosła się do Milanówka. Po nawiązaniu łączności z Obwodem AK "Hajduki-Hallerowo" oraz oddziałami "Jerzyków" z zachodniego rejonu podwarszawskiego AK, prowadzono dalej akcje dywersyjne i sabotażowe na zapleczu frontu niemieckiego. Organizowano też pomoc dla ludności cywilnej, a także ukrywających się powstańców.

17 stycznia 1945 r. Komendant Główny POS "Jerzyki" wydał rozkaz rozwiązujący organizację. Podziękował w nim wszystkim żołnierzom i działaczom za udział i wkład w walkę o niepodległość ojczyzny i polecił aktywnie włączyć się do prac nad odbudową kraju.

W ciągu 1945 r. nastąpiły liczne aresztowania członków organizacji. W latach 1945-1946 w porozumieniu z Ministerstwem Obrony Narodowej i Ministerstwem Bezpieczeństwa Publicznego b. Komendant Główny POS "Jerzyki" stanął na czele Komisji Likwidacyjnej AK-POS "Jerzyki". Byłym żołnierzom i członkom organizacji zostały wydane zaświadczenia stwierdzające m.in. posiadany stopień wojskowy i odznaczenia nadane za walkę i działalność konspiracyjną.

Dekretem z 11 listopada 1987 r. został nadany sztandarowi POS "Jerzyki" Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari.

Obecnie istnieje Stowarzyszenie Żołnierzy Powstańczych Oddziałów Specjalnych "Jerzyki" z siedzibą w Warszawie, które corocznie w pierwszą niedzielę września, organizuje pod pomnikiem "Jerzyków" we wsi Pociecha - specjalną uroczystość dla upamiętnienia poległych kolegów.

Walka zbrojna

Jerzy Strzałkowski - Pociecha w 1957 r.

W ramach POS "Jerzyki" działało kilka oddziałów partyzanckich:

• rtm. Józefa Ostoi-Gajewskiego ps. "Tomek" (działający od października 1943 r. w lasach łukowskich w sile ok. 40 ludzi),
• rtm. Tarnawskiego ps. "Ogończyk" (działający od października 1943 r. w rejonie Cegłowa),
• por. Czesława Czyżkowskiego ps. "Ojciec", "Czesiek" (działający od maja 1943 r. w rejonie Pilawy w sile ok. 35 ludzi, w lutym 1944 r. przydzielono go jako dywizyjną kompanię saperów do 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK),
• por. Henryka Lefika ps. "Tarzan" (działający od czerwca 1944 r. w szeregach 9. Wileńskiej Brygady AK w rejonie Mołodeczna w sile ok. 100 ludzi),
• por. Telesfora Badetko ps. "Tesiek" (działający od jesieni 1943 r. w Puszczy Białej w ramach Grupy Operacyjnej AK "Wschód"),
• batalion pod dowództwem Komendanta Głównego POS "Jerzyki" por. Jerzego Strzałkowskiego działający w Puszczy Kampinoskiej w okresie sierpień – wrzesień 1944 r. w sile ok. 350 ludzi), a 250 żołnierzy wzięło udział w bitwie pod wsią Pociecha od 28 sierpnia do 2 września 1944 r. Zginęło 23 żołnierzy, a ok. 30 zostało rannych.
• Harcerska Kompania Szturmowa "Jerzyki" z Wołomina.

Przeprowadziły one wiele akcji zbrojnych, jak:

• na obszarze tzw. Kraju Warty kilkadziesiąt piątek sabotażowych prowadziło sabotażową działalność głównie w zakładach przemysłowych,
• w styczniu 1943 r. patrol dowodzony przez pchor. Zbigniewa Dancewicza ps. "Miś" w okolicy stacji kolejowej Ożarów Mazowiecki wykoleił pociąg towarowy z dostawami na front wschodni,
• w maju 1943 r. patrol pchor. Józefa Borowicza ps. "Cygan" opanował na pewien czas siedzibę organizacji Todt przy ul. Świętokrzyskiej w Warszawie, w której bez strat własnych zdobył 2 pistolety maszynowe, 5 pistoletów oraz znaczną ilość amunicji i kartek żywnościowych,
• w lipcu 1943 r. patrol por. Telesfora Badetko ps. "Wiktor" zaatakował budynek ochrony huty "Vitrum" w Wołominie; przy niewielkich stratach własnych zdobyto 4 pistolety maszynowe, 2 pistolety, amunicję oraz 3 maszyny do pisania.

W II półroczu 1943 r. i I półroczu 1944 r. nastąpiło nasilenia akcji sabotażowych na liniach kolejowych i szlakach komunikacyjnych:

• na linii kolejowej Warszawa-Małkinia patrole por. Jana Chajeckiego ps. "Marysia" dokonały licznych akcji na transporty kolejowe, zdobywając wiele sprzętu i wyposażenia,
• na liniach kolejowych Łuków-Brześć nad Bugiem i Łuków-Lublin patrole por. Jana Krokowicza ps. "Lech" wykoleiły pociągi towarowe w pobliżu przystanku Misie (listopad 1943 r.) i stacji kolejowej Bedlno (kwiecień 1944 r.),
• w czerwcu 1944 r. patrol pchor. Przemysława Jaskorzyńskiego opanował stację kolejową Sarny (powiat Łuków), zdobywając z transportu kolejowego sprzęt medyczny i leki, rozbrojono też 20 żołnierzy niemieckich,
• w lipcu 1943 r. grupa członków organizacji na czele z pchor. Edwardem Szymańskim ps. "Edek" zgłosiła się do pracy w Organizacji Todt i została skierowana do pracy na kolei w Pskowie, gdzie spowodowała m.in. pożar zbiorników z ropą naftową oraz uszkodziła wieżę ciśnień,
• we wrześniu 1943 r. patrol ppor. Henryka Lefika ps. "Tarzan", działający w ramach 9. Brygady Wileńskiej AK, zdobył w miasteczku Żuprany magazyn medyczny, skąd zabrano 2 samochody leków i sprzętu medycznego,
• w maju 1943 r. patrol ppor. Kazimierza Strzałkowskiego ps. "Ziuk" w zasadzce w pobliżu miejscowości Kurowice, na szosie Lwów-Złoczów, rozbił kolumnę pojazdów transportowych, zdobywając m.in. 21 pistoletów maszynowych, 5 karabinów, broń krótką i 3 skrzynki granatów.

Oddziały POS "Jerzyki" lub żołnierze wywodzący się z tej organizacji brali też udział w powstaniu warszawskim w składzie następujących jednostek AK:

• Pułku Dyspozycyjnego KG AK "Baszta" na Mokotowie (na bazie trzech kompanii "Jerzyków" utworzono dwa bataliony),
• Batalionu "Miotła" (40-osobowy pluton POS "Jerzyki"),
• Batalionu "Chrobry II" na terenie Śródmieścia – Północ,
• Batalionu "Czata 49",
• Batalionu "Parasol" na Woli i Starówce,
• Zgrupowania "Kryska" i Grupy Bojowej "Krybar" na Powiślu,
• Batalionu "Zaremba-Piorun" w Śródmieściu – Południe,
• Pułku "Garłuch-Madagaskar" na Okęciu.

Centralna struktura organizacyjna

• Komendant Główny – por. rez. Jerzy Strzałkowski ps. "Sybirak", "Jerzy",
• zastępcy Komendanta Głównego:
  • por. Ludwik Kotowski ps. "Ludwik" (od lipca 1941 r. do lipca 1943 r.),
  • por. Janusz Marszałek ps. "Janusz", "Sałabuda" (od lipca 1943 r. do stycznia 1944 r.),
  • por. Michał Panasik ps. "Szczęsny" (od stycznia 1944 r. do stycznia 1945 r.).

Zakres działania zastępców Komendanta Głównego obejmował zagadnienia organizacyjne oraz prowadzenie szkolenia wojskowego.

• Szef Organizacyjny – Zdzisław Pajewski ps. "Zych" (od października 1939 r. do stycznia 1945 r.),
• komendant Szkół Podchorążych – mjr Tadeusz Grzeszczyński ps. "Zawisza" (od listopada 1939 r. do października 1944 r.),
• Szefostwo Tajnego Nauczania – prof. Michał Wawrzynowski ps.Znachor (od października 1939 r. do maja 1943 r.), prof. Stefan Łopato (od października 1939 r. do stycznia 1945 r.),
• Szef Wychowania Patriotycznego – Janusz Pietrzykowski ps. "Korek" (od października 1939 r. do stycznia 1945 r.),
• Szef Służby Zdrowia – dr med. Irena Gaweda (od maja 1940 r. do stycznia 1945 r.),
• Komórka Legalizacyjna – por. NN ps. "Maria" (do marca 1944 r.), pchor. Tadeusz Gruchacz ps. "Zagłoba",
• Szefostwo Adiutantury – kpt. Wiktor Jeżewski ps. "Hanka" (od lipca 1943 r. do stycznia 1945 r.), Konstanty Piotrowski ps. "Kostek" (od października 1939 r. do września 1944 r.).

Ponadto w skład Komendy Głównej POS "Jerzyki" wchodzili: Barbara Dietrych-Wachowska ps. "Baśka" (odpowiadała za sprawy kobiet), Longin Izydorczak ps. "Lonia" (sprawy wydawnictw konspiracyjnych), por. Zygmunt Sabiłło ps. "Łabędź" (sprawy organizacyjne struktur terenowych).

Struktura organizacyjna w terenie

POS "Jerzyki" miały zmienną strukturę organizacyjną w terenie. Generalnie istniało 8 Okręgów, które dzieliły się na rejony:

• Okręg Warszawa – Miasto (działał od października 1939 r. do października 1944 r.) – por. Ludwik Kotowski ps. "Ludwik", por. Janusz Marszałek ps. "Janusz", "Sałabuda", por. Michał Panasik ps. "Szczęsny",
• Okręg Warszawski (działał od listopada 1939 r. do stycznia 1945 r.) – por. Zygmunt Sabiłło ps. "Łabędź",
• Okręg Pomorski (działał od listopada 1939 r. do czerwca 1943 r.) – kpt. Wiktor Jeżewski ps. "Hanka",
• Okręg Łódzki (działał od listopada 1939 r. do stycznia 1945 r.) – Marian Szczęsnowicz (do połowy 1940 r.), Franciszek Kotyński (do jesieni 1940 r.), por. Konstanty Brzosko ps. "Kostek" (do stycznia 1945 r.),
• Okręg Krakowski (działał od listopada 1939 r. do października 1943 r.) – ppor. Antoni Kotkowicz (do października 1943 r., kiedy Okręg przekazano AK),
• Okręg Lubelski (działał od października 1939 r. do lipca 1944 r. – por. Romuald Andrzejewski ps. "Romek",
• Okręg Ciechanowski (działał od czerwca 1940 r. do sierpnia 1943 r.) – por. Rutkowski ps. "Ojciec" (do sierpnia 1943 r., kiedy Okręg przekazano AK),
• Okręg Podlaski (działał od stycznia 1943 r. do lipca 1944 r.) – por. Karol Lachowski ps. "Karol".

Struktura organizacyjna oparta była na systemie kompanii, bądź samodzielnych plutonów; najmniejszą jednostką terenową była 5-7-osobowa drużyna.

Wydawane pisma

• "Z dnia na dzień" (wydawany wspólnie z Służbą Zwycięstwu Polski),
• "Dzień",
• "Jerzyki",
• "Plan" (wydawany nieregularnie),
• "Monitor Informacyjny" (powielany wtórnie, wydawany wspólnie ze Związkiem Polski Niepodległej),
• "Reduta".

Miejsca upamiętniające POS "Jerzyki"

Pomnik "Jerzyków" na cmentarzu powązkowskim

• w pobliżu miejscowości Jerzyska, pow. Węgrów, znajduje się pomnik poległych żołnierzy POS "Jerzyki".
• pomnik – krzyż ku czci poległych żołnierzy POS "Jerzyki" znajduje się pod wsią Pociecha.
• na ścianie kościoła św. Karola Boromeusza przy ul. Chłodnej w Warszawie umiejscowiona jest tablica poświęcona pamięci żołnierzy POS "Jerzyki", poległych w walce o wolną Polskę, m.in. w powstaniu warszawskim.
• na ścianie bloku mieszkalnego przy ul.Ludwiki 3 w Warszawie umieszczona jest tablica upamiętniająca istnienie w tym budynku w latach okupacji tajnej komendy POS "Jerzyki".

Bibliografia

Hasło opracowano na podstawie

• Krzysztof Komorowski, Konspiracja pomorska 1939-1947, Gdańsk 1993

Pozostałe pozycje:

• Mirosław Roguszewski, Powstańcze Oddziały Specjalne "Jerzyki" w latach 1939-1945, Bydgoszcz 1994
• Jerzy Igor Zabłocki, "Jerzyki" z "Miotłą" w tarczy, Warszawa 1997
• Bronisław Rybałko, Jerzy Strzałkowski, Warszawa
• Eugeniusz Rybałko, Dojrzewanie w walce, Warszawa 2005

Linki zewnętrzne

• Ragulamin odznaki turystyczno-krajoznawczej żołnierzy Armii Krajowej Powstańcze Oddziały Specjalne "Jerzyki"