Łuków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Łuków
Herb
Herb Łukowa
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat łukowski
Gmina gmina miejska
Data założenia przed XIII w.
Prawa miejskie 1369, 1403
Burmistrz Dariusz Szustek[1]
Powierzchnia 35,75 km²
Wysokość 162 m n.p.m.
Populacja (2012.12.31)
• liczba ludności
• gęstość

30 827
862,29 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 25
Kod pocztowy 21-400
Tablice rejestracyjne LLU
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Łuków
Łuków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Łuków
Łuków
Ziemia 51°55′38″N 22°23′00″E/51,927222 22,383333Na mapach: 51°55′38″N 22°23′00″E/51,927222 22,383333
TERC
(TERYT)
3060911011
SIMC 0975530
Hasło promocyjne: Łuków – Miasto z tradycją
Urząd miejski
ul. Piłsudskiego 17
21-400 Łuków
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Łuków w Wikisłowniku
Strona internetowa

Łukówmiasto w środkowowschodniej Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim; siedziba starostwa. Węzeł drogowy ze stacją węzłową. Przemysł obuwniczy, mięsny, spożywczy. Lokalny ośrodek usługowy rolnictwa. Największym ośrodek miejski między Lublinem, Siedlcami, Puławami a Białą Podlaską.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. Łuków liczył 30 827 mieszkańców[2]. Na przełomie 2011 i 2012 r. wśród 908 miast Polski zajmował 144. miejsce pod względem liczby ludności i 136. miejsce pod względem powierzchni[3]. Miasto stanowi 2,6% powierzchni powiatu i 28,2% jego ludności.

Łuków był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4]. Położony jest w historycznej Małopolsce, w ziemi łukowskiej.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Łuków położony jest w zachodniej części jej Równiny Łukowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej, .

Według podziału na regiony historyczne Polski cała ziemia łukowska (z Siedlcami i Radzyniem) należy do Małopolski[5]. Jednak od XIX wieku teren ten często zaliczany jest do Podlasia.

Łuków był stolicą ziemi łukowskiej, która przez ponad 500 lat znajdowała się na północno-wschodnich rubieżach Małopolski. Przed przynależnością do Lubelszczyzny od 1474 roku, związana była z województwem sandomierskim. Po rozbiorach Polski, od utworzenia województwa podlaskiego, powiat łukowski często zaliczany jest do Podlasia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 35,75 km²[6].

Przez os. Sienkiewicza i Nowy Łuków II (os. Mickiewicza) przebiega środkowy równoleżnik terytorium Polski. Miasto leży blisko wschodniej granicy strefy czasu środkowoeuropejskiego. Południe słoneczne w Łukowie wypada o godzinie 11:28 czasu środkowoeuropejskiego, a o 12:28 czasu południka 30˚E (czas letni).

Łuków graniczy z 10 wsiami i kompleksem Lasów Łukowskich (Jata, od strony NW). Do pobliskich miast prowadzą drogi krajowe w trzech kierunkach i wojewódzkie w trzech kierunkach.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Położenie topograficzne. Gród łukowski zlokalizowany został w zakolu Krzny Południowej i znajdował się 160 m n.p.m. Dawny rynek lokowanego miasta (obecnie pl. Solidarności i Wolności) leży na wysokości 161 m n.p.m., a plac Narutowicza w nowszym centrum miasta – 162 m n.p.m. W granicach administracyjnych znajdują się tereny posiadające wysokości bezwzględne 157…170 m n.p.m. Jedno z północnych przedmieść sięga do Krzny Północnej (również 160 m n.p.m.)[7].

Według danych z roku 2002[8] Łuków ma obszar 35,75 km², w tym:

  • użytki rolne: 62%
  • użytki leśne: 13%

W dolinie Krzny Pd. znajdują się Zalew Zimna Woda, łąki, ogródki działkowe, park, stadion i oczyszczalnia ścieków. Tereny zabudowane otoczone są polami uprawnymi i nieużytkami. W większej odległości z wielu stron występują lasy.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajdują się lasy:

  • Zimna Woda (po stronie pn.-zach.)
  • Góry (pn.-wsch.)
  • Zapowiednik (wsch.)
  • lasek na zachód od wsi Podgaj
  • lasek zwany Kierkutem (pd.)
  • laski na pograniczu z wsią Świdry (pd.-zach.)
  • lasek przy końcu ul. Strzelniczej (zach.)

Ponadto przy pd.-zach. granicy Łukowa znajduje się Las Ryżkowski i Sochacz.

Pomniki przyrody

  • Dąb Wolności – dąb szypułkowy posadzony w listopadzie 1918 r.
  • głaz narzutowy (z tablicą 1233–1983| 750 lat Łukowa)

Oba chronione obiekty przyrodnicze są jednocześnie pamiątkami historycznymi.

Część lasu Zimna Woda, będącego w granicach miasta należy do Łukowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Zegar na placu Solidarności i Wolności

Nazwa Łuków pojawia się po raz pierwszy w notatkach z 1233 roku. W dokumencie Bolesława Wstydliwego, wydanym dla biskupa płockiego, książę uwolnił dobra kockie spod jurysdykcji Castelani nostri de Lucow[9]. Nazwa Łuków pochodzi od słowiańskiego pnia słowotwórczego łuk, który jest zrozumiały na gruncie analizy materiału onomastycznego z całej Słowiańszczyzny. W przedhistorycznej epoce języka polskiego rdzeń łuk posiadał oboczne formy łęk (porównaj łąka) i ług. Nazwa Łuków początkowo określała miejsce położone na terenie podmokłym. Należy zatem do typu nazw topograficznych[10][11]. Nazwa mieszkańca miasta to łukowianin (forma drugiego przypadku liczby mnogiej: łukowian), zaś mieszkanki – łukowianka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki pochodzą z 1233 roku, w Łukowie istniała małopolska kasztelania o strategicznym, nadgranicznym znaczeniu. W połowie XIII w. książę Bolesław Wstydliwy osadził w Łukowie templariuszy i wystarał się o utworzenie biskupstwa misyjnego - wymienianym w bullii papieża Innocentego IV z 1 lutego 1257[12]. Jednak wskutek interwencji Krzyżaków diecezja łukowska formalnie istniała tylko w latach 1254–1257 – papież cofnął pełnomocnictwo niedawno mianowanemu biskupowi, Bartłomiejowi z Pragi.

Miasto było wielokrotnie niszczone: przez Prusów, Tatarów, Jaćwingów i Litwinów. Dopiero zawarcie w 1385 roku unii polsko-litewskiej dało względne uspokojenie sytuacji. W 1369 roku Kazimierz Wielki nadał Łukowowi prawa wolnego miasta. W 1403 roku Władysław Jagiełło „dodał” Łukowowi prawa miejskie oparte na prawie magdeburskim. Poważną przeszkodą dla rozwoju Łukowa były częste pożary. Z zachowanych do naszych czasów przekazów źródłowych wiadomo, że miasto uległo poważnym zniszczeniom w latach 1517, 1528 i 1533.

Największy rozkwit miasto przeżywało w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Łuków słynął z targów i produkcji sukna. Wojna polsko-szwedzka w XVII wieku przynosi upadek miasta.

W latach 1763–1793 urząd vicesregenta grodu łukowskiego sprawował Grzegorz Chromiński herbu Lubicz.

Ożywienie gospodarcze przyniósł dopiero wiek XVIII – Łuków ponownie stał się kasztelanią, jednak korzystną passę przerwał pożar w 1782 roku, w wyniku którego liczba mieszkańców zmniejszyła się z ponad 3000 do 1 644[13]

Łuków może się poszczycić wiekowymi tradycjami edukacyjnymi. W roku 1701 zakon Pijarów założył kolegium o wysokim poziomie nauczania. W roku 1733 uczelnia została rozbudowana o internat (konwikt); szkoła jako jedna z pierwszych w kraju wprowadziła reformy Komisji Edukacji Narodowej. Wychowankami kolegium byli m.in. Franciszek Salezy Jezierski, Bronisław Ferdynand Trentowski i Jan Krzysztof Kluk.

Mimo nienajlepszych warunków życia ludność Łukowa odznaczała się zawsze postawą patriotyczną i brała czynny udział w powstaniach i ruchach niepodległościowych. Po powstaniu listopadowym (w 1839 roku) działał tu Związek Patriotyczny, zorganizowany przez młodzież łukowską i warszawską. Przewodniczył jej Karol Levittoux – wychowanek gimnazjum łukowskiego. Wykrycie przez Rosjan „spisku” było bezpośrednią przyczyną likwidacji szkoły średniej w Łukowie i przeniesienia jej do Siedlec.

Polityka rusyfikacji prowadzona w XIX w. przyniosła upadek szkolnictwa. Wielu światłych łukowian czyniło starania o utworzenie szkoły w budynku poklasztornym przy kościele pobernardyńskim (zagrożonym przebudową na cerkiew). Dopiero w 1902 r. kurator zgodził się na 4-klasową szkołę o poziomie czterech niższych klas gimnazjalnych z językiem polskim jako przedmiotem nieobowiązkowym. W 1899 r. powstała 2-klasowa prywatna szkoła dla dziewcząt (pensja żeńska)[14]. Od roku szkolnego 1911/1912 staraniem Stanisława Szałowskiego, prezesa Polskiej Macierzy Szkolnej w Łukowie, zaczęła funkcjonować Szkoła Handlowa. Była to czteroklasowa placówka prywatna, istniejąca obok starszej czteroklasowej szkoły miejskiej. W 1916 r. została przemianowana na sześcioklasową Szkołę Realną. Z kolei w 1919 r. przekształcono ją w Państwowe Gimnazjum im. T. Kościuszki[15].

W okresie międzywojennym w Łukowie stacjonowały szwadrony zapasowe: 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich, 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza oraz 27 Pułku Ułanów im. Króla Stefana Batorego.

W latach II wojny światowej hitlerowcy wymordowali miejscowych Żydów, stanowiących około 50% mieszkańców miasta. Miasto i okolice były terenem działania ruchu oporu, w tym AK, BCh i NSZ.

W 1944 roku Łuków został zdobyty przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy Armii Krajowej[16].

Po wojnie ożywienie gospodarcze przyniosła budowa dwóch dużych zakładów: fabryki obuwia Łukbut i dużych zakładów mięsnych, bazujących na lokalnym surowcu. Kontynuowana jest tradycja targów. Na początku XXI wieku zakłady Łukbut upadły. Zakłady Mięsne wykupił znany senator Henryk Stokłosa. Po 1990 powstało też wiele prywatnych zakładów mięsnych i obuwniczych.

Burmistrzami Łukowa od 1989 r. byli:

Burmistrz obecnie urzędujący:

  • Dariusz Szustek[1]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków:

  • Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego
    Zespół klasztorny bernardynów z 2 poł. XVIII wieku, ul. Księdza Kardynała S. Wyszyńskiego 41-43. W skład zespołu wchodzą:
    • kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w stylu barokowym z lat 1665-1770;
    • dzwonnica z 1766 r.;
    • klasztor bernardynów (obecnie w większości mieści I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki);
  • cmentarz św. Rocha, ul. kard. Stefana Wyszyńskiego 50;
  • zespół klasztorny pijarów z XVIII i XIX wieku, ul. J.Piłsudskiego 14. W skład zespołu wchodzą:
  • konwikt Szaniawskich w stylu barokowym z lat 1728–1733 z fundacji biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego; obecnie w budynku mieści się Muzeum Regionalne, ul. Piłsudskiego 19;
  • kamienica przy ul. Piłsudskiego 28 (róg z Alejami Kościuszki) z 1924 roku;
  • dworzec kolejowy z końca XIX wieku;
  • budynek dawnej Kasy Skarbowej z połowy XIX wieku, pl. Narutowicza 3.

Układ urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Śródmieście

Ochronie konserwatorskiej podlega zabytkowy układ ulic i placów w Śródmieściu z centrum w pobliżu zakola Krzny Południowej, jak i panorama z jej doliny z widokiem na oba kościoły barokowe. Głównymi ulicami miasta są: ul. J. Piłsudskiego, ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego i zaczynająca się również w Śródmieściu ul. Międzyrzecka. Przy skrzyżowaniu tych dwóch ostatnich znajduje się pl. Solidarności i Wolności – historyczny Rynek Główny miasta. Plac G. Narutowicza koło Kolegiaty Łukowskiej i Starostwa to dawny plac Pijarski. Kolebka grodu kasztelańskiego położona w zakolu Krzny Pd., nie jest reprezentacyjną dzielnicą miasta. Do II wojny światowej w dużym stopniu była zamieszkana przez ludność żydowską, a podczas okupacji hitlerowcy utworzyli w niej getto.

Kamienice i budynki użyteczności publicznej powstałe w Śródmieściu są przeważnie jedno-, a niektóre dwupiętrowe.

Części miasta

Część zabudowy koncentruje się wzdłuż głównych arterii miasta – ulic: J. Piłsudskiego, ks. kard. S. Wyszyńskiego i przedłużających je ulic o nazwach kierunkowych: ul. Radzyńskiej, Świderskiej i Siedleckiej (na osi południe–północ) oraz ul. Międzyrzeckiej i Warszawskiej (w kierunku wschodnim i zachodnim). Duże znaczenie mają też Al. T. Kościuszki, łączące Śródmieście z dworcem kolejowym.

W ciągu dziejów wokół śródmieścia, wzdłuż dróg zbiegających się w nim prawie promieniście, powstało wiele części miasta, z których szesnaście nosi dziś nazwę ustaloną urzędowo[17]. Jest ona na na ogół zgodna z jedyną albo główną ulicą każdej z nich:

  • Pastewnik
  • Wójtostwo
  • Zapowiednik – obejmuje ul. Zapowiednik i końcową część ul. Międzyrzeckiej z ulicami bocznymi, tylko po parzystej, południowo-wschodniej stronie, w sąsiedztwie lasu Zapowiednik[18]
  • Karwacz – położona za przejazdem kolejowym północna strona ul. Międzyrzeckiej, z ul. Podgórną, w sąsiedztwie wsi Karwacz
  • Farfak
  • Trzaskaniec – składa się z ulicy Trzaskoniec
  • Wiatraki
  • Zimna Woda
  • Poważe (z Poważego na Wiatraki, w poprzek doliny Krzny Pd., prowadzi ul. Nadrzeczna)
  • Łapiguz
  • Patoki – ul. Żelechowska (przynajmniej za przejazdem kolejowym) i jej boczna, ul. Patoki
  • Gołaszowiec – obecna ul. Gołaszówiec do ul. Kiernickich i końcowy odcinek ul. Kiernickich
  • Nowy Łuków; częściowo na jego skraju powstało os. H. Sienkiewicza
  • Ulica Cegielniana – jako część miasta obejmuje ul. Cegielnianą, Południową i Zagrodową; częściowo na skraju tej parceli powstało os. Sienkiewicza
  • Cieszkowizna
  • Glinki

Ulice niektórych z wymienionych części miasta są boczne, przebiegają poprzecznie do arterii kierującej ruch pojazdów do centrum. Wolne od uciążliwego transportu są m.in.: Pastewnik, Gołaszowiec, Nowy Łuków, Ulica Cegielniana i, jeśli nie włączać ul. Żelechowskiej, Patoki. Są osiedla zabudowy jednorodzinnej posiadające odrębną nazwę urzędową, która jednak nie występuje w adresach posesji. Są to:

  • os. kpt. Ostoi – nazwane tak dla uczczenia kapitana Wacława Rejmaka ps. Ostoja
  • os. Andrzeja Bączkowskiego (w rejonie Gołaszowca)

W obecnych spisach miejscowości nie występuje jako część miasta między innymi Zakolejna oraz osiedla: Pisarzy Polskich i Adama Mickiewicza (zwane Nowym Łukowem II). Wyżej wymienione części miasta są to, poza pojedynczymi blokami, tereny zabudowy jednorodzinnej.

Osiedla budownictwa wielorodzinnego

Osiedle Henryka Sienkiewicza – widok na blok przy ulicy Jana Skrzetuskiego

Większe osiedla bloków mieszkalnych są następujące:

Wymienione osiedla składają się z bloków czteropiętrowych, posiadających od jednej do pięciu klatek schodowych.

Do małych osiedli bloków mieszkalnych należą:

  • os. Spokojna
  • os. Stodolna–Siedlecka

W sąsiedztwie os. Klimeckiego powstał Zespół Budynków Mieszkalnych Wielorodzinnych przy ulicy Przemysłowej.

Tereny przemysłowo-składowe

Duże zakłady produkcyjne w okresie uprzemysławiania miasta zlokalizowano we wschodniej jego części (zapewne ze względu na przeważające wiatry zachodnie i bliskość głównej linii kolejowej wschód—zachód), natomiast w pobliżu stacji Łuków Łapiguz (częściowo po przedwojennych koszarach) umieszczono przedsiębiorstwa handlowe z magazynami. Obiekty po nieistniejących już wielu państwowych zakładach produkcyjnych, szczególnie we wschodniej części miasta, zajmują firmy handlowe.

Pomniki i niektóre tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

  • głaz z tablicą „1233–1983. 750 lat Łukowa” (ul. J. Piłsudskiego)
  • tablica obchodu w 1916 r. 125 rocznicy ogłoszenia Konstytucji 3 maja (pl. G. Narutowicza)
  • Pomnik Łukowian Powstańców 1863 r. (pl. G. Narutowicza)
  • tablica upamiętniająca ks. Stanisława Brzóskę i Franciszka Wilczyńskiego (pl. G. Narutowicza)
  • pomnik Henryka Sienkiewicza (obelisk; ul. H. Sienkiewicza)
  • Dąb Wolności – żywy pomnik z 1918 r. upamiętniający odzyskanie niepodległości przez Polskę
  • tablica upamiętniająca Żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej (ul. J. Piłsudskiego)
  • pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie 1920 r. (ul. Strzelnicza)
  • tablica upamiętniająca dr. Bronisława Chącińskiego (pl. G. Narutowicza)
  • tablica na głazie upamiętniająca Jerzego Waleriana Skolimowskiego (1907–1985)[19] (w Parku Miejskim)
  • pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Łuków poległych za wolność Ojczyzny w latach 1939–1945 (pomnik na grobowcu na cmentarzu św. Rocha)
  • pomnik Harcerzy i Harcerek, którzy zginęli za Ojczyznę w latach 1939–1945 (pomnik - symboliczny grobowiec na cmentarzu św. Rocha)
  • pomnik Kolejarzy poległych za Ojczyznę w latach 1939–1945 (ul. S. Konarskiego)
  • pomnik Harcerzy Szarych Szeregów zamordowanych przez gestapo w akcji zdobycia amunicji w 1943 r. (ul. S. Okrzei)
  • pomnik Żydów poległych i pomordowanych przez okupantów hitlerowskich w latach 1939–1944 w Łukowie i okolicy (na terenie dawnego kirkutu przy ul. Warszawskiej)
  • tablica upamiętniająca kilkaset Żydów rozstrzelanych podczas okupacji przez Niemców na dziedzińcu ówczesnego Magistratu (ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego 19)[20]
  • Żydów Łukowa zamordowanych przez Niemców w latach 1940–1943 (w lasku zwanym Kierkutem, przy drodze polnej z Łukowa od ul. Domaszewskiej do Malcanowa[21].)
  • Żołnierzy Armii Radzieckiej i Polskiej poległych w walkach o wyzwolenie Ziemi Łukowskiej (w Parku Miejskim)
  • pomnik kpt./ppłk. Wacława Rejmaka ps. Ostoja (ul. Armii Krajowej)
  • głaz z tablicą upamiętniającą poległych, pomordowanych i zmarłych Inwalidów Wojennych i Wojskowych (ul. Partyzantów)
  • pomnik papieża Jana Pawła II (ul. J. Piłsudskiego)
  • żywy pomnik: miłorząb upamiętniający 600 rocznicę otrzymania prawa magdeburskiego przez Łuków
  • 100 lat łukowskiej Straży Pożarnej
  • pomnik Strażaków (na cmentarzu św. Rocha)
  • Krzyż Katyński i pomnik poświęcony Ofiarom katastrofy smoleńskiej (na cmentarzu św. Rocha)

Ponadto wiele „Dębów Tysiąclecia”.

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Między ulicami Świderską, Cmentarną i 700-lecia (obecnie między os. Unitów Podlaskich i os. Sienkiewicza) znajduje się cmentarz św. Rocha, powstały w pierwszej połowie XIX w. Jest on administrowany przez Parafię Rzymskokatolicką Podwyższenia Krzyża św. Na cmentarzu wojskowym przy ul Strzelniczej, na Łapiguzie, pochowani są żołnierze różnych narodowości polegli podczas I wojny światowej oraz żołnierze polscy, którzy zginęli w walkach podczas wojny polsko-bolszewickiej. Na końcu ul. Zapowiednik przygotowano cmentarz komunalny.

Fontanna w Centrum Łukowa

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Parki

  • Park Miejski – w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie Śródmieścia; w latach 2008–2010 został zmodernizowany wraz z budową na jego terenie obiektów rekreacyjnych[22]
  • park szpitalny

Ogrody działkowe

  • „Kamieniak”
  • „Promyk”
  • „Słonecznik”
  • „Niedźwiadek”

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wschodnia granica dawnej ziemi łukowskiej przebiegała w najbliższym miejscu 18 km na wschód od Łukowa. Jest to część zachodniej granicy właściwego Podlasia, na którym występują wpływy kultury wschodniosłowiańskiej. Ziemia łukowska znajduje się w zasięgu dialektu mazowieckiego. Podobieństwo gwar, wielu nazw miejscowych, a także typ gniazdowego osadnictwa drobnoszlacheckiego świadczy o dawnej kolonizacji tej ziemi przez ludność z Mazowsza.

Dane z 31 grudnia 2008[23]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
liczba ludności 30 435 100 14 674 48,21 15 761 51,79
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
851,3 410,5 440,9

Liczba ludności[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Łuków wraz z okolicą, początkowo w promieniu 20–40 km, od XII wieku należał do parafii łukowskiej archidiakonatu radomskiego diecezji krakowskiej. W 1790 roku parafia włączona została do diecezji chełmskiej, a w 1807 do nowo utworzonej diecezji lubelskiej. W 1818 roku po erygowaniu diecezji janowskiej czyli podlaskiej znalazły się w niej również tereny należące do dekanatu łukowskiego. W 1867 roku na mocy ukazu carskiego Aleksandra II diecezja podlaska została skasowana i przyłączona do lubelskiej. Taki stan trwał do roku 1918, kiedy reaktywowano diecezję podlaską.

Obecnie w Łukowie mają siedzibę 4 parafie rzymskokatolickie:

Na terenie Łukowa działalność duszpasterską prowadzi także zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego z siedzibą na kolonii wsi Dminin, oraz placówka misyjna Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan.

Działalność kaznodziejska prowadzi zbór Świadków Jehowy posiadający Salę Królestwa[24].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat dziewięćdziesiątych do publicznych placówek oświatowych w Łukowie należało: 9 przedszkoli, 6 szkół podstawowych, liceum ogólnokształcące, liceum medyczne, zespół szkół zawodowych i zasadnicza szkoła rolnicza. Z dniem 1 IX 1999 r. utworzono 3 samodzielne gimnazja, w tym dwa na miejscu zlikwidowanych szkół podstawowych. W roku szkolnym 2008/2009 w mieście funkcjonuje 9 publicznych przedszkoli, 3 szkoły podstawowe i trzy gimnazja. Władze powiatu są organem prowadzącym szkoły średnie: I Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki i IV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II oraz 3 zespoły szkół (w tym jeden składający się wyłącznie ze szkół średnich): nr 1 – im. H. Sienkiewicza, nr 2 – im. A. Świętochowskiego i nr 3 – im. W. Reymonta. Powiatową placówką jest też Zespół Szkół Specjalnych im. M. Konopnickiej. W 1991 r. powstało Społeczne Liceum Ogólnokształcące, późniejsze Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. S. kard. Wyszyńskiego, które zakończyło swoją działalność wraz z końcem roku szkolnego 2011/2012.

Szkolnictwo wyższe

  • Wyższa Szkoła Biznesu i Administracji (od 2005 r. wydaje „Roczniki Wyższej Szkoły Biznesu i Administracji w Łukowie”).
  • Collegium Łukowskie Akademii Medycznej w Lublinie (otwarte 2001) .

W latach 2000–2006 Ośrodek Dydaktyczno-Konferencyjny KUL w Łukowie umożliwiał uzyskanie wyższego wykształcenia zawodowego o kierunkach administracja i informatyka.

Instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne[edytuj | edytuj kod]

Zestawiono tu instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne oraz szerszego zakresu prowadzące podobną działalność.

  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza, założona w 1908 r.
  • Łukowski Ośrodek Kultury, który m.in. prowadzi szkółki rzeźbiarską i garncarską w ramach ministerialnego programu "Ginące zawody". Dawniej Powiatowy Dom Kultury.
  • Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łukowskiej, zał. 1957 r. Wydaje m.in. „Zeszyty Łukowskie”.
  • Muzeum Regionalne w Łukowie, zał. 1960 r. – wystawy etnograficzne, sztuki, geologiczno-paleontologiczna (amonitów z jurajskich kier lodowcowych rejonu Łukowa).
  • Łukowskie Towarzystwo Regionalne imienia Jana Stanisława Majewskiego, zał. 1995. Wydaje m.in. „Nową Gazetę Łukowską”, a w latach 2002–2007 – rocznik „Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium kronikarskie”.
  • Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Nasz Region”, zał. 2001. W latach 2002–2004 wydawało dwutygodnik „Puls Naszego Regionu”. M.in. prowadzi Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy”, zał. 2005 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju, zał. 2002 r. Wśród różnokierunkowych działań prowadzi Portal Historyczny Miasta Łuków.
  • Bractwo Literackie „Łukowianin”, zał. 2002 r., działające w Klubie „Apis” przy ŁSM.
  • Stowarzyszenie „Nasze Dziedzictwo”.
  • Stowarzyszenie Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Łukowskiej „Łukowiacy”, zał. 1999 r.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza
Łukowski Ośrodek Kultury
  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza; do końca 2011 r. działała w strukturze ŁOK, następnie niezależna od niego.
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Mieczysława Karłowicza, zał. 1945 r.
  • Łukowski Ośrodek Kultury. Do 31 XII 2011 r. w jego strukturze funkcjonowała Miejska Biblioteka Publiczna i Kino „Łuków”. Przy ŁOK-u działają m.in.:
    • Galeria „PROwizorium”
    • Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Łukowskiej „Łukowiacy”, zał. 1999 r.
    • Orkiestra Towarzystwa Muzycznego im. Antoniego Próchniewicza w Łukowie, reaktywowana 1995 r.
    • Dziecięca grupa plastyczna „Pędzelki”.

Prowadzone są:

    • taniec z elementami baletu 5-6-latków
    • kultura żywego słowa i recytacja
    • kurs tańca towarzyskiego dla młodzieży i dorosłych
    • Uniwersytet Trzeciego Wieku
  • Klub „Apis” przy Łukowskiej Spółdzielni Mieszkaniowej; przy nim działa m.in.
    • Bractwo Literackie „Łukowianin”, zał. 2002 r.,
    • Załoga Obronna Kasztelu Łuków – grupa rekonstrukcji historycznej, zał. 2002 r.
  • Chór „Lutnia” I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki, zał. 1999 r. przez społecznika i nauczyciela muzyki kilku łukowskich szkół Tadeusz Borkowskiego ( zmarł 03.06.2012)
  • Studio Tańca „Incognito”; zespół założono w 2004 r.
  • Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy” założony w 2005 r.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

  • Ośrodek Sportu i Rekreacji w Łukowie, który posiada m.in. letnie baseny w śródmieściu, krytą pływalnię oraz zalew w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie Lasu Zimna Woda.
  • Łukowski Klub Sportowy „Orlęta Łuków”, zał. 1923 r.
  • TKKF Ognisko „Niedźwiadek”
  • Miejski Międzyszkolny Klub Sportowy „Amonit”
  • Międzyszkolny Klub Sportowy „Delfinek” w Łukowie, zał. 2000 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju założyło w 2007 r. i prowadzi klub sportowy „ŁSR Orlik 2006 Łuków” w zakresie piłki nożnej chłopców.
  • Stowarzyszenie Piłki Ręcznej "Łukovia" Łuków założone w 2002 roku, prowadzi klub sportowy piłki ręcznej dziewcząt, www.lukovia.pl

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie według stanu na 1991 rok funkcjonowały następujące placówki służby zdrowia: Szpital Miejski, Pogotowie Ratunkowe, przychodnie rejonowe przy ul. 700-lecia (obecnie to ul. dr. A. Rogalińskiego) i Al. Kościuszki, co najmniej sześć prywatnych gabinetów lekarskich oraz pięć aptek, w tym trzy prywatne. W Łukowie pracowało 100 lekarzy i 439 pielęgniarek. Szpital Miejski w Łukowie był największym w województwie siedleckim pod względem liczby łóżek (667). Obecnie Szpital im. św. Tadeusza jest jednym z największych szpitali powiatowych w województwie lubelskim. W mieście czynne są też prywatne przychodnie i gabinety lekarskie. Niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej: NZOZ „Łuksja”, NZOZ „Kolejarz”, NZOZ „Lukmed”, NZOZ św. Michała, NZOZ „Centrum” i NZOZ „Evmed”.

Media lokalne i regionalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa

Pierwszym łukowskim pismem lokalnym po 1989 roku był „Głos Łukowa” (od 1990 r.), przez pierwsze miesiące – pismo miejscowego OKW NSZZ „Solidarność”, potem - niezależny Obywatelski Dwutygodnik Ziemi Łukowskiej. Ukazywał się regularnie do końca 2006 r., a okazjonalnie (wydania specjalne) - do jesieni 2008 r. Obecnie w Łukowie systematycznie są wydawane czasopisma o zasięgu powiatu łukowskiego:

  • Nowa Gazeta Łukowska – miesięcznik Towarzystwa Regionalnego im. J. S. Majewskiego w Łukowie
  • Wspólnota Łukowska – jeden z tygodników północnej Lubelszczyzny, wydawnictwa „Wspólnota”
  • Łukowska Gazeta Lokalna - tygodnik
  • Gazeta Łukowska – nowy miesięcznik

Ponadto powiat łukowski znajduje się w zasięgu następujących tygodników subregionalnych:

Radio

Stacjami radiowymi informującymi o sytuacji w mieście jest:

Telewizja

  • Łukowski Program Telewizyjny czyli Master TV – telewizja kablowa odbierana w sieci UPC na wszystkich osiedlach bloków mieszkalnych w Łukowie oraz, w mniejszej rozdzielczości, w Internecie.
  • Magnes.TV - powstała w 2012 roku telewizja, dostępna w sieci światłowodowej operatora telekomunikacyjnego FEROmedia oraz w Internecie
  • Lukman TV

Telewizją regionalną odbieraną w powiecie łukowskim jest TVP Lublin.

Internet

Liczne lokalne witryny internetowe instytucji samorządowych, społecznych, niektórych parafii, strony www osób i firm prywatnych. Prawie wszystkie redakcje wyżej wymienionych mediów prowadzą własne serwisy internetowe. Najstarszą stroną WWW o grodzie nad Krzną jest Wirtualny Łuków, w sieci od 1996 roku. Pierwsza nieoficjalna strona Miasta Łuków. Bogaty zakres miała pierwsza wersja oficjalnej witryny internetowej Miasta Łuków, powstała w 1999 r.

Jedynie w internecie jest również obecny zarejestrowany tytuł prasowy Lukow24.pl - Pierwsze źródło informacji....

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy w Łukowie (przed remontem)
Budynek dworca od strony miasta (po remoncie)

Łuków to ważny węzeł kolejowy i drogowy.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Łuków posiada połączenia kolejowe z Warszawą, Siedlcami, Krakowem, Moskwą, Pragą, Saratowem, Lublinem, Chełmem, Dorohuskiem, Mińskiem Białoruskim, Białą Podlaską, Terespolem, Puławami i Dęblinem.

Linie kolejowe

Przez miasto Łuków przebiegają następujące linie kolejowe:

W Łukowie znajdują się dwie stacje kolejowe: Łuków (2 km na północ od centrum) i Łuków Łapiguz (1,5 km na zachód od centrum) oraz przystanek kolejowy Łuków Zapowiednik we wschodniej części miasta.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Łuków ma połączenia międzymiastowe przez drogi:

Transport drogowy również pełni dużą rolę. Istnieje tu przedsiębiorstwo PKS w Łukowie S.A., zapewniające połączenia z Warszawą, Siedlcami, Radzyniem Podlaskim, Garwolinem, Lubartowem oraz Lublinem, a także z większością miejscowości na terenie całego powiatu. Jego ofertę uzupełniają przedsiębiorstwa PKS w Garwolinie S.A., PKS „Sokołów” w Sokołowie Podlaskim S.A., PKS w Radzyniu Podlaskim S.A., PKS Włodawa Sp. z o.o., Lubelskie Linie Autobusowe Sp. z o.o., PKS w Puławach Sp. z o.o. czy PKS w Olsztynie S.A., utrzymujący regularne połączenia m.in. z Sokołowem Podlaskim, Parczewem, Włodawą, Rykami, Puławami, Olsztynem i Giżyckiem. Istnieją też prywatni przewoźnicy utrzymujący połączenia do Lublina, Warszawy, Siedlec i Radzynia Podlaskiego.

Śródmieście od strony zachodniej otacza droga dwupasmowa[25], zwana małą obwodnicą (wobec zaplanowanej właściwej obwodnicy, która ma prowadzić blisko zachodniej granicy miasta).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie rozwinięty jest głównie przemysł spożywczy. Ponadto działają tu średnie i małe zakłady przemysłu odzieżowego, obuwniczego, stolarki budowlanej, maszynowego i metalowego oraz zakład energetyki cieplnej. Oprócz dużych zakładów mięsnych i małych firm wędliniarskich istnieje zakład mleczarski, chłodnia, wiele małych piekarni i zakładów cukierniczych wysyłających wyroby także do innych miast[26][27]

Budownictwo[edytuj | edytuj kod]

Działają większe firmy zajmujące się produkcją materiałów budowlanych, budownictwem mieszkaniowym wielorodzinnym, drogowym i wodnym oraz instalacji wodnych, kanalizacyjnych i ciepłowniczych.

Gospodarka komunalna[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie pracuje zakład zajmujący się dostarczaniem wody dla odbiorców indywidualnych, osiedli domów wielorodzinnych i zakładów przemysłowych. Wdrożył on system sortowania odpadów z gospodarstw domowych. Inny zakład zaopatruje w ciepłą wodę osiedla mieszkaniowe i innych odbiorców.

Transport lokalny[edytuj | edytuj kod]

Przewozami pasażerskimi, także na terenie miasta, zajmuje się głównie PKS Łuków S.A. Blisko dworca autobusowego w centrum miasta oraz dworca kolejowego znajdują się postoje taksówek. W śródmieściu wyznaczone są strefy płatnego parkowania.

Ulica Partyzantów w Łukowie

W 2011 r. długość ulic w Łukowie wynosiła 104 km.[28]

W mieście jest 219 ulic.[29]

Sześć z dziesięciu rond posiada nazwy; znajdują się one w pasie obwodnicy śródmieścia[30]. Są to (w kolejności od pd. strony miasta i zgodnie z ruchem wskazówek zegara):

Najstarsze, powstałe na początku lat 30. XX w., jest rondo z pomnikiem H. Sienkiewicza, na ulicy nazwanej jego imieniem.

Wzdłuż obwodnicy śródmieścia, a także niektórych ulic wybiegających poza nią promieniście – Świderskiej, częściowo Międzyrzeckiej i Żelechowskiej – przebiegają ścieżki rowerowe.


Zob. też wyżej w sekcji Komunikacja.

Rzemiosło i usługi[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Cech Rzemiosł Różnych założony w 1952 roku.

Handel[edytuj | edytuj kod]

Przy ul. Prusa znajduje się Targowisko Miejskie nr 1. Na starym targowisku zwanym Rynkiem jest prowadzony handel zwierzętami hodowlanymi, płodami rolnymi i artykułami przemysłowymi. Dniem targowym w Łukowie tradycyjnie jest czwartek. Do czasu wybudowania pasażu handlowego przy ul. Kanałowej, funkcjonowało przy niej Targowisko Miejskie nr 2, zwane zieleniakiem, gdzie odbywał się drobny handel warzywami, nabiałem itp. Obecnie jest na to wydzielone miejsce na targowisku przy ul. Prusa.

W mieście znajduje się wiele hurtowni, sklepów małych i dużych samoobsługowych, należących do firm miejscowych i dużych sieci handlowych (zob. niżej).

Liczba podmiotów gospodarczych[edytuj | edytuj kod]

Liczba podmiotów gospodarczych według stanu w dniu 31 grudnia 2008 r. przedstawiała się następująco[32]:

  • ogółem 3409 jednostek gospodarczych, w tym w sektorze publicznym 96, w sektorze prywatnym 3313.

Podmioty gospodarcze według sekcji PKD

  • handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, motocykli oraz artykułów użytku osobistego i domowego (sekcja G) – 1356
  • budownictwo (F) – 383
  • obsługa nieruchomości, wynajem i usługi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (K) – 363
  • przetwórstwo przemysłowe (D) – 295
  • transport, gospodarka magazynowa i łączność (I) – 243
  • ochrona zdrowia i pomoc społeczna (N) – 184
  • pośrednictwo finansowe (J) – 127
  • edukacja (M) – 85
  • hotele i restauracje (H) – 72
  • rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo (A) – 23
  • administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i powszechne ubezpieczenie zdrowotne (L) – 14
  • górnictwo (C) – 4
  • wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę (E) – 2

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[33]:

Urodzeni w Łukowie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wyniki ponownego głosowania i wyboru burmistrza, PKW, Wybory Samorządowe 2010, m. Łuków
  2. GUS, Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII, s. 57, 2013-06-05. http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2012-r-stan-w-dniu-31-xii-2012-r-,6,11.html.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2012 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2012-12-28, s. 10, 175. ISSN 1505-5507.
  4. Józef Ryszard Szaflik: Uzyskanie prawa niemieckiego. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 16; Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, T. 16, Halle 1782, s. 14.
  5. Marzena Wieczorek (red.): Regionalny atlas Polski. Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, 2000, s. 5. ISBN 83-7000-512-08.
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-08-20. ISSN 1505-5507.
  7. Główny Geodeta Kraju: Mapa topograficzna Polski 1:10 000. Łuków. Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego, Geokart-International Sp. z o.o. Rzeszów, 2002. ISBN 83-239-6085-2.
  8. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  9. Zenon Wolski: Łuków i Ziemia Łukowska: kalendarium 1233-1994. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łukowskiej, 1996, s. 8. ISBN 83-904334-0-0.
  10. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 141. ISBN 83-04-02436-5.
  11. Stefan Warchoł: Nazwy miast Lubelszczyzny. Wydawnictwo Lubelskie. Lublin, 1964. [1]
  12. Pobyt templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku (pol.). [dostęp 2012-04-20].
  13. Ryszard Orłowski: Łuków w dobie upadku Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 61.
  14. [Ryszard Grafik]: Dzieje szkolnictwa średniego w Łukowie. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918–2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 38–40. ISBN 83-923129-1-0.
  15. [Ryszard Grafik et al.]: Dzieje szkoły. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918-2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 45–46. ISBN 83-923129-1-0.
  16. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 31.
  17. Główny Urząd Statystyczny. Strona Główna. TERYT. Wyszukiwanie. [2], dostęp 2009.02.28; [3], dostęp 2009-06-12. W bazie TERYT wymienione części miasta posiadają też własny cyfrowy identyfikator miejscowości
  18. Położona za przejazdem kolejowym parzysta część ul. Międzyrzeckiej na Zapowiedniku liczy najwięcej domów; jednak potocznie, niezgodnie z tradycją historyczną zaliczana jest do Karwacza.
  19. II Spływ Kajakowy Rzeką Krzną. [dostęp 2012-04-28].
  20. K. Czubaszek: Tablice. W: Żydzi Łukowa i okolic. https://sites.google.com/site/jewishlukow/tablice, dostęp 2012.10.08
  21. W związku z różnymi publikacjami należy zauważyć, że miejsce zwane Kierkutem znajduje się w granicach Łukowa, a nie wsi Malcanów. Ta pobliska wieś nawet nie sąsiaduje z miastem, jest od niego oddzielona kolonią Pieńki, należącą do wsi Świdry. Mylące jest nazwanie ulicą Domaszewską nie tylko bocznej ulicy od ul. Świderskiej, lecz także drogi łączącej się z ul. Radzyńską. Nazwy ul. Domaszewska nie zastosowano konsekwentnie dla historycznej drogi biegnącej wprost na południe, w stronę do Domaszewnicy.
  22. Wiadomości - Łuków - Łuków: Miejski park już otwarty
  23. Główny Urząd Statystyczny: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2008 r. Statistical Information and Elaborations (Informacje i Opracowania Statystyczne). Warszawa 2009, s. 57. [4]
  24. Dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.
  25. Geoportal > Mapy > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Zawartość mapy > Warstwy > Ortofotomapa. [dostęp 2012-05-12].
  26. TeleAdreson - spis firm, adresy. [dostęp 2012-05-12].
  27. Katalog firm. [dostęp 2012-05-12].
  28. "Ochrona Środowiska". 2012. ISSN 0867-3217. [dostęp 2013-07-06].
  29. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). [dostęp 2013-07-06].
  30. Geoportal > Mapy > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Zawartość mapy > Warstwy > Ortofotomapa. [dostęp 2013-07-06].
  31. Przeglądanie TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). [dostęp 2013-07-06].
  32. Główny Urząd Statystyczny. Bank Danych Regionalnych > Moduł: Portret terytorium – zbiór informacji statystycznych o wybranej jednostce podziału terytorialnego (np. gmina, powiat itd.) > Jednostka terytorialna: Łuków (1), Lata: 2008.[5]
  33. Miasta partnerskie. W: Łuków. Oficjalny serwis internetowy Miasta. [dostęp 2012-05-12].
  34. Jerzy Sierociuk, http://www.dialektologia.amu.edu.pl/js.htm

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Łuków w Wikisłowniku