Polska Partia Robotnicza

Polska Partia Robotnicza
Skrót	PPR
Lider	pierwszy Marceli Nowotko ostatni Bolesław Bierut
Data założenia	5 stycznia 1942
Data rozwiązania	15–21 grudnia 1948
Deklarowana ideologia polityczna	komunizm, marksizm-leninizm
Liczba członków	1 mln 600 tys. (1948)
Barwy	czerwony

Paweł Finder

Polska Partia Robotnicza (PPR) – partia polityczna utworzona w czasie niemieckiej okupacji, 5 stycznia 1942 roku, w Warszawie z inicjatywy przybyłych z ZSRR polskich komunistów z tzw. Grupy Inicjatywnej (zrzuconych przez lotnictwo radzieckie na spadochronach 28 grudnia 1941 w okolicach Wiązowny), poprzez połączenie organizacji Związek Walki Wyzwoleńczej (utworzonej we wrześniu 1941) z kilkoma istniejącymi konspiracyjnymi grupami komunistycznymi, takimi jak: „Młot i Sierp”, Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR, Grupa Biuletynu Radiowego, Spartakus, Sztandar Wolności oraz grupa „Proletariusz”. Autorem nazwy partii był Józef Stalin, który 27 sierpnia 1941 przekazał Georgi Dymitrowowi wskazówki by nie posługiwać się nazwą "partia komunistyczna", gdyż mogłaby odstraszać przyszłych członków . Dymitrow 29 sierpnia 1941 przekazał dyspozycje Stalina grupie polskich komunistów (nazwa partii pozbawiona wyrazu "komunistyczna" wzbudziła szereg wątpliwości wśród polskich komunistów w ZSRR), zaś 1 września rozpatrzył z nimi deklarację polityczną Polskiej Partii Robotniczej.

Szkoleniem aktywistów PPR tworzących Grupę Inicjatywną m.in. w specjalnym ośrodku w miejscowości Puszkino pod Moskwą, zajmował się Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD). Szkoleniem politycznym zajmował się Jakub Berman. Działalność PPR podlegała kierowniczym czynnikom w Moskwie, ze względów taktycznych formalnie nie była związana z Międzynarodówką Komunistyczną w okresie jej istnienia. Mimo że nazwa "Polska Partia Robotnicza" została ustalona osobiście przez Stalina już 27 sierpnia 1941, to formalne zebranie założycielskie PPR odbyło się dopiero 5 stycznia 1942 r w Warszawie.

Geneza, charakter partii

Projekt utworzenia tej partii powstał w kierownictwie ZSRR, prawdopodobnie jako plan polityczny Stalina wobec powojennej Polski – PPR miała być w założeniach radzieckich alternatywą i przeciwwagą dla rządu w Londynie. PPR, która powstała podczas wojny, tuż po ataku Niemiec na ZSRR, swój bardzo ogólnikowy początkowo program oparła na wyzwoleniu Polski spod okupacji niemieckiej, odbudowie kraju, oraz na sojuszu z ZSRR. Rzeczywiste cele PPR i komunistów polskich przeszkolonych przez NKWD w Moskwie, przybywających na teren Polski, określało tzw. memorandum Ponomarienki z 20 stycznia 1943 roku. W myśl dokumentu ówczesnym celem kierownictwa ZSRR, oprócz efektu wojskowego, było maksymalne osłabienie polskiego podziemia niepodległościowego oraz wyniszczenie społeczeństwa polskiego rękami Niemców, m.in. poprzez „rozpalenie wojny partyzanckiej”. Wobec akcji dywersyjnych oddziałów komunistycznych Niemcy stosowali odwet kierując się zasadą odpowiedzialności zbiorowej, zakrojoną na dużą skalę m.in. z użyciem pacyfikacji za wszystkie wystąpienia przeciwko oddziałom niemieckim.

Działalność komunistów polskich 1938-1941

Po rozwiązaniu Komunistycznej Partii Polski w sierpniu 1938 i wymordowaniu przez NKWD większości działaczy KPP przebywających w ZSRR jedynymi strukturami w których działali polscy komuniści były Brygady Międzynarodowe w Hiszpanii, Polskie Grupy w KP Francji i tzw. „komuny więzienne” m.in. w więzieniu w Rawiczu (kierował nią Alfred Lampe, liczyła ok. 500 więźniów) oraz w Sieradzu (kierował nią Władysław Gomułka, liczyła ok. 400 więźniów). Komintern planował jednak tworzenie nowych struktur partyjnych. Uznał, że rolę organizatora może pełnić Bolesław Mołojec , oficer XIII Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego. W styczniu 1939 Mołojec został przerzucony do Paryża gdzie powierzono mu funkcję szefa Grupy Inicjatywnej dla spraw polskich przy Międzynarodówce Komunistycznej. Grupa nie spełniała jednak oczekiwań Kominternu i była krytykowana m.in. za „brak krytyki PPS”, poparcie hasła Rządu Obrony Narodowej w Polsce wobec zagrożenia hitlerowskiego i wsparcie rządowego planu pożyczki przeciwlotniczej. 26 maja 1939 Komintern podjął decyzję o odbudowie partii komunistycznej w Polsce.

W czerwcu 1939 Sekretariat Międzynarodówki rozwiązał Grupę i powołał Tymczasowy Ośrodek Kierowniczy KP Polski. Jego głównym działaczem pozostał nadal Mołojec. Pisał on: „ Doszliśmy do wniosku, że w nowym programie musi się znaleźć kwestia niepodległości narodowej, ale nie niepodległości w ogóle , lecz taka, która jednocześnie wyzwoli lud polski od uścisku kapitalistyczno – obszarniczego, związana nierozerwalnymi więzami przyjaźni z narodami Związku Radzieckiego”. Tymczasowy Ośrodek został rozbity po delegalizacji KP Francji we wrześniu 1939 i aresztowaniu większości działaczy. Mołojec przedostał się do Moskwy gdzie w rozmowie z Zofią Dzierżyńską dowiedział się, że Komintern uznaje sprawę odtworzenia partii komunistycznej w Polsce za nieaktualną. Wiązało się to zapewne z podpisanym paktem Ribbentrop – Mołotow. W Moskwie Mołojec pisał memoriały do Kominternu wskazujące na konieczność szybkiej odbudowy partii komunistycznej w okupowanej Polsce. („ Sprawa polska wiele straciła z powodu tego opóźnienia (…) w tej strasznej sytuacji komuniści i ich partia muszą dzielić los swojego narodu. Inaczej zostaną oskarżeni o to ,że nie było ich w tym trudnym czasie. (…) Będzie to ogromna szansa dla ruchu komunistycznego, dla partii, aby ona stanęła na czele walki o niepodległość i nadała jej kierunek i charakter odpowiadający potrzebom wyzwolenia mas pracujących (…)”). Za program minimum uznał walkę z terrorem policyjnym, z germanizacją, przeciwko wywózce do Niemiec, uciskowi ludności żydowskiej, w obronie kultury polskiej oraz propagandę socjalizmu. Trudność bieżącą w realizacji tych celów widział w istnieniu „wyjątkowo dobrych stosunków ZSRR z Niemcami („Dlatego nie można uważać walki z Hitlerem za program na dziś. Ale w toku wojny mogą pojawić się dla nas w Polsce nowe możliwości” (…)”.

Po wrześniu 1939 w Polsce istniało kilka organizacji grupujących komunistów bez łączności z Kominternem. Największą była organizacja „Rewolucyjne Rady Robotniczo – Chłopskie” zwana „Sierp i Młot”. Stworzona przez nią formacja zbrojna „Czerwona Milicja” liczyła ok. 1000 osób z czego ok. 200 w Warszawie. W 1940 roku bez wiedzy władz radzieckich grupa działaczy komunistycznych (m.in. Marian Spychalski i Jerzy Albrecht) przedostała się przez zieloną granicę ze Lwowa do Warszawy. W 1941 roku powołali organizację konspiracyjną – Związek Walki Wyzwoleńczej. Pozostałe organizacje o profilu komunistycznym to: Stowarzyszenie Przyjaciół Związku Radzieckiego, Grupa Biuletynu Radiowego, Spartakus, Sztandar Wolności, Grupa Akademicka oraz grupy „Proletariusz”. W informacji Wydziału Bezpieczeństwa Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury pisano : ” Po zawarciu w sierpniu 1939 paktu radziecko – niemieckiego (…) wśród pozostałych w kraju komunistów nastąpiła konsternacja. Pod adresem Komunistycznej Międzynarodówki nierzadko odzywały się głosy zdrady sprawy proletariatu. (…) Po otrząśnięciu się z pierwszych wrażeń, elementy komunistyczne rozpoczęły starania w kierunku wyłonienia właściwego trzonu ideologiczno – partyjnego.”. Już w styczniu 1940 komendant Służby Zwycięstwu Polsce gen. Tokarzewski donosił gen. Sosnkowskiemu : „ Komuniści rozwijają nader słabą działalność. Partia jako całość jest nadal rozbita, działają poszczególne grupy nie mające żadnego mocniejszego oparcia wśród robotników.”. W miesiąc później gen. Rowecki depeszował, że grupy komunistyczne w Warszawie i Zagłębiu „dążą do stworzenia grupy narodowych komunistów”. „ W GG pojawili się emisariusze komunistyczni przybyli z ZSRR z instrukcją wznowienia taktyki szerokiego „frontu ludowego”(…) Celem ma być odbudowa „suwerennego” państwa polskiego w sojuszu z ZSRR” .”. Grupą tą była grupa na czele ze Spychalskim i Albrechtem.

Tymczasem w ZSRR na jesieni 1940, w związku z pogorszeniem się relacji z Niemcami (nieudana wizyta Mołotowa w Berlinie w listopadzie 1940 r) , władze radzieckie wróciły do rozgrywania sprawy polskiej (organizacja obchodów 85 rocznicy śmierci A. Mickiewicza, otwarcie jego muzeum w Nowogródku i Słowackiego w Krzemieńcu, powołanie nowych gazet i wydawnictw drukujących w języku polskim, wezwanie b. premiera Kazimierza Bartla do Moskwy). Jeszcze w lipcu 1940 Stalin napisał do władz partyjnych we Lwowie zarzucając im „przegięcia” w traktowaniu Polaków (wypieranie języka polskiego, odmowa zatrudniania Polaków, zmuszanie ich do podawania się za Ukraińców). Jesienią 1940 rozpoczęły się też działania wokół tworzenia oddziałów polskich w ZSRR. 2 listopada Beria wnioskuje do Stalina o utworzenie polskiej dywizji w ramach Armii Czerwonej. W tym czasie pojawia się nowy ośrodek polskich komunistów w ZSRR skupiony wokół Wandy Wasilewskiej i Alfreda Lampe. W połowie 1940 wysyłają oni list do Stalina w sprawie m.in. przyjmowania byłych członków KPP do WKP (b). List i rozmowy Wasilewskiej ze Stalinem przyniosły w tej kwestii skutek albowiem od jesieni 1940 niektórzy działacze KPP byli wzywani do rajkomów i umożliwiło się im wstępowanie do WKP(b). Niektórym powierzono niskie funkcje w aparacie partyjnym (np. Marceli Nowotko, Paweł Finder, Jan Krasicki).

Od jesieni 1940 zaczęła działać również Szkoła Polityczna w Nagornoje a potem w Puszkino pod Moskwą (po wybuchu wojny radziecko – niemieckiej w Kusznarenkowie), której słuchaczami zostali m.in. Mołojec, Finder i Nowotko.

22 czerwca 1941 nastąpił atak III Rzeszy na ZSRR. W pierwszych dniach lipca 1941 Georgii Dymitrow wezwał grupę polską w szkole Kominternu w Kusznarenkowie i oświadcza, że Komintern zgodził się na utworzenie partii komunistycznej w Polsce a oni mają być jej trzonem. We wrześniu 1941 na kolejnym spotkaniu ustalono kierownictwo w składzie: przewodniczący Grupy – Marceli Nowotko, zastępca – Paweł Finder, dowódca organizacji wojskowej – Bolesław Mołojec. Deklarację programową na bazie koncepcji jednolitofrontowych i odnoszących się do haseł walki z okupantem hitlerowskim w celu odzyskania niepodległości opracował Nowotko. Rozpoczęto szkolenie wojskowe. W końcu września Grupę skierowano do Wiaźmy gdzie czekano na sprzyjające warunki pogodowe do wylotu do Polski. Pierwsza grupa wyleciała z lotniska pod Smoleńskiem 26 września 1941 ale samolot uległ awarii, podczas której zginął radiotelegrafista grupy Jan Turlejski. Drugi samolot na pokładzie którego znajdują się Nowotko, Finder, Mołojec, Czesław Skoniecki, Pinkus Kartin i Maria Rutkiewicz wyleciał z Kujbyszewa i dokonał zrzutu spadochronowego grupy koło miejscowości Wiązowna pod Warszawą w nocy z 27/28 grudnia 1941.

Oficjalny program PPR

Jeszcze podczas rozmów Grupy Inicjatywnej z Dymitrowem we wrześniu 1941 r. przyjęto projekt (opracowanej przez Nowotkę) deklaracji ideowo – programowej nowej partii, która potem już w kraju została upubliczniona (10 stycznia 1942 r.) jako odezwa „Do robotników, chłopów, inteligencji! Do wszystkich patriotów polskich!”. Zawarto w niej ideę szerokiego frontu narodowego jednoczącego wszystkie grupy antyhitlerowskie walczące w kraju. Było to zgodne z ówczesną strategią Kominternu propagowaną np. we Francji, Jugosławii czy Czechosłowacji. Wskazywano klasę robotniczą jako główną siłę walki narodowowyzwoleńczej. Odezwa wzywała do powstania ogólnokrajowego („Popierajcie za wszystkich sił zbrojne wystąpienia przeciw armii faszystowskich zaborców. Twórzcie oddziały partyzantki. Niech drugi front powstanie na tyłach niemieckich.”). Unikano krytyki rządu gen. Sikorskiego z którym Kreml zawarł w lipcu tego roku porozumienie polityczne („Historyczna umowa między rządem polskim a sowieckim o wspólnej walce przeciwko Niemcom hitlerowskim stwarza dla nas, Polaków, olbrzymie możliwości. Jeden z podstawowych rezultatów tej umowy – to stworzenie na terytorium Związku Radzieckiego polskiej siły zbrojnej , stającej do walki ramię przy ramieniu z Armią Czerwoną.”). Z „frontu narodowego” wykluczano jedynie „zdrajców i kapitulantów”. Pisano w niej o obronie interesów „mas pracujących” i o ich wyzwoleniu „z jarzma kapitalizmu”. Nowa Polska miała być państwem demokratycznym, likwidującym bezrobocie, biedę i nietolerancję wobec mniejszości narodowych. Z reform społecznych wymieniano jedynie reformę rolną i parcelację wielkich majątków.

Tak enigmatyczny i ogólnonarodowy program bez radykalnych wątków społecznych budził opór wielu byłych kapepowców co znalazło odzwierciedlenie w depeszy Nowotki do Dymitrowa z lipca 1942 r. w której narzekał on na silne „tendencje sekciarskie” w PPR. Krajowi działacze komunistyczni krytykowali też ustępliwość wobec rządu w Londynie.

W marcu 1943 r. ukazuje się kolejny dokument programowy „O co walczymy? (Deklaracja Polskiej Partii Robotniczej)”, który szerzej odnosi się do kwestii społecznych i politycznych zaznaczając ,że to program minimum. W dokumencie zakłada się unieważnienie wszystkich mianowań rządu w Londynie i szybko następujące po wojnie wybory 5 przymiotnikowe oraz powołanie specjalnego trybunału dla winnych klęski wrześniowej; pełną swobodę słowa , druku i zgromadzeń. Odnośnie do granic : „włączyć do państwa polskiego wszystkie ziemie polskie – na ziemiach spornych decyduje wola ludności. Uznać zasadę prawa narodów do samostanowienia o sobie”. Zakładano prowadzenie polityki zagranicznej w oparciu o sojusz z ZSRR. W kwestiach gospodarczych przewidywano m.in. „uspołecznić przedsiębiorstwa bankowe i wielkoprzemysłowe z wprowadzeniem kontroli nad produkcją uspołecznionych przedsiębiorstw przemysłowych przez komitety fabryczne”, „wywłaszczyć bez odszkodowania gospodarstwa obszarnicze powyżej 50 ha”, „wprowadzić (…) minimum płacy dla robotników i pracowników umysłowych. Zapewnić prawo do pracy dla wszystkich.”. Postulowano wprowadzenie zasady planowania we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego i kulturalnego oraz opracowanie wielkiego planu odbudowy i rozbudowy gospodarki narodowej (głównie w zakresie uprzemysłowienia i elektryfikacji). Deklarowano bezpłatność nauki, leczenia i lekarstw. Deklarację tę opracowano samodzielnie informując jedynie ex post Komintern o jej treści. Dymitrow reprezentujący Komintern przekazał I sekretarzowi PPR Pawłowi Finderowi szereg krytycznych uwag do tej deklaracji. Wyraził zaniepokojenie radykalizmem społecznym deklaracji zalecając podkreślenie demokratyczności i jednolitofrontowości przyszłego rządu narodowego. Zalecał odejście od wskazywania granicy 50 ha jako, że „odtrąci to kułaków a nawet częściowo średniaków”. „Zbędny (…) jest punkt o zasadzie planowania w całej gospodarce.” – pisał Dymitrow. Naciskał on również na wyraźniejsze ujęcie kwestii granicznych („Trzeba koniecznie zająć wyraźne stanowisko uznania woli ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej, wyrażonej w 1939 r. Trzeba wskazać, że tylko na tej drodze Polska raz i na zawsze położy kres zgubnym dla niej sporom z bratnim narodem ukraińskim, białoruskim i litewskim (…).”).

Po załamaniu się rozmów z Delegaturą Rządu na Kraj w kwietniu 1943 roku dotyczących współpracy politycznej i wojskowej retoryka PPR zaostrza się. W uchwałach programowych KC PPR pod tytułem „Na progu 1943 r.” czytamy : „Masy pracujące zdecydowane są nie dopuścić do dawnych, sanacyjnych form ustrojowych, kiedy Polska była folwarkiem obszarników i bankierów rodzimych i zagranicznych, macochą natomiast dla ludu pracującego. Klasa robotnicza i jej sojusznicy(…) zdecydowani są wyciągnąć naukę z przeszłości i walczyć o prawdziwie wolną i niepodległą Ojczyznę, bez obszarników i bez wyzysku człowieka przez człowieka, bez obozów koncentracyjnych i bez gett(…)”. Zaostrzyła się również retoryka w stosunku do władz AK. W liście do kilku organizacji lewicowych w czerwcu 1943 r. odnosząc się do walki o niepodległość stwierdzano, że „Na uboczu od walki stoją reakcyjne organizacje polityczne i wojskowe, w tej liczbie i oficjalne siły zbrojne.”. W listopadzie 1943 r. kierownictwo GL określa przywódców AK „zbankrutowanymi twórcami OZONu i konstytucji kwietniowej, strzegącymi zazdrośnie swych egoistycznych interesów klasowych”.

W listopadzie 1943 roku Gomułka formułuje treść nowego manifestu programowego PPR „O co walczymy? Deklaracja Programowa Polskiej Partii Robotniczej”. Powtarzała ona tezy deklaracji z marca ale odmawiała legalizmu rządowi w Londynie i Delegaturze i potępiała dążenie do „rozpalenia wojny domowej” przez niektóre siły podziemia ( była to reakcja na zamordowanie w Mogielnicy 5 członków PPR). Odnośnie do kwestii ziem wschodnich wyraźnie stwierdzono, że jest to probierz „szczerości haseł demokratycznych” i dodawano, że „nie można odmawiać narodom , ukraińskiemu i białoruskiemu , prawa określenia przynależności państwowej zgodnie z wolą ludności. Zabezpieczy nam to pokój na wschodzie i wzmocni naszą pozycję na zachodzie i nad Bałtykiem.”. Deklaracja stwierdzała: „Na zachodzie i nad Bałtykiem musimy uzyskać ziemie etnograficznie polskie, wynarodowione i zgermanizowane przemocą w ciągu wieków(…).”.

Tworzenie struktur

Władysław Gomułka

5 stycznia 1942 w mieszkaniu Juliusza Rydygiera przy ul. Kasińskiego 18 na Żoliborzu doszło do spotkania Pawła Findera (Nowotko złamał nogę podczas lądowania i był nieobecny) z przedstawicielami krajowych grup lewicowych (Związek Walki Wyzwoleńczej w imieniu , którego wystąpił przewodniczący Franciszek Łęczycki. , „Młot i Sierp”, Stowarzyszenie Przyjaciół Związku Radzieckiego, Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie, Grupa Biuletynu Radiowego, Spartakus, Sztandar Wolności, Grupa Akademicka oraz grupy „Proletariusz”). Finder przedstawił inicjatywę utworzenia nowej partii – Polskiej Partii Robotniczej stwierdzając, że cieszy się ona poparciem Kominternu. Zaproponowaną nazwę partii przyjęto z oporami oczekując przywrócenia Komunistycznej Partii Polski. Ostatecznie wyrażono zgodę na nazwę i uznano trójkę kierowniczą – Nowotko, Finder, Mołojec jako Tymczasowy Komitet Centralny PPR. Pozostałe organizacje komunistyczne biorące udział w spotkaniu postanowiły się samorozwiązać zasilając kadrami i bazą techniczną PPR.

Druga Grupa Inicjatywna w składzie : Jan Krasicki, Małgorzata Fornalska, Aleksander Kowalski, Piotr Drążkiewicz, Jadwiga Ludwińska, Jan Gruszczyński została wysłana do kraju w maju 1942 roku. Wyposażono ją w radiostację co umożliwiło nawiązanie kontaktu prze Komintern z kierownictwem PPR (pierwsz radiostacja zaginęła podczas lądowania pierwszej Grupy Inicjatywnej).

Początkowo działacze PPR mieli znaczne trudności w rozbudowie struktur organizacyjnych i zbrojnych, głównie z powodu niewystarczającej ilości broni, dowódczych kadr wojskowych i ochotników do nowo tworzonych struktur – wówczas największym autorytetem w kraju cieszyła się Armia Krajowa. Jako kojarzeni ze Związkiem Radzieckim, spotykali się z nieufnością, a czasem wręcz wrogością szerokiego spektrum niepodległościowych i zbrojnych organizacji podziemnych, a także niejednokrotnie zwykłych ludzi, którzy widzieli w PPR reprezentantów interesów ZSRR. Na początku wstępowali do niej głównie przedwojenni komuniści. Z czasem udało się utworzyć konspiracyjną sieć 6 obwodów i 18 okręgów na terenie GG i części ziem włączonych do Rzeszy, pierwsze nieliczne oddziały leśne udało się GL stworzyć wiosną 1942 roku. Pierwszym Obwodem PPR był Obwód Warszawski, który nie posiadał własnego kierownictwa, a funkcje pełnili członkowie KC. II Obwodem był Obwód Lubelski, którego pierwszym sekretarzem został Włodzimierz Dąbrowski "Wujek". Sekretarzem III Obwodu – Radomsko-Kieleckiego – został Władysław Skowroński "Młot". Na czele IV Obwodu – Krakowskiego – stanął Stanisław Ziaja "Domański". V Obwodem – Śląsko-Dąbrowskim – kierował Stefan Franciszok "Robert". Sekretarzem VI – Łódzkiego – Obwodu był Ignacy Loga-Sowiński. W październiku 1942 utworzono Obwód VII – Lwowski – na czele z Jakubem Śliwką "Romanem", jednak w lutym 1943 zlikwidowano ten obwód. Każdy obwód składał się z kilku okręgów obejmujących po kilkanaście powiatów.

Trzon partii stanowili wówczas starzy członkowie KPP ze znacznym udziałem radykalnych socjalistów z przedwojennej PPS i radykalnych ludowców z ZMW „Wici” oraz SL, jednak zasadniczą większość członków stanowili ludzie którzy wstąpili do partii i rozpoczęli działalność polityczną w okresie okupacji hitlerowskiej. W 1942 roku PPR liczyła kilka tysięcy członków, latem 1944 roku ok. 20.000, w rok później w lipcu 1945 (po zakończeniu II wojny światowej w Europie) ok. 200.000. Do ugrupowania przyłączyli się również członkowie Polskiej Wojskowej Organizacji Rewolucyjnej która została rozbita na skutek prowokacji Gestapo.

Niemcy wielokrotnie podejmowali próby rozbicia PPR – już w nocy na 28 kwietnia 1942 na terenie całego GG w ramach wielkiej, skoordynowanej akcji aresztowano 931 polskich komunistów. Na przełomie września i października 1942 w Warszawie gestapo aresztowało ok. 40 działaczy PPR (w tym kilku członków Grup Inicjatywnych), z których 37 powieszono publicznie 16 października 1942 – m.in. Feliksa Paplińskiego, Kazimierza Grodeckiego, Juliusza Kanię, Antoniego Dobiszewskiego, Sylwestra Bartosika, Antoniego Kacpurę, Józefa Górkę i Witolda Trylskiego. W styczniu 1943 gestapo rozbiło krakowską organizację PPR, aresztując m.in. jej przywódcę Franciszka Malinowskiego "Piotra", straconego później w Buchenwaldzie. W kwietniu 1943 dokonano aresztowań wśród łódzkiej organizacji PPR na czele ze Stefanem Przybyszewskim. 3 marca 1944 w obławie we wsi Kaznów zabito sekretarza Lubelskiego Obwodu PPR, Jana Sławińskiego "Tyfusa". W maju 1944 aresztowano czołowych działaczy poznańskiej PPR (w tym Romana Pasikowskiego), których 13 sierpnia 1944 stracono w obozie karnym w Żabikowie. Pod koniec maja 1944 w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku aresztowano około 300 komunistów, których w większości później zamordowano.

Struktury PPR były także narażone ze strony żołnierzy nacjonalistycznego podziemia. 19 stycznia 1944 we wsi Pardołów (powiat konecki) oddział Narodowych Sił Zbrojnych rozstrzelał 10 domniemanych członków PPR-GL. Ofiarami ataków padały także oddziały zbrojnego ramienia PPR, Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. 9 sierpnia 1943 oddział NSZ pod dowództwem Leonarda Zub-Zdanowicza dokonał zbiorowego mordu na żołnierzach oddziału GL im. Jana Kilińskiego. Wydarzenie to przeszło do historii jako mord pod Borowem. W wyniku mordu zginęło od 26 do 32 żołnierzy. Według niektórych raportów Armii Krajowej, NSZ miało donosić na oddziały partyzantki komunistycznej funkcjonariuszom gestapo. Współpracy z Niemcami podjął się Hubert Jura – twórca organizacji Toma, który ujawnił gestapo listy znanych mu działaczy PPR

Działalność partyzancka

Flaga Połączonych Sił Zbrojnych

Okupacyjne obwieszczenie dotyczące egzekucji 50 komunistów na Pawiaku

Jednym z głównych celów PPR była początkowo próba wywołania ogólnonarodowego powstania, które pozwoliłoby związać część sił niemieckich na ziemiach polskich i przerwać linie zaopatrzeniowe na wschód. Działania te zostały jednak uznane przez środowiska niepodległościowe za prowokację Moskwy, które twierdziły iż nawoływanie do powstania w sytuacji gdy okupant odnosił ciągłe sukcesy na froncie wschodnim i posiadał ogromną siłę militarną w kraju, w dodatku bez szans na militarne wsparcie z zewnątrz, jest działaniem obliczonym na wyniszczenie sił narodu i Armii Krajowej oraz organizacji z nią powiązanych. Kierownictwo AK i Delegatury Rządu, określające się wtedy „czynnikami miarodajnymi” reprezentowały wówczas w większości pogląd, iż najkorzystniejsze dla Polski byłoby „wykrwawienie się dwóch wrogów” (Nazistowskich Niemiec i ZSRR) zaś rozpoczęcie dobrze przygotowanego i uzgodnionego z Aliantami powstania zbrojnego planowały w przyszłości, w korzystnej militarnie i geopolitycznie sytuacji. W związku z niepowodzeniem tego planu, PPR zajmowała się m.in. rozbudową swoich oddziałów zbrojnych oraz działaniami propagandowymi, fałszywie utrzymując, iż GL (a później AL) jest główną zakonspirowaną siłą zbrojną aktywnie walczącą z niemieckim okupantem.

Wkrótce uwidocznił się inny kierunek działalności PPR, w 1942 roku specjalna komórka aktywistów PPR zajmowała się także inwigilacją działaczy podziemia niepodległościowego i żołnierzy AK oraz innych organizacji konspiracyjnych. Celem tych akcji było rozbicie niekomunistycznych organizacji konspiracyjnych, w szczególności Armii Krajowej. Według niektórych źródeł PPR otrzymywała znaczne kwoty pieniędzy na bieżącą działalność z Moskwy, a także poprzez ekspropriacje – zbrojne napady na sklepy, urzędy niemieckie oraz rozprowadzanie obligacji Daru Narodowego. Inni badacze twierdzą, iż PPR nie był finansowany przez Moskwę, wskazując iż nie nadmieniają o tym np. depesze radiowe, a także listy Władysława Gomułki do władz ZSRR.

Na początku 1943 PPR wycofała hasło powstania powszechnego propagując wzmożoną walkę partyzancką, jednak nie miała wówczas wystarczającej militarnej siły, aby zdominować ruch partyzancki i wcielić swoje apele w życie – w istocie większość operacji partyzanckich prowadziła na ziemiach polskich w latach II wojny światowej z powodzeniem Armia Krajowa i jej poprzednik Związek Walki Zbrojnej (formacje te przeprowadziły ogółem w okresie grudnia 1939 do lipca 1944 ponad 730 000 akcji dywersyjnych i sabotażowych, podczas których wykolejono 700 transportów a 400 podpalono, uszkodzono 19 000 wagonów kolejowych, 7000 parowozów, 4000 samochodów, wysadzono 38 mostów, 100 cystern i zniszczono 4500 ton benzyny, spalono 100 magazynów wojskowych i uszkodzono 2800 maszyn przemysłowych itp.). Cały wysiłek sabotażowo-dywersyjny ZWZ i AK stanowił dla ZSRR sporą pomoc, w sytuacji rozpoczętej w 1941 agresji Niemiec na ZSRR stanowił istotne wsparcie dla Armii Czerwonej. Według danych niemieckiego Wehrmachtu w okresie lipiec 1942-lipiec 1944 liczba akcji dywersyjnych w samym Generalnym Gubernatorstwie, przeprowadzonych przez wszystkie organizacje konspiracyjne działające na tym terenie osiągnęła 110.000, w tym 1.500 na transporty kolejowe i tyle samo na sieć łączności, zniszczono 135 mostów drogowych oraz przeprowadzono 4.500 akcji wymierzonych w żołnierzy niemieckich i funkcjonariuszy służb policyjnych – biorąc pod uwagę fakt iż przez większość tego okresu siły AK, BCh i NSZ stanowiły zdecydowaną większość (pod koniec 1943 aktywnych było ok. 350 000 żołnierzy AK, 80–100 000 żołnierzy BCH, ok. 80 000 żołnierzy NSZ, w porównaniu do zaledwie 6–7000 żołnierzy GL), PPR nie mogła mieć istotnego wkładu w działania o charakterze dywersyjno-sabotażowym. Delegatura Rządu i KG AK potraktowały zatem zmianę strategii PPR jako próbę przejęcia jej zasobów ludzkich i zdyskontowania dotychczasowych sukcesów w walce z Niemcami.

Gwardia Ludowa a następnie Armia Ludowa brała udział w powstaniu zamojskim. W 1944 komuniści uczestniczyli w kontrofensywie skierowanej przeciw niemieckiej operacji Sturmwind I ("Wicher I") w dniach 11-15 czerwca. W walkach uczestniczyła część 1 Brygady AL im. Ziemi Lubelskiej, Brygada AL im. Wandy Wasilewskiej, oddział łącznikowy AL pod dowództwem Leona Kasmana. Podczas powstania między komunistyczną partyzantką a Niemcami doszło do wielu bitw z których największa odbyła się na na Porytowym Wzgórzu. Wówczas oddział partyzancki pod dowództwem Nikołaja Prokopiuka liczący 3000 żołnierzy obronił wzgórze znajdujące się pod natarciem 30000 oddziałów niemieckich.

Armia Ludowa licznie wzięła udział w powstaniu warszawskim, początkowo wzięło w nim udział około 400 żołnierzy formacji. AL oficjalnie przyłączyła się do walk 2 sierpnia na rozkaz dowódcy okręgu AL Warszawa majora Bolesława Kowalskiego przy tym podporządkowując się taktycznie AK. Oddziały walczyły głównie na Woli, Starówce (w składzie zgrupowanie był także pluton Żydowskiej Organizacji Bojowej), Śródmieściu, Czerniakowie, Żoliborzu. W czasie walk AL zawiązała sojusz wojskowy z Polską Armią Ludową i Korpusem Bezpieczeństwa tworząc Połączone Siły Zbrojne. 26 września komuniści zawiązali Powstańcze Porozumienie Demokratyczne w skład którego weszli przedstawiciele Polskiej Partii Robotniczej, Robotniczej Partii Socjalistów Polskich, Związki Walki Młodych, Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej, Bundu, Związku Syndykalistów Polskich oraz delegaci KRN. Porozumienie uznało zwierzchnictwo Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i wezwało do współdziałania Wojska Polskiego i Armii Czerwonej w wyzwalaniu kraju. W czasie powstania Batalion im. Czwartaków został przemianowany na "4 batalion AL im. Czwartaków".

Wewnętrzna walka o władzę

W łonie samej PPR trwały w 1942 roku walki o władzę, wiele wskazuje na to iż wewnątrzpartyjny konflikt skrywano przed mocodawcami w Moskwie. Jesienią doszło do serii zabójstw działaczy PPR. Po zabójstwie Marcelego Nowotki przeprowadzono wewnętrzne śledztwo (komisja Teodora Duracza). Wiele poszlak wskazywało na Bolesława Mołojca, który po śmierci Nowotki samowolnie przejął władzę i sprawował ją w sposób „stalinowski” w związku z czym wszedł w konflikt z Małgorzatą Fornalską, Pawłem Finderem, Franciszkiem Jóźwiakiem i Władysławem Gomułką. Mieczysław Hejman i Jan Krasicki 31 grudnia 1942 roku wykonali wyrok na Mołojcu. W środowiskach PPR rozpuszczono wieść, że Mołojec zaginął, a Moskwę zawiadomiono 9 stycznia 1943.

PPR a Polskie Państwo Podziemne i Rząd RP na uchodźstwie

Tablica upamiętniająca dokonanie udanej akcji przez oddział Gwardii Ludowej "Promieniści"

Paradoksalnie, powstanie PPR umożliwił układ Sikorski-Majski z 1941 roku (podpisany po inwazji Niemiec na ZSRR w dniu 22 czerwca 1941), dlatego do 25 kwietnia 1943, kiedy to odkryto groby zamordowanych przez NKWD w Katyniu polskich oficerów, PPR oficjalnie uznawała ten rząd nigdy nie atakując premiera Sikorskiego, jednocześnie jednak prowadząc w kraju kampanię propagandową wymierzoną w przedstawicieli rządu polskiego w Londynie (Delegatura Rządu na Kraj) i ich politykę. W okresie luty-kwiecień 1943 PPR prowadziła rozmowy z Delegaturą Rządu, które nie zakończyły się one powodzeniem, ponieważ PPR nie zgodziła się na potwierdzenie, iż nie jest powiązana z czynnikami obcymi (określano tak Komintern) oraz nie potępiła paktu Ribbentrop-Mołotow i jego skutków dla Polski. W istocie Władysław Gomułka, składając w lutym 1943 roku propozycję porozumienia, obwarował ją warunkami w większości niemożliwymi do spełnienia: PPR zażądało m.in. odrzucenia konstytucji kwietniowej z 1935 roku, dopuszczenia do sztabów AK delegatów partii komunistycznej, likwidacji rządu polskiego w Londynie i zastąpienia go rządem w Krakowie. Delegatura Rządu, podczas negocjacji, zażądała także zadeklarowania przez stronę przeciwną, iż stoi „na gruncie nienaruszalności polskich granic na wschodzie”, co oznaczało niemożliwe dla PPR, kontrolowanej przez ZSRR, wystąpienie przeciwko planom Stalina dotyczącym zagarnięcia wschodnich terenów Rzeczypospolitej i tym samym przeciwko Armii Czerwonej. PPR odmówiła także uznania bez zastrzeżeń legalnego rządu polskiego Władysława Sikorskiego domagając się m.in. usunięcia przedstawicieli sanacji. Celem rozmów zainicjowanych przez PPR było zalegalizowanie PPR w układzie sił podziemia niepodległościowego w kraju, zdyskontowanie polityki rządu emigracyjnego w Londynie oraz skompromitowanie Armii Krajowej. Bezpośrednio po zakończeniu negocjacji PPR rozpoczęła kampanię propagandową przeciwko AK, oskarżając ją o „hańbiącą bezczynność i zbrodnicze stanie z bronią u nogi”.

PPR była głównym inicjatorem utworzenia 1 stycznia 1944 w Warszawie (na trzy dni przed wkroczeniem Armii Czerwonej w przedwojenne granice Polski), Krajowej Rady Narodowej – która obwołała się samozwańczo podziemnym polskim parlamentem. W dokumencie założycielskim KRN odmówiono polskiemu rządowi w Londynie prawa do reprezentowania narodu polskiego i zrzeczono się także wszystkich praw do wschodnich terenów II Rzeczypospolitej, zagrabionych przez ZSRR w 1939 na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow, propagując oparcie granicy wschodniej na zasadzie etnicznej – po 1939 ZSRR dążył do zmiany stosunków etnicznych na okupowanych terenach wschodnich Rzeczypospolitej na swoją korzyść, NKWD w ramach represji wobec ludności polskiej wysiedliło wielu obywateli polskich (według różnych szacunków od 550.000 – 1.500.000 ludzi), nadało im przymusowo obywatelstwo ZSRR bądź wcieliło siłą do Armii Czerwonej. Na II konferencji plenarnej KRN w dniach 20–23 stycznia jako podstawę nowej granicy wschodniej Polski przyjęto Linię Curzona. Ustalenia odnośnie nowej polskiej granicy wschodniej zostały wstępnie uzgodnione przez tzw. wielką trójkę na konferencji teherańskiej w 1943 roku, jednak nigdy nie uznał ich oficjalnie rząd polski w Londynie, jako sprzeczne z polską racją stanu – przedstawiciel polskiego rządu w Londynie nie został dopuszczony do rozmów w Teheranie.

W styczniu 1944 roku 23 stronnictwa i organizacje polityczne oraz społeczne w specjalnej odezwie napiętnowały PPR jako agenturę, oddającą Moskwie polskie ziemie wschodnie i godzącą w najżywotniejsze interesy państwa i narodu polskiego, jeden z fragmentów odezwy stwierdzał.

Według dyrektyw zewnętrznych i niepolskiego ośrodka decyzyjnego, maskując swoje istotne cele i poruczone przez swych mocodawców zadania, obłudnie nadużywając haseł patriotycznych i narodowych, komunistyczna PPR i jej ekspozytura w rodzaju rzekomo „polskiej Armii Ludowej”, deklarują gotowość oddania ziem wschodnich Rzeczypospolitej Rosji [...] zwalczają rząd i armię polską i ich odpowiedniki w kraju, w dążeniu zaś do osłabienia i rozbicia sił narodowych, powołują Krajową Radę Narodową [...] należy akcję ich napiętnować jako zdradę Narodu i Państwa Polskiego [...] o sprawach politycznych decyduje naród, a nie obca agentura.

Obok ożywionej kampanii propagandowej Delegatura Rządu na Kraj w odpowiedzi na powołanie KRN w styczniu 1944 ogłosiła w tym samym miesiącu (oficjalnie 15 marca 1944) na mocy specjalnego dekretu utworzenie Rady Jedności Narodowej, zaś w odpowiedzi na obietnice socjalne i projekty reform społecznych zawarte w deklaracji PPR „O co walczymy” – deklarację RJN „O co walczy naród polski”. Swoje przewidywania polityczne i wojskowe co do dalszego rozwoju sytuacji Delegatura Rządu przedstawiła w ulotce „Na co liczymy” – nie akceptowały one sprzecznych i podjętych wbrew interesom Polski ustaleń konferencji teherańskiej oraz ignorowania argumentów rządu polskiego w Londynie w rozmowach aliantów ze Stalinem. Przewidywania wojskowe od początku 1943 liczyły się z możliwością iż do Polski siły Anglosasów i oddziały PSZ na Zachodzie nie wkroczą szybciej niż wojska Armii Czerwonej – wskazywały na to znaczne zwycięstwa ZSRR nad wojskami niemieckimi na froncie wschodnim. W związku z tym Delegatura Rządu i KG AK w 1943 dokonała zrewidowania swojej dotychczasowej strategii ogólnonarodowego powstania, która przybrała ostateczny kształt jesienią w formie planu Burza, przewidywał on możliwość braku realnego wsparcia materialnego ze strony sojuszników anglosaskich choć aż do lata 1944 Komenda Główna AK liczyła na masowe zrzuty i przypuszczała, iż Stalin zechce wykorzystać zagarnięcie wschodnich terenów Rzeczypospolitej do całkowitego pozbawienia Polski suwerenności), brak stosunków dyplomatycznych z ZSRR, rola jaką wyznaczyli AK Anglosasi (organizacji dywersyjnej, a nie armii uzbrajanej do działań powstańczych), położenie Polski na granicy zasięgu brytyjskich samolotów – przyniosło w konsekwencji ograniczenie pomocy alianckiej dla AK, jednak w wyniku intensywnych zabiegów rządu polskiego w Londynie, od końca 1943 do lipca 1944, uzyskano pewne zwiększenie liczby lotów nad Polskę ze zrzutami uzbrojenia. AK odebrało niespełna 500–1000 ton zaopatrzenia ^{(potrzebne źródła i informacje)} (ogółem wykonano 200 lotów, zrzucając 6500 pistoletów, 7500 pistoletów maszynowych, 40 000 granatów i innego rodzaju broni) podczas gdy np. greckie podziemie – 10 000 ton^{(potrzebne źródła i informacje)}.

Winston Churchill, mimo iż jeszcze w dniach 18–20 października 1943 w Moskwie, podczas specjalnej konferencji przygotowującej do obrad w Teheranie, skłonny był zabiegać o inny kształt polityczno-terytorialny powojennej Polski, pod naciskiem Roosevelta, chcącego za cenę ustępstw w Europie środkowo-wschodniej uzyskać udział ZSRR w toczonej przez USA wojnie z Japonią, zmienił zdanie i już 22 lutego 1944 w Izbie Gmin zaprzeczył, iż kiedykolwiek Wielka Brytania gwarantowała Polsce jakiekolwiek granice (zaprzeczało to postanowieniom Karty Atlantyckiej z 14 sierpnia 1941, która mówiła m.in. o nienaruszalności przedwojennych granic oraz zobowiązywała sygnatariuszy, w tym ZSRR, do m.in. „wyrzeczenia się podbojów obcych terytoriów oraz prawa każdego narodu do suwerenności i wyboru odpowiadającej mu formy rządów”.), oraz przedstawił stanowisko państw zachodnich w sprawie nowej granicy wschodniej Polski. Dowództwo sił sprzymierzonych (SHAEF) zaakceptowało przyporządkowanie Polski w międzyalianckim amerykańsko-brytyjsko-radzieckim podziale Europy na strefy operacyjne do strefy operacyjnej Armii Czerwonej – ustalenia te, potwierdzono politycznie na konferencji jałtańskiej 4 lutego 1945 roku.

Organizacje satelickie

Zbrojnym ramieniem PPR była Gwardia Ludowa (od 1944 jako Armia Ludowa). Organami prasowymi były m.in. „Trybuna Wolności” i „Trybuna Chłopska”. W styczniu 1943 utworzono organizację młodzieżową Związek Walki Młodych. W maju 1944 zwierzchnictwo KRN uznała Armia Polska w ZSRR i ZPP.

Tajny aktyw Polskiej Partii Robotniczej

Powołany został rozkazem szefa Resortu Bezpieczeństwa Publicznego Stanisława Radkiewicza z 4 grudnia 1945 roku. Rozkaz polecał, kierownikom placówek UB, aby w jak największej tajemnicy przygotowywali akcję mającą na celu likwidowanie działaczy stronnictw, którzy sympatyzowali z konspiracyjną działalnością antypaństwową. Grupy tajnych członków PPR, na co dzień pełniących rolę donosicieli, używane były do morderstw w odległych miejscowościach, zwłaszcza w czasie wyborów.

Tworzenie struktur państwowych i przejęcie władzy w Polsce

Bolesław Bierut

Na początku sierpnia 1944 powołano Biuro Polityczne Komitetu Centralnego PPR, do którego weszli: Władysław Gomułka, Bolesław Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc i Aleksander Zawadzki.

Latem 1944 zawarto porozumienia o współpracy z Korpusem Bezpieczeństwa i Polską Armią Ludową oraz Robotniczą Partią Polskich Socjalistów, nawiązano kontakty z tzw. grupą Zrywu (rozłamową frakcją Stronnictwa Pracy), niektórymi organizacjami lokalnymi SL i BCH.

Pomnik bohaterów Republiki Pińczowskiej u podnóża Góry Byczowskiej

Mimo konfliktu z rządem londyńskim i AK, oddziały Armii Ludowej wspólnie z Armią Krajową broniły tzw. "Republiki Pińczowskiej". Republika była terenem przejściowo wyzwolonym przez oddziały AK, AL i BCh. AL i BCh w rządzie republiki były reprezentowane przez organ pod nazwą "Pińczowska Konspiracyjna Powiatowa Rada Narodowa". Rada Narodowa współrządziła z delegatem powiatowym rządu RP na uchodźstwie i komendantem obwodu AK. Z oddziałów AL na wyzwolonym terenie utworzono 1 Brygadę AL im. Bartosza Głowackiego.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski (według powojennych granic), PPR rozpoczęła tworzenie administracji państwowej. 22 lipca 1944 powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który uznał się za tymczasowy organ władzy wykonawczej w odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej. Poparcie ZSRR utrudniło pracę opozycji – PPR m.in. terroryzowało Polskie Stronnictwo Ludowe i inne partie polityczne, zwalczało żołnierzy podziemia niepodległościowego za pomocą instytucji posługujących się środkami zorganizowanej przemocy, takimi jak Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego oraz NKWD i inne organizacje bezpieczeństwa ZSRR.

Dla potrzeb przeprowadzenia i ochrony sfałszowanego referendum ludowego Biuro Polityczne PPR powołało w marcu 1946 Państwową Komisję Bezpieczeństwa, która miała się zająć koordynacją działań jednostek LWP, WOP, KBW, UB, MO i ORMO. Zadaniem jej była m.in. likwidacja podziemia niepodległościowego i skrytobójcze morderstwa polityków PSL.

Wkrótce po sfałszowanym przez komunistów referendum, przeprowadzonym 30 czerwca 1946 (którego rzeczywiste wyniki wskazywały poparcie dla PPR wynoszące 26,9% społeczeństwa polskiego) i likwidacji opozycji – PPR zapewniła sobie pełnię władzy stając się w latach 1947–1948 partią rządzącą i rozpoczęła przemiany na wzór sowiecki. Latem 1948 w związku ze sprawą tzw. odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego niepodzielną władzę w partii przejęło jednoznacznie stalinowskie skrzydło z Bolesławem Bierutem na czele, składające się głównie z komunistów którzy wojnę spędzili w ZSRR.

Utworzenie PZPR

W grudniu 1948 doszło, na tzw. zjeździe zjednoczeniowym, do połączenia liczącej już milion osób PPR ze skupiającą przeszło 500 tysięcy członków PPS w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Od tego momentu nowo powstała PZPR sprawowała niepodzielną władzę w Polsce, kontynuując sowietyzację ustroju, zakończoną utworzeniem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w 1952.

I sekretarze PPR

• od stycznia do listopada 1942 – Marceli Nowotko
• grudzień 1942 – Bolesław Mołojec
• od stycznia do listopada 1943 – Paweł Finder
• od listopada 1943 do 1948 – Władysław Gomułka
• 1948 (do grudnia) – Bolesław Bierut

Zobacz też

• Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
• Gwardia Ludowa
• Armia Ludowa
• Polskie Stronnictwo Ludowe (1945-1949)
• Polska Partia Socjalistyczna

Bibliografia

• Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski, Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty, Burchard Edition, Warszawa, 1999, ISBN 83-904446-6-6, tom 1, 2, 3.
• Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Wydawnictwo Fronda, Warszawa, 2006, ISBN 83-60335-75-3.
• August Grabski, Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944–1949), Warszawa 2004, ISBN 83-88542-87-7.
• Ryszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Oficyna Drukarska, Warszawa 1998, ISBN 83-909166-0-6.
• Norbert Kołomejczyk, Marian Malinowski, Polska Partia Robotnicza, 1942-1948, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1986.
• Józef Bolesław Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1971.
• Edward Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową, Warszawa 1982.

Linki zewnętrzne

• Spod czerwonej gwiazdy. O podziemiu komunistycznym – rozmowa z historykami Instytutu Pamięci Narodowej z 2006
• Historia PPR na stronie IPN
• Informacja Historyczna Instytutu Pamięci Narodowej o Gwardii Ludowej i Armii Ludowej