Grzegorz Szyrma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Ryhor Szyrma)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grzegorz Szyrma
Рыгор Шырма
1992. Stamp of Belarus 0002.jpg
Znaczek pocztowy z wizerunkiem Grzegorza Szyrmy
Data i miejsce urodzenia 20 stycznia 1892
Szakuny
Data i miejsce śmierci 23 marca 1978
Mińsk
Deputowany do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR IV, V, VI, VII, VIII i IX kadencji
Okres urzędowania od 1955
do 1978
Sekretarz Zarządu Głównego Towarzystwa Szkoły Białoruskiej
Okres urzędowania od 1926
do 22 stycznia 1937
Odznaczenia
Order Lenina Medal Sierp i Młot
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Grzegorz Szyrma (biał. Рыгор Раманавіч Шырма, Ryhor Ramanawicz Szyrma, ros. Григорий Романович Ширма, Grigorij Romanowicz Szyrma; pseudonimy: R. Barawy, Wuczyciel, kryptonimy: W.M., W.–cz, H.Sz., R.Sz.; ur. 20 stycznia 1892 w Szakunach, zm. 23 marca 1978 w Mińsku) – dyrygent chórowy, folklorysta, działacz społeczny i muzyczny, wydawca, publicysta, literaturoznawca, nauczyciel narodowości białoruskiej; w okresie międzywojennym działacz białoruskiej mniejszości narodowej w II Rzeczypospolitej; w latach 1955–1978 deputowany do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość i działalność w II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Zarząd Główny Towarzystwa Szkoły Białoruskiej; Grzegorz Szyrma drugi od lewej
Chór Soboru Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie, 1926 rok; Grzegorz Szyrma siedzi na skraju z prawej
Okręgowy zjazd Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w Grodnie, 1928 rok; Grzegorz Szyrma drugi od prawej w środkowym rzędzie

Urodził się 20 stycznia (8 stycznia st. st.) 1892 roku we wsi Szakuny, w powiecie prużańskim guberni grodzieńskiej Imperium Rosyjskiego[1]. W latach 1911–1912 był słuchaczem dwuletnich kursów nauczycielskich w Święcianach[2]. Od 1912 roku pracował jako nauczyciel[1]. Pod koniec I wojny światowej został zmobilizowany do armii rosyjskiej[2]. W 1918 roku ukończył Siedlecki Instytut Nauczycielski, który był wówczas ewakuowany w związku z działaniami wojennymi do Jarosławla. Od 1919 roku pełnił funkcję dyrektora zorganizowanej przez siebie szkoły w obwodzie woroneskim Rosji. W 1922 roku powrócił w rodzinne strony, które znajdowały się wówczas w składzie Polski[1]. W 1924 roku organizował chór ludowy w Prużanie. W 1926 roku został nauczycielem Gimnazjum Białoruskiego w Wilnie[2]. Był założycielem i kierownikiem zespołów chórowych, w tym chórów Gimnazjum Białoruskiego i Białoruskiego Związku Studentów w Wilnie[1]. W późniejszym czasie został zwolniony z Gimnazjum[2]. Angażował się w działalność kulturalno-oświatową i literacko-publicystyczną białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce. Od 1926 do 22 stycznia 1937 roku pełnił funkcję sekretarza Zarządu Głównego Towarzystwa Szkoły Białoruskiej (TSzB)[1]. W 1930 roku został na krótko aresztowany[2]. Towarzystwo znajdowało się pod głębokim wpływem nielegalnej w Polsce Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi (KPZB), w związku z czym w 1933 roku cały jego zarząd Zarząd Główny został aresztowany pod zarzutem przygotowywania „komunistycznego spisku”. W wyniku procesu sądowego w dniach 1–4 lutego Grzegorz Szyrma został jednak uniewinniony[3]. Od tego samego roku[2] był organizatorem, wydawcą i autorem białoruskojęzycznego drukowanego organu Towarzystwa – czasopisma „Letapis TBSz”, przemianowanego potem na „Biełaruski Letapis[1]. W połowie lat 30. jako jeden z pierwszych działaczy kultury poparł program Frontu Ludowego[1]. Współpracował jako publicysta z utworzonym z inicjatywy KPZB białoruskojęzycznym czasopismem „Nasza Wola[1]. Publikował do 1939 roku na łamach lewicowych „Sygnałów[4] i dziecięcego lewicowego białoruskojęzycznego czasopisma „Snapok[5]. Wspierał twórczość poetów białoruskiej mniejszości narodowej, prowadził audycje dla tej mniejszości w Polskim Radiu, współpracował ze śpiewakiem Michałem Zabejdą-Sumickim[1]. Zdaniem autorów Encykłapiedyi historyi Biełarusi podlegał prześladowaniom ze strony polskich władz[1].

Działalność w Białoruskiej SRR[edytuj | edytuj kod]

Dom na ul. Sowieckiej w Mińsku, w którym po wojnie mieszkał Grzegorz Szyrma

Po włączeniu ziem północno-wschodnich II Rzeczypospolitej w skład Białoruskiej SRR Grzegorz Szyrma przyjął postawę lojalną wobec władz radzieckich. W 1940 roku zorganizował i stanął na czele Państwowej Akademicznej Kapeli Chórowej[1]. W 1941 roku został aresztowany przez władze radzieckie i trafił do aresztu śledczego w podziemiach siedziby NKWD na Łubiance w Moskwie. Wyszedł na wolność dzięki wstawiennictwu Jakuba Kołasa u I sekretarza Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi Pantielejmona Ponomarienki[2]. Do 1970 roku kontynuował pracę na czele Państwowej Akademicznej Kapeli Chórowej, która w 1978 roku otrzymała jego imię. W latach 1955–1978 był deputowanym do Rady Najwyższej Białoruskiej SRR IV, V, VI, VII, VIII i IX kadencji. W latach 1966–1978 pełnił funkcję przewodniczącego władz Związku Kompozytorów Białoruskiej SRR i sekretarza władz Związku Kompozytorów ZSRR[1]. Zmarł 23 marca 1978 roku[1] w Mińsku. Pochowany jest na Cmentarzu Wschodnim w tym mieście[2].

Działalność wydawnicza[edytuj | edytuj kod]

W okresie II Rzeczypospolitej Grzegorz Szyrma zajmował się wydawaniem twórczości poetów białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce. Wydał dwa zbiory wierszy Michała Kaściewicza: Szum barawy w 1929 roku i Z sialanskich niu w 1937 roku, a także zbiór Na etapach Eugeniusza Skurki w 1936 roku. Wydał również zbiory dla szkolnych i samodzielnych chórów: Biełaruskija narodnyja pieśni w 1929 roku i Nasza pieśnia w 1938 roku[1]. W 1933 roku razem z F. Stackiewiczem zaczął wydawać czasopismo „Letapis TBSz”, później „Biełaruski Letapis”, będący organem Towarzystwa Szkoły Białoruskiej[2]. W okresie Białoruskiej SRR wydał szereg zbiorów folklorystycznych, które zawierały część z zebranych przez niego od 1910 roku ponad dwóch tysięcy białoruskich pieśni ludowych. W 1958 roku wydał zbiór Dzwiescie biełaruskich narodnych piesień, który stał się antologią klasycznej białoruskiej twórczości ludowej w najbardziej charakterystycznych jej przejawach. W latach 1959–1976 wydał cztery tomy zbioru Biełaruskija narodnyja pieśni, w których zawarł szeroki zakres gatunków ludowych i muzycznych, lokalnych rytmomelodycznych typów śpiewu, jednocześnie orientując się na ukazanie ogólnonarodowych cech białoruskiego folkloru muzycznego. Przygotował także publikację wydanej w latach 1971–1973 dwutomowej antologii Biełaruskija narodnyja pieśni (dla choru)[1].

Publicystyka[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz Szyrma zaczął występować w druku ze swoimi artykułami literaturoznawczymi i recenzjami w 1933 roku[2]. Pisał dla „Letapisu TBSz” i „Biełaruskiego Letapisu”[1]. Aktywnie współpracował jako publicysta z białoruskojęzyczną „Naszą Wolą[2] – legalną gazetą utworzoną z inicjatywy nielegalnej w Polsce KPZB[1]. Do wybuchu II wojny światowej publikował swoje artykuły w lewicowym miesięczniku literacko-społecznym „Sygnały” (jego tekst pt. Biełaruskaja narodnaja pieśnia ukazał się 15 sierpnia 1939 roku)[4]. Publikował artykuły na temat świąt kalendarzowo-rolniczych, zwyczajów i pieśni ludowych na łamach wydawanego w Warszawie, dziecięcego lewicowego białoruskojęzycznego czasopisma „Snapok[5]. W Białoruskiej SRR był autorem przedmów do zbiorów pieśni, a także szeregu artykułów, w których wyrażał swoje poglądy estetyczne, zasady zbieracze i zdanie na temat pochodzenia poszczególnych gatunków folklorystycznych. Pisarz także artykuły literaturoznawcze na temat Jakuba Kołasa, Janki Kupały, Aleksandra Puszkina, Lwa Tołstoja i innych. Główna część jego twórczości publicystycznej został zebrana w książce Pesnia − dusza naroda, wydanej w 1976 roku (2. wydanie 1993)[1].

Twórczość artystyczna[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz Szyrma był inicjatorem stworzenia wielu znacznych utworów chórowych i wokalno-symfonicznych białoruskiej muzyki profesjonalnej. Interpretował chóry a cappella Georga Friedricha Händela, Piotra Czajkowskiego, Siergieja Taniejewa, Dmitrija Szostakowicza, monumentalne dzieła wokalno-orkiestrowe, w tym Wolfganga Amadeusza Mozarta i IX symfonię Beethovena. Napisał także obrazek sceniczny Zornym szlacham, którego rękopis przechowywany jest w Centralnej Bibliotece Akademii Nauk Litwy[1].

Poglądy i oceny[edytuj | edytuj kod]

W okresie powojennym Grzegorz Szyrma negatywnie odnosił się do procesu postępującej rusyfikacji zachodzącego w systemie oświaty i życiu społecznym Białoruskiej SRR. Zdaniem białoruskiego pisarza Uładzimira Arłoua jest jednym z tych białoruskich działaczy, których autorytet jest nieskazitelny, a jego imię zna na Białorusi prawie każdy, od intelektualistów do prostych ludzi[6].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W Wilnie znajduje się tablica pamiątkowa ku czci Grzegorza Szyrmy[7]. W 1986 roku powstał o nim film dokumentalny z A. Lisem według scenariusza Iwana Ciszczanki pt. Piesnia na usio życcio[8].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Korespondencja z Grzegorzem Szyrmą przechowywana jest wśród zbiorów A. Szabalina i U. Koczatowa w Rosyjskim Państwowym Archiwum Literatury i Sztuki[9].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 Encykłapiedyja… tom 6 księga 2. s. 247.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Szyrma Ryhor Ramanawicz. W: Represawanyja… tom II.
  3. Encykłapiedyja… tom 6 księga 1. s. 490.
  4. 4,0 4,1 Encykłapiedyja… tom 6 księga 1. s. 297.
  5. 5,0 5,1 Encykłapiedyja… tom 6 księga 1. s. 371.
  6. Imiony... s. 182.
  7. Encykłapiedyja… tom 6 księga 2. s. 261.
  8. Encykłapiedyja… tom 6 księga 2. s. 108.
  9. Encykłapiedyja… tom 6 księga 1. s. 104.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]