Sieciech (palatyn)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ufundowany przez palatyna Sieciecha kościół św. Andrzeja w Krakowie
Skarb ze Słuszkowa, denary Sieciecha
Denar z krzyżem "kawaleryjskim" Sieciecha
Denar z rzekomym monogramem Sieciecha

Sieciech - możnowładca małopolski z rodu Starżów-Toporczyków. Żył na przełomie XI/XII w[1]. Palatyn Władysława Hermana, w latach 1080-1100[2].

Kontrowersyjna postać okresu średniowiecza Polski. Sieciech jest drugim (poza Masławem) udokumentowanym możnym spoza kręgów dynastycznych[3], który swoimi działaniami dążył do jawnego przejęcia władzy w Polsce[4][5].

Działalność polityczna Sieciecha[edytuj | edytuj kod]

W okresie piastowania funkcji palatyna (1080-1100) prawdopodobnie przyczynił się do wygnania Bolesława Śmiałego, zwiększając swoje wpływy na dworze książęcym Władysława Hermana[6]. Palatyn miał pod sobą dwór i osobę księcia, pod nieobecność władcy sprawował najwyższe funkcje wojskowe i państwowe. W ambicjach osiągnięcia godności książęcej pomagała mu Judyta Maria, żona Hermana. Prawdopodobnie była kochanką Sieciecha[7]. Do najwyższych godności państwowych wynosił także swoich popleczników[7][8].

Faktycznie palatyn rządził Księstwem; bił własną monetę; był pierwszym opiekunem Bolesława Krzywoustego[7]. Władysław popadł w zależność od swojego stronnika, któremu być może zawdzięczał wyniesienie na tron[7]. W działalności Sieciecha niemałą rolę odgrywały takie cechy jak - ambicja, żądza władzy i chęć wzbogacenia się. Dla osiągnięcia swych celów palatyn potrafił użyć gwałtownych środków, mających dać mu możliwość długotrwałej władzy w kraju[4].

W 1090 Sieciech, z pomocą dowodzonego przez siebie rycerstwa opanował i przyłączył Pomorze Gdańskie. Zainspirowana przez niego ekspansja doprowadziła do krótkotrwałego opanowania grodów: Nakło, Czarnków, Wyszogród i Świecie[9]. W ważniejszych grodach umieścił polskie załogi. Pozostałe spalono. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, co doprowadziło do przywrócenia suwerenności ziem wschodniopomorskich[10].

W I poł. lat 90. XI w. nastąpiły represje Sieciecha wobec możnych, tj. sprzedawanie w niewolę, usuwanie z urzędów, wyroki, wygnania[11]. Na skutek działań palatyna nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich do Czech[12]. Śląscy możni (opozycjoniści) porwali i sprowadzili w 1093 do ojczyzny Zbigniewa, pierworodnego syna Władysława Hermana[11]. Pomocy w sprowadzeniu Zbigniewa do Księstwa udzielił Brzetysław II, książę Czech[13]. Młody książę wraz z emigrantami politycznymi przybył do Wrocławia, gdzie początkowo był pod silnym wpływem opozycyjnej arystokracji[13]. Schronienia pierworodnemu udzielił kasztelan wrocławski Magnus. Herman uznał to za spisek śląskich możnych. Wyruszył na Wrocław wraz z posiłkami węgierskimi[11]. Podczas nieudanej interwencji Hermana i po nielojalnych działaniach Węgrów, którzy uprowadzili Sieciecha i Bolesława Krzywoustego, książę polski został zmuszony do uznania pierworodnego syna za swego prawowitego następcę[11].

Wydany w 1093 akt legitymizacji przyznawał starszemu synowi prawa pochodzenia i dziedziczenia tronu. Po ucieczce Sieciecha i Bolesława z niewoli, na polecenie palatyna zorganizowano wyprawę na Śląsk i Kujawy celem unieważnienia aktu legitymizacji. Po przegranej bitwie nad Gopłem w 1096 Zbigniew został uwięziony, a następnie – na skutek interwencji biskupów w maju 1097 lub 1099 – uwolniony[14][15]. Przywrócono mu także utracone prawa[16].

Po odkryciu rzeczywistych zamiarów Sieciecha i Judyty Marii - Zbigniew nawiązał porozumienie z nastoletnim Bolesławem. Obaj bracia stanowczo zażądali przekazania im rządów. Herman zgodził się na podział swoich domen na dzielnice. Bolesław otrzymał Małopolskę, Śląsk, Ziemię Lubuską z zachodnim skrawkiem Wielkopolski sięgającym po granicę pomorską. Zbigniew natomiast otrzymał Wielkopolskę (włącznie z Gnieznem), Kujawy, ziemię łęczycką, sieradzką oraz Mazowsze (z Płockiem)[17]. Mazowsze wraz z siedzibą w Płocku zostało jednak pod kontrolą Hermana, podobnie jak ważniejsze grody w dzielnicy Bolesława, tj. Wrocław, Kraków i Sandomierz[18][19].

Podział państwa i dopuszczenie synów Hermana do współrządów - zaniepokoiło Sieciecha. Palatyn rozpoczął przygotowania do rozprawy z braćmi. Wiedział, że podział kraju na dzielnice może osłabić jego pozycję[20]. Nadal obsadzał stanowiska swoimi ludźmi w dzielnicach juniorów, co przy zarządzaniu centralnej administracji powodowało iluzoryczność podziału Księstwa[21].

Bolesław i Zbigniew na wieść o zbliżającym się konflikcie postanowili zawiązać opozycyjną koalicję. Doszło do tego na wiecu zorganizowanym we Wrocławiu z inicjatywy możnowładcy polskiego Skarbimira. Postanowiono usunąć dotychczasowego opiekuna Bolesława, Wojsława (powinowatego Sieciecha), oraz zorganizować wyprawę przeciw palatynowi[20]. W 1099 pod Żarnowcem nad Pilicą doszło do starcia zbuntowanej opozycji z wojskami Hermana i Sieciecha. Buntownicy wygrali bitwę, a książę Władysław wyraził zgodę na trwałe usunięcie Sieciecha z zajmowanego stanowiska[20].

W kilka miesięcy później siły opozycji przeciwko palatynowi zostały skierowane w stronę Sieciechowa[22], gdzie ukrył się palatyn. Nieoczekiwanie Herman z niewielkimi oddziałami przyszedł z pomocą obleganemu. W tej sytuacji juniorzy postanowili pozbawić Hermana władzy. Do konfliktu doszło w okolicach Płocka. Herman po przegranej bitwie zobowiązał się do wygnania Sieciecha z kraju[23]. Na przełomie 1100/1101 palatyn opuścił Polskę[20], udając się na ziemie niemieckie. Do kraju wrócił po kilku latach, jednak w Księstwie Polskim nie odegrał już żadnej roli. Prawdopodobnie został oślepiony[2].

Monety palatyna[edytuj | edytuj kod]

Za sprawą palatyna Sieciecha wybito pierwsze w Polsce monety prywatne. Znane są dwa typy monet palatyna (choć dawniej wyliczano ich więcej, niesłusznie zaliczając w poczet jego działalności menniczej monety obce). Oba noszą w polu awersu znak wojewody i legendę otokową ZETECH (Sieciech), która jest zapewne drugim najstarszym zabytkiem piśmiennictwa polskiego (a pierwszym imieniem oddanym po polsku). Monety te były prawdopodobnie wybijane w Sieciechowie oraz w drugiej mennicy koło Krakowa, w okresie lat 10901100[24]. Największy zbiór denarów Sieciecha (122 sztuki ze 150 znanych w ogóle) pochodzący z odkrytego w 1935 skarbu ze Słuszkowa znajduje się w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej w Kaliszu[25].

Geneza imienia[edytuj | edytuj kod]

Sieciech (Zetech), jest staropolskim imieniem słowiańskim, dwuczłonowym. Oznacza tego, który czerpie radość z życia. Imieniny przypadają na 20 sierpnia[26]. Imię to przetrwało dzięki polskiemu dziejopisarstwu, wybijanym monetom z tym imieniem (ZETECH), oraz jednej z legend o Sobótce, gdzie ukochanym miał być rzekomy rycerz Sieciech[26].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A. Nawrot (pod red.): Encyklopedia Historia. s. 583.
  2. 2,0 2,1 Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  3. Ł. Piernikarczyk: Masław i jego państwo (1037-1047) (pol.). [dostęp 12 stycznia 2010].
  4. 4,0 4,1 K. Maleczyński: Bolesław III Krzywousty. s. 30.
  5. R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 128-129. S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 120.
  6. Sieciechowi przypisuje się również otrucie Mieszka Bolesławowica, pretendenta do tronu. Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 128.
  8. M. Spórna, P. Wierzbicki: Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego. s. 445.
  9. J. Piekarczyk-Gałkowska, P. Czerwiński (pod red.): Słownik Historia. s. 334.
  10. S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 117-118.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 129.
  12. M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 182.
  13. 13,0 13,1 M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 182-183.
  14. L. Korczak: Władysław I Herman, [w]: Piastowie. Leksykon biograficzny. s. 65.
  15. Nastąpiło to przy konsekracji katedry gnieźnieńskiej. M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 183. Konsekracja tej katedry jest zwykle datowana na 1 maja 1097. Pojawiły się jednak opinie, że odbyła się ona dwa lata później - 1 maja 1099. J. Powierski. Data konsekracji katedry gnieźnieńskiej (1 maja 1099) na tle sytuacji politycznej Polski, Rusi i krajów sąsiednich. „Roczniki historyczne”, s. 67 i nast., (1994). 
  16. R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131.
  17. R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131-135. G. Labuda uważał, że do podziału doszło ok. 1097. G. Labuda: Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii. s. 16,69. K. Maleczyński przyjął datę pierwszego podziału na rok 1099. J. Wyrozumski: Historia Polski do roku 1505. s. 101.
  18. S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 119.
  19. R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131-132.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 120.
  21. M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 184.
  22. P. Jasienica: Polska Piastów. s. 116.
  23. Z. S. Pietras: Bolesław Krzywousty. s. 58.
  24. W. Garbaczewski: Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  25. A. Kędzierski, Polskie denary krzyżowe w skarbie ze Słuszkowa, [w:] Wiadomości Numizmatyczne, XLII, 1998, z 1–2, s. 30.
  26. 26,0 26,1 Sieciech.pl: Sieciech (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze opracowania online[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]