Gniezno

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Współrzędne: 52°32'N 17°36'E / 52.533, 17.6

Gniezno
Herb
Herb Gniezna
Województwo wielkopolskie
Powiat gnieźnieński
Gmina
• rodzaj		 Gniezno
miejska
Założono VIII wiek
Prawa miejskie 1238/1239[1]
Prezydent Jacek Kowalski
Powierzchnia 40,6 km²
Położenie (punkt) 52° 32' N
17° 36' E
Wysokość 100 m n.p.m.
Ludność (2009)
• liczba
• gęstość
69 737[2]
1718 os./km²
Strefa numeracyjna
 61
Kod pocztowy 62-200
Tablice rejestracyjne PGN
Położenie na mapie Polski
"Tło mapy lokalizacyjnej, z zaznaczonymi granicami"
"Gniezno"
Gniezno
TERC
(TERYT)		 4303903011
SIMC 0970632
Miasta partnerskie Włochy Anagni (Włochy)
Szwecja Falkenberg (Szwecja)
Ukraina Humań (Ukraina)
Węgry Ostrzyhom (Węgry)
Litwa Radziwiliszki (Litwa)
Francja Saint-Malo (Francja)
Rosja Siergijew Posad (Rosja)
Niemcy Spira (Niemcy)
Holandia Veendam (Holandia)
Urząd miejski
ul. Lecha 6
62-200 Gniezno
tel. 0-61 426-04-00;
faks 0-61 426-16-87
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews Wiadomości w Wikinews
Gniezno w Wikicytatach Gniezno w Wikicytatach
Strona internetowa miasta
Gniezno w XI-XII w.
Pieczęć z herbem Gniezna

Gniezno (łac. Gnesna, czes. Hnězdno, niem. Gnesen) – miasto i gmina w powiecie gnieźnieńskim, województwie wielkopolskim, szóste co do wielkości, leżące na Pojezierzu Gnieźnieńskim wśród jezior Jelonek, Świętokrzyskie i Winiary, na terenie dawnego jeziora plioceńskiego[3]. Pierwsza stolica Polski[4], kolebka Państwa Polskiego, siedziba arcybiskupów gnieźnieńskich, stolica pierwszej metropolii kościelnej, ośrodek akademicki; od 19 grudnia 2009 stolica prymasowska Polski[5][6][7]. Miasto wznosi się na siedmiu pagórkach: Lechowym, św. Piotra, św. Wawrzyńca, św. Michała, Panieńskim, Krzyżackim i Żnińskim[8]. Według danych z 31.XII.2008r ludność Gniezna wynosiła 69 618 mieszkańców[9].

Spis treści

[edytuj] Historia

[edytuj] Wczesne średniowiecze

Pierwsze ślady osadnictwa na terenach dzisiejszego Gniezna, pochodzą z końca paleolitu, tj. sprzed 8 - 10 tys. lat temu, zaś od końca VIII w. istniał tu obronny zespół osadniczy państwa plemiennego Polan[10]. Rozbudowany i zmodernizowany za czasów Mieszka I stał się siedzibą pierwszych władców piastowskich jako główny gród państwa Polan[11]. Dotychczas uważano, że w końcu VIII w., za rządów półlegendarnej dynastii Popielidów powstał w Gnieźnie gród (plemienia Goplan?) i podgrodzie, otoczone wałem drewniano-ziemnym. Jednak najnowsze badania dendrochronologiczne dostarczyły dowodów na to, że najstarszy gród gnieźnieński zbudowano dopiero ok. 940 na Wzgórzu Lecha (gdzie wg źródeł archeologicznych znajdowała się wówczas świątynia pogańska), a więc za panowania Siemomysła Lestkowica z dynastii Piastów. Mieszko I po 966 zbudował kościół, w którym pochowano Jego żonę Dąbrówkę, zaś na terytorium grodu w miejscu obecnego kościoła św. Jerzego wzniósł kamienny zamek z kaplicą. Jednak tak późna chronologia Gniezna jako obronnej siedziby książęcej nie wyklucza wcale funkcjonowania na tym miejscu od przełomu VIII i IX w. pogańskiego ośrodka kultowego, na terenie którego dokonywano prawdopodobnie intronizacji książąt plemiennych. W X w. Gniezno stanowiło jeden z grodów stołecznych państwa Piastów, obok m.in. Ostrowa Lednickiego, Poznania i Giecza (grodów stołecznych, czyli miejsc gdzie wzniesiono tzw. palatia książęce było kilka, lecz zgodnie z dokumentem "Dagome iudex" z ok. 991, jedyną formalną stolicą państwa polskiego było Gniezno)[12]. O stołecznej funkcji Gniezna świadczyć mogą także napisy Gnezdun civitas na monetach Bolesława Chrobrego, jak również fakt pochowania właśnie w Gnieźnie ciała biskupa i męczennika Wojciecha.[13]

W 1000 odbył się w Gnieźnie zjazd, w którym uczestniczył Bolesław I Chrobry i Otton III; proklamowano wtedy utworzenie arcybiskupstwa i metropolii gnieźnieńskiej[14][15]. Także wtedy świątynię[16] wybudowaną przez Mieszka I wyniesiono do rangi katedry. W 1018 r. miasto przeżyło ciężką klęskę: pożar strawił podgrodzie wraz z kościołem katedralnym, który do 1025 przeistoczył się w piękną romańską katedrę. W 1025 w Gnieźnie miała miejsce koronacja Bolesława Chrobrego na króla Polski. W 1038 do Gniezna wtargnął książę czeski Brzetysław I, pozostawiając po sobie spalone podgrodzia i zniszczoną, ograbioną katedrę. Na skutek tego Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę do Krakowa[17]. W 1138 po śmierci Bolesława Krzywoustego Gniezno wchodzi w skład dzielnicy senioralnej - władzę przejmuje Władysław II Wygnaniec. W 1177 odbył się w Gnieźnie zjazd licznego grona książąt, możnowładców świeckich i duchowych. Pożar w 1192 zniszczył kamienny zamek na Wzgórzu Lecha. W 1194 po śmierci Kazimierza Sprawiedliwego przechodzi pod władzę książąt wielkopolskich. W 1238(lub na początku 1239) za sprawą Władysława Odonica Gniezno uzyskało prawa miejskie[18]. W roku 1295 odbyła się po 219 - letniej przerwie w katedrze gnieźnieńskiej koronacja króla Przemysława II. W 1300 r. koronował się w mieście Wacław Czeski. Lokacyjnie miasto w XIII i XIV w. otaczały mury, a od wschodu fosa. Do miasta wiodły trzy bramy: Poznańska (Tumska), Toruńska i Pyzdrska[19].

[edytuj] Późne średniowiecze i początek Nowożytności

Od 1314 Gniezno było miastem powiatowym w województwie kaliskim. W 1331 miasto zajęli Krzyżacy, rabując je i niszcząc. Odbudowę i rozwój gospodarczy miasto zawdzięcza Kazimierzowi Wielkiemu. Za panowania Władysława Jagiełły (1419) dzięki staraniom Mikołaja Trąby, gnieźnieńskim arcybiskupom przyznano tytuł prymasa Polski oraz zastrzeżono dla nich purpurę kardynalską, dzięki czemu Gniezno umocniło swoją pozycję jako polska 'stolica' chrześcijaństwa. W kolejnych latach Gniezno stało się ważnym ośrodkiem handlu krajowego i zagranicznego. Każdego roku odbywały się w Gnieźnie jarmarki: św. Wojciecha, św. Bartłomieja, św. Trójcy i św. Andrzeja. Z biegiem lat także organizowano jarmark św. Anny, św. Franciszka oraz św. Mateusza. Uczestniczyli w nich kupcy z Wilna, Mińska, Brześcia, Śląska, Moraw, Włoch, Flandrii i Anglii, a także z Hamburga, Norymbergi i nadmeńskiego Frankfurtu. Gniezno było drugim po Krakowie ośrodkiem polskiej kultury, szczególnie muzycznej. Działała tu także założona w XI w. szkoła katedralna, w czasach swej świetności porównywana z Akademią Krakowską. W 1424 r. Gniezno otrzymało prawo składu (na mocy, którego obcy kupcy przejeżdżający przez miasto musieli w nim wystawić towary na sprzedaż). Jednak na skutek wielu klęsk takich jak zarazy (m.in. w 1624 i 1708), pożary (największe w 1503, 1512, 1538, 1548 i 1613) oraz za sprawą najazdów obcych wojsk (1656, 1707) Gniezno stopniowo traciło swoją pozycję w kraju. Odbudowa zaczęła się dopiero w połowie XVIII w[20].

[edytuj] Okres rozbiorów

W 1768 Gniezno stało się stolicą województwa. Po II rozbiorze Rzeczypospolitej znalazło się pod zaborem pruskim. W 1794 objęte było powstaniem kościuszkowskim. W tym czasie w Gniexnie przebywał generał Dąbrowski. Między 1807 a 1815 Gniezno leżało w granicach Księstwa Warszawskiego, w latach 1815-1848 w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego - Wielkiego Księstwa Poznańskiego wchodzącego w skład Prus).

Kolejny pożar w 1819 zdecydował o nowym układzie przestrzennym miasta. Wytyczono rynek i nową ulicę Bolesława Chrobrego, na której wyeksponowana była katedra gnieźnieńska. W ciągu XIX w. wybudowano m.in.: Ratusz, dworzec kolejowy, szpital, rzeźnię, gazownię, koszary, urząd miejski. Powstał szereg zakładów przemysłowych: garbarnia, cukrownia, fabryka wódek.

[edytuj] 20 - lecie międzywojenne i II wojna światowa

W latach 1918-1919 było jednym z głównych ośrodków powstania wielkopolskiego[21][22]. Po odzyskaniu niepodległości, w 1919, stało się siedzibą władz powiatowych, pięć lat później Gniezno uzyskało status miasta wydzielonego. Przywrócono dawny herb miasta z orłem w koronie. W okresie okupacji hitlerowskiej Gniezno wchodziło w skład Rejencji Inowrocławskiej Kraju Warty. Na terenie miasta i okolic działały struktury m.in. ZWZ-AK, Tajnej Organizacji Wojskowej, Tajnej Organizacji Narodowej, Wojskowej Organizacji Ziem Zachodnich, Narodowej Organizacji Bojowej, NOW i NSZ.

[edytuj] Lata 1945-1989

21 stycznia 1945 do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, kilka dni później Sowieci wywołali pożar archikatedry, ostrzeliwując jej wieże z dział artyleryjskich. Bazylikę w następnych latach odbudowywano i regotyzowano. W 1947 r. Gniezno za wytrwałą tysiącletnią walkę z naporem germańskim zostało odznaczone przez Radę Państwa Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski[23]. Po II wojnie światowej, następowała rozbudowa miasta, zwłaszcza w kierunku północnym, gdzie powstały nowe osiedla: Tysiąclecie, Ustronie i Winiary z zabudową wielorodzinną oraz na południowy zachód osiedla z zabudową jednorodzinną. Rozwijał się także przemysł włókienniczy, garbarski i obuwniczy ukierunkowany głównie na eksport do ZSRR. W 1979 Gniezno po raz pierwszy odwiedził Jan Paweł II.

[edytuj] Lata 1989-1997

Po przemianach gospodarczych w Polsce po 1989 roku nastąpił szereg upadków zakładów państwowych. Część sprywatyzowana działa nadal w zmienionych formach do dziś. W marcu 1994 Gniezno otrzymało tytuł "miasta Świętego Wojciecha" nadany przez Kongregację do spraw Kultu Bożego i Sakramentów. W czerwcu 1997 uroczyście obchodzono milenium śmierci św. Wojciecha. W uroczystościach uczestniczył Jan Paweł II, prezydenci siedmiu państw Europy Środkowej i Wschodniej oraz ok. 280 tys. pielgrzymów z Polski i Świata[24].

[edytuj] Lata 1997 - 2009

W 2000 obchodzono milenium Zjazdu Gnieźnieńskiego. Z tej okazji miały miejsce następujące wydarzenia:

Przez cały 2006 rok w Gnieźnie miały miejsce główne Uroczystości Millenium Śmierci bł. Radzyma Gaudentego - pierwszego arcybiskupa metropolity gnieźnieńskiego na Ziemiach Polskich. W 2009 roku przystąpiono do renowacji Wzgórza Lecha.

[edytuj] Toponimika nazwy

W XII w. Gall Anonim w swojej kronice próbował dowieść, że nazwa Gniezno pochodzi od gniazda-„...Był mianowicie w mieście Gnieźnie, które po słowiańsku znaczy tyle co „gniazdo”, książę imieniem Popiel...”.[27]

W późniejszych wiekach powstała legenda o Lechu, która na trwałe wrosła świadomość Polaków. Lech pożegnał swoich braci Czecha i Rusa, a następnie wraz ze swoją drużyną wyruszył na północ. Kiedy dotarł na tereny dzisiejszej Wielkopolski obszar ten wywarł na nim tak pozytywne wrażenie, że postanowił obrać go na swoją siedzibę. „...Tutaj także znalazł na wysokich i wyniosłych drzewach orle gniazdo” [28], od którego, według legendy pochodzi nazwa miasta.

Wielu uczonych próbowało obalić średniowieczną tezę i w ten sposób narodziło się wiele różnego rodzaju koncepcji o pochodzeniu nazwy miasta.

Na początku trzeba by jednak przytoczyć trzy pierwsze zapisy pierwotnej nazwy Gniezna: Gnezdvn- napis pojawił się na denarze Bolesława Chrobrego (ok. 1000 roku); Gnezden- jak notuje czeski kronikarz Kosmas żyjący na przełomie XI i XII wieku, tę nazwę spotykamy również w Bulli Gnieźnieńskiej z 1136, Gnezdna- zapis taki pojawia się w dokumentach np. w 1238. Świadczy to o podstawie toponimicznej "Gnezd-".

Obecnie uczeni wysuwają przypuszczenie, że nazwa Gniezno pochodzi od nazwy jeziora. Dzisiejsze jeziora Jelonek, Świętokrzyskie i Winiary stanowią najprawdopodobniej relikty oblewającego 1000 lat temu gród gnieźnieński wielkiego jeziora Gniezno, od którego pochodzi nazwa miasta. O istnieniu jeziora Gniezno świadczy chociażby mapa wykonana w 1887, a także do dziś dostrzegalne obniżenie terenu w pobliżu seminarium i kościoła św. Krzyża.

Inna hipoteza wywodzi nazwę pierwszej stolicy od ukształtowania, czyli topografii terenu, jako argumenty mające świadczyć za tym stanowiskiem podaje się przykłady z innych miejsc Polski. Wszystkie wymienione poniżej nazwy posiadają końcówkę "–no", która jest charakterystyczna dla nazw miejscowych określających:

  • rodzaj gleby (Rudno, Glinno)
  • położenie terenu:
    • równinne (Polno, Golno)
    • pagórkowate (Mogilno)
    • bagienne (Błotno)
  • oraz określające florę (Trzemeszno, Lipno).

Przyjmuje się, że otoczone wzgórzami mokradła i jeziora tworzyły nieckę do złudzenia przypominającą gniazdo.

Dziś na skutek licznych deformacji (zarówno materiałów źródłowych jak i geografii Gniezna) trudno zrekonstruować pierwotne brzmienie nazwy stolicy pierwszych Piastów i jednoznacznie ustalić jej pochodzenie.

[edytuj] Koronacje królewskie w archikatedrze gnieźnieńskiej

[edytuj] Położenie

Gniezno usytuowane jest we wschodniej części Wielkopolski, ok. 10 km od granicy z województwem kujawsko-pomorskim. Dawniej należało do województwa kaliskiego, a później do poznańskiego. Obecnie jest stolicą gminy i powiatu. Miasto znajduje się na Nizinie Wielkopolskiej[31], na Pojezierzu Gnieźnieńskim, charakteryzującym się wieloma polodowcowymi jeziorami otoczonymi różnorakimi lasami mieszanymi[32]. Według regionalizacji fizycznogeograficznej miasto leży na jednej z 18 podprowincji - Nizinie Wielkopolskiej, należącej do Nizin Środkowopolskich[33]

Gniezno, tak jak Rzym zostało zbudowane na siedmiu wzniesieniach - Lecha, św. Wawrzyńca, św. Michała, św. Piotra, Panieńskim, Krzyżackim i Żnińskim. Z powodu rozwoju gospodarczego i kulturowego na mapie Gniezna nie można odnaleźć dwóch ostatnich wzniesień - Krzyżackiego i Żnińskiego. Wzgórze Lecha jest największym wzniesieniem w mieście - wybudowano na nim katedrę, dawny zamek książęcy(obecnie Kościół św. Jerzego) oraz Kolegiaty. Wzgórze Panieńskie mieści się nieopodal Wzgórza Lecha - znajduje się tam Rynek miasta. Wzgórze św. Piotra mieści się w zachodniej części miasta - postawiono tam cmentarz św. św. Piotra i Pawła oraz kaplicę pod tym samym wezwaniem. Na wzgórzu św. Wawrzyńca wzniesiono kościół pod wezwaniem tego świętego, a także postawiono targowisko. Wzgórze św. Michała oraz kościół św. Michała mieszczą się w pobliżu drugiego targowiska we wschodniej części miasta.

[edytuj] Warunki naturalne

Teren Gniezna otaczają takie jeziora jak: Jelonek(Wenecja), Winiary, Koszyk, Jezioro Świętokrzyskie (Bielidło). Wszystkie jeziora otoczone są lasami mieszanymi oraz polami i łąkami. Największe zalesienie wokół jeziora znajduje się przy J. Winiary. Ponadto w wielu miejscach utworzono ogródki działkowe. W centrum i na obrzeżach miasta znajdują się różnorodne parki. Główny Park Miejski im. Władysława Andersa znajduje się przy ul. J. Sobieskiego. W Nadleśnictwie Gniezno dominują drzewa z gatunku sosny[34][35]. Często spotykanymi drzewami są drzewa owocowe(śliwa, grusza, jabłoń, wiśnia i czereśnia). W parkach i okolicznych lasach nie należących do Nadleśnictwa spotkać można wiele gatunków i rodzajów drzew. Przeważnie będzie to klon, kasztanowiec, dąb, lipa czy brzoza ale podczas wycieczek można napotkać buk, wierzbę czy jarzębinę.

[edytuj] Administracja

Miasto ma 11 jednostek pomocniczych zwanych osiedlami[36] (osiedli jest 12). W każdej z nich mieszkańcy wybierają radę osiedla, która z kolei wybiera zarząd (radę) osiedla i przewodniczącego zarządu.

Miasto podzielone jest na 11 okręgów wyborczych. Mieszkańcy Gniezna wybierają do rady miejskiej 14 radnych (14 z 23). Pozostałych 9 radnych wybierają mieszkańcy terenów wiejskich. Organem wykonawczym władz jest prezydent, którym obecnie jest Jacek Kowalski. Siedzibą władz jest Urząd Miasta Gniezna przy ul. Lecha.

Prezydenci Gniezna (od 1990):

W Gnieźnie działa prokuratura rejonowa, sąd rejonowy[37], a także szereg urzędów rangi gminnej i powiatowej[38][39][40].

[edytuj] Turystyka i zabytki

Bazylika archikatedralna Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
Drzwi gnieźnieńskie
Rezydencja sufraganów gnieźnieńskich
Kanonie
Nieistniejąca Synagoga z ok. 1920
Pomnik Bolesława Chrobrego

Gniezno jest ważnym punktem na Szlaku Piastowskim, wiodącym z Poznania poprzez Ostrów Lednicki, Gniezno, Trzemeszno, Mogilno, Strzelno, Kruszwicę do Inowrocławia; następnie szlak zawraca do Biskupina i – ponownie przez Gniezno – prowadzi do Giecza.[41] W Gnieźnie rozpoczyna się także Wielkopolska Droga św. Jakuba prowadząca przez Poznań i Leszno do Głogowa[42][43]. Jest ona częścią szlaku pątniczego z Wielkopolski do Pragi i jednym z odcinków europejskiej sieci szlaków kulturowych, Drogi św. Jakuba do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii. Co roku, na zmianę odbywa się pielgrzymka z Magdeburga do Gniezna i z Gniezna do Magdeburga jako Szlak św. Wojciecha. Ponadto co roku przybywają liczne pielgrzymki do grobu sw. Wojciecha, zarówno z polskich jak i zagranicznych parafii. Są to pielgrzymki młodych, osób starszych, chorych. W Gnieźnie znajduje się wiele zabytków z czasów romańskich i gotyku.[44]. Głównie są to zabytki sakralne lecz nie brakuje też innych zabytkowych budynków i miejsc[45].

[edytuj] Zabytki sakralne

Największym, a jednocześnie najciekawszym zabytkiem jest Katedra Gnieźnieńska wraz z otaczającym go Wzgórzem Lecha. W katedrze znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie przedstawiające życiorys św. Wojciecha, a także Srebrny Relikwiarz tego świętego oraz dwa gotyckie portale. W podziemiach katedry można zobaczyć m.in. najstarszy w Polsce napis nagrobkowy z ok. 1006, odkryte podczas badań archeologicznych relikty budowli kamiennej z końca IX wieku, a także fragmenty murów bazyliki Mieszka I. Przy katedrze, na Wzgórzu Lecha znajduje się Kolegiata - zespół średniowiecznych budynków wraz z Kościołem św. Jerzego oraz budynkiem Muzeum Archidiecezjalnego, w którym znajduje się m.in.: skarbiec katedralny, który obok jasnogórskiego i krakowskiego jest najbogatszym skarbcem katedralnym w Polsce oraz Archiwum Archidiecezjalne gromadzące jeden z najstarszych i najzasobniejszych zbiorów kościelnych w naszym kraju. W pobliżu katedry, w północnej części rynku mieści się Kościół Wniebowzięcia NMP i św. Antoniego i klasztor oo. franciszkanów ufundowany przez Przemysła II ok. 1270, z grobem bł. Jolanty. Klasztor wybudowany w stylu gotyckim i o wystroju barokowym. Na północ od klasztoru znajduje się budynek Gimnazjum nr 1 im. Zjazdu Gnieźnieńskiego, w którym w latach 1906 - 1907 odbywał się strajk szkolny. Oba zabytki oddziela Dolina Pojednania, w której podczas II Zjazdu Gnieźnieńskiego zasadzono drzewa pokoju. Tuż obok szkoły mieści się Kościół św. Jana Chrzciciela wraz z klasztorem bożogrobców, a także sąd rejonowy z 1870 wzniesiony na miejscu zburzonego decyzją władz zaborczych klasztoru Klarysek - jest to miejsce procesu uczestników strajku szkolnego we Wrześni. Od południowej strony Wzgórza Lecha mieści się klasycystyczna Rezydencja Metropolitów Gnieźnieńskich i Prymasów Polski oraz Rezydencja sufraganów gnieźnieńskich z 1 połowy XIX w. Od strony zachodniej katedry mieści się Plac św. Wojciecha, niedaleko od niego jest Prymasowskie Wyższe Seminarium Duchowne z 1782. Do sakralnych zabytków Gniezna zalicza się także Kościół św. Trójcy - farny - w stylu barokowym, w którego pobliżu znajdują się fragmenty muru obronnego; Kościół św. Michała Archanioła, Kościół św. Wawrzyńca, Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła - cmentarny, Kościół św. Krzyża- cmentarny, Kościół NMP Królowej Polski - garnizonowy, Kościół bł. Michała Kozala wraz ze szpitalem Dziekanka. Na terenie parafii bł. Michała Kozala mieści się cmentarz, na którym znajduje się kaplica grobowa rodziny Piotrowskich z 1935. Na cmentarzu przy ul. Witkowskiej mieści się kaplica cmentarna z 1912[46].

[edytuj] Pozostałe zabytki

Do istotnych zabytków zalicza się koszary wojenne przy ul. Wrzesińskiej i J. Sobieskiego, dworzec kolejowy na Winiarach z lat 1887-1894 oraz Stary Ratusz z 1830. W pobliżu głównego dworca znajduje się neogotycka poczta z 1890, a także neorenesansowy Urząd Miejski z 1899. Pozostałe zabytki tworzą: willa właściciela dawnej cukrowni z 1883, Budynek dawnej gminy żydowskiej w Gnieźnie(obecnie Szkoła Muzyczna) z 1880, wieża ciśnień z 1889, a także budynek administracyjny dawnych Zakładów Mięsnych z końca XIX w., Zespół Szkół Ekonomiczno-Odzieżowych z 1899-1901, dawny pałac rodziny Grabskich z końca XIX wieku na Kustodii oraz budynek straży pożarnej z początku XX wieku, Miejski Ośrodek Kultury z początku XX wieku,neorenesansowy dawny Uniwersytet Ludowy na Dalkach z 1919-1920, Szkoła Podstawowa nr 6 z 1913-1915 i trybuna stadionu żużlowego przy ul. Wrzesińskiej z 1929[47].

[edytuj] Demografia

Powierzchnia miasta obejmuje 41 km2, co daje gęstość zaludnienia równą 1718 osób na 1 km2. Miasto pod względem powierzchni zajmuje 74. lokatę[48], a pod względem liczby ludności 29. miejsce[49].

Według danych z roku 2008 ludność miasta w wieku przedprodukcyjnym wynosi 10 642, w wieku produkcyjnym 45 537, a w wieku poprodukcyjnym 10 948. W porównaniu z rokiem 1998r ludność w dwóch pierwszych grupach wiekowych zmalała kolejno o ok. 4 000 i 2 000 osób. Odnotowano jednak wzrost liczby mieszkańców w grupie wiekowej poprodukcyjnej, gdzie wzrost wynosi ok. 1 000 mieszkańców[50]

[edytuj] Gospodarka

Obecnie Gniezno jest ośrodkiem przemysłu lekkiego, spożywczego, elektrotechnicznego, mechanicznego i przemysłu budowlanego[51] (szczególnie dynamiczny rozwój tych sektorów nastąpił w latach 90. XX wieku, kiedy w tym mieście zaczęły inwestować znane zachodnie firmy). Znajdują się tu fabryki maszyn i urządzeń pakujących, dźwigów, wind budowlanych, zakłady techniki biurowej, zakłady elektrotechniczne[52][53].

W pobliżu Dworca kolejowego znajduje się największa w Europie fabryka baterii węglowo-cynkowych[54]"Philips", kilkanaście fabryk okien[55], fabryka armatury przemysłowej, zakłady poligraficzne[56].

[edytuj] Bezrobocie

W ciągu ostatnich dwunastu miesięcy nastąpił gwałtowny wzrost bezrobocia (osób zarejestrowanych w urzędzie). Od października, gdzie liczba bezrobotnych wynosiła ponad 5000 osób do sierpnia br. liczba zarejestrowanych wzrosła o ponad 1000 osób. Największy wzrost miał miejsce między styczniem, a marcem oraz w sierpniu. Według obecnych danych Powiatowego Urzędu Pracy w sierpniu stopa bezrobocia wyniosła ponad 6000 osób z czego ponad 4000 stanowią kobiety. Zaledwie około 800 osób ma prawo do zasiłku.[57]

[edytuj] Infrastruktura

[edytuj] Komunikacja

Miasto posiada rozbudowaną sieć połączeń komunikacyjnych:

Gnieźnieńskie połączenia kolejowe zawierają pięć głównych, największych węzłów. Są to:

Poza tym istnieją połączenia kolejowe do Zielonej Góry, Helu, Warszawy, Lublina, Jarocina oraz Inowrocławia.

Przez Gniezno przebiegają dwie drogi krajowe: 5 i 15. W pobliżu Muzeum Początków Państwa Polskiego, na ul. Poznańskiej krzyżują się, a przez Trasę Zjazdu Gnieźnieńskiego przebiegają oby dwie drogi.

Przez Gniezno przebiegają trzy drogi wojewódzkie. W mieście jest to ul. Poznańska i Trasa Zjazdu Gnieźnieńskiego

[edytuj] Ochrona środowiska

Publiczne wysypisko śmieci miasta Gniezna mieści się we wsi Lulkowo. W całym mieście, w zależności od osiedla i od mieszkańców do worków lub do pojemników zbierane są butelki plastikowe PET. Jest to część segregacji odpadów jaka działa na terenie miasta. Ponadto na wszystkich osiedlach ustawione są pijemniki na szkło bezbarwne i kolorowe oraz makulaturę[66] Kilka razy w roku po osiedlach miasta jeździ specjalna ciężarówka, która zbiera złożone w wyznaczonych miejscach sprzęty elektroniczne[67]. Wszystkie odpady zostają umieszczone na wysypisku i tam zdatne do przetworzenia przechodzą recykling[68]. Na obrzeżach miasta, przy J. Winiary oraz przy działa też oczyszczalnia ścieków, filtrująca wodę dla całego miasta[69]. Wg danych z 2008 roku Gniezno wytworzyło 50,1 tys. ton odpadów z czego 44,7 tys. ton oddano odzyskowi[70].

[edytuj] Gospodarka komunalna

Według danych z roku 2002 w Gnieźnie było 69 094 mieszkań o łącznej powierzchni ok. 30 km2[71]. Do budynków mieszkalnych i budynków zbiorowego zamieszkania (bloków) w roku 2008 prowadzonych było 6 036 połączeń wodociągowych oraz 3 229 połączeń kanalizacyjnych.[72]

W mieście sprawami wodociągów i kanalizacji zajmuje się Przedsiębiostwo Wodociągów i Kanalizacji w Gnieźnie. Jest ono współwłaścicielem oczyszczalni oraz jedynym w mieście dostawcą wody. Spółka URBiS zajmuje się wywozem śmieci oraz częściowym sprzątaniem ulic i dbaniem o zieleń miejską. W większości do dbania o zieleń i czystość ulic Urząd Miasta zatrudnia prywatne firmy.

W 2008 roku doprowadzono do mieszkań 2 242,7 dam3 wody oraz odprowadzono 2 710,0 dam3 ścieków.

[edytuj] Urbanizacja

Intensywny rozwój miasta miał miejsce po pożarze w 1819r. Zmieniono układ Rynku oraz ulic i skrzyżowań w centrum miasta. W trakcie II wojny światowej hitlerowcy planowali bardzo intensywny rozwój miasta. Spośród ich planów wykonano tylko modernizację Garbarnii oraz prace remontowe ulic. Oprócz tego hitlerowcy przebudowali budynki urzędów oraz budynki mieszkalne, niszcząc ślady polskości w mieście[73]Po II wojnie światowej zaczęły powstawać dzielnice na obrzeżach miasta na zachód, południe i wschód od centrum.[74] Z biegiem lat, szczególnie po zakończonych rządach komunistycznych nastąpił okres bardzo intensywnego rozwoju miasta. Na obrzeżach miasta powstały centra handlowe[75] ("Goja", "Galeria Gniezno"). Otwierano coraz więcej osiedlowych sklepów spożywczo - przemysłowych. Rozpoczęto renowację dróg głównych, obwodnicy oraz w centrum miasta, a później także tych osiedlowych. Zmodernizowano i unowocześniono sieć komunikacji autobusowej i kolejowej[76]. Otworzono mnóstwo fabryk i zakładów przemysłowych. Powstało też mnóstwo miejsc noclegowych - hoteli i schronisk[77]. W ciągu ostatnich lat utworzono nowe ulice[78], otworzono pierwszą galerię[79] (Galeria Gniezno) wraz z hipermarketem. W mieście pojawiły się drogerie. Dla poprawy bezpieczeństwa tworzone są sygnalizacje świetlne na skrzyżowaniach, trwają remonty kolejnych odcinków dróg. W budowie są także bloki socjalne dla rodzin ubogich[80] oraz remonty starych kamienic. Obecnie w mieście jest kilkanaście stacji benzynowych[81].

[edytuj] Edukacja

Information icon.svg Osobny artykuł: Lista szkół w Gnieźnie.

W Gnieźnie znajduje się jedenaście szkół podstawowych (SP 2, 3, 5, 6, 8, 9, 11, 12, 13, 14), z czego jedna to szkoła muzyczna, a trzy (SP 11, 13 i 14) należą do Zespołów Szkół Specjalnych nr 1, 2 i 11[82]. Ponadto działa 13 placówek przedszkolnych (Przedszkole nr 1, 3, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15 i 17 oraz jedno prowadzone przez Siostry św. Wincentego a Paulo), a także cztery placówki gimnazjalne (1, 2, 3, 4). Na terenie miasta znajdują się również cztery Zespoły Szkół Ponadgimnazjalnych, trzy Licea Ogólnokształcące, Zespół Szkół Ekonomiczno - Odzieżowych oraz Zespół Szkół im. J. III Sobieskiego.[83] Do gnieźnieńskich wyższych szkół i uczelni zalicza się Prymasowskie Wyższe Seminarium Duchowne, Wyższą Szkołę Zawodową, Medyczne Studium Zawodowe, Kolegium Europejskie oraz Gnieźnieńską Wyższą Szkołę Humanistyczno-Menedżerską "Milenium".[84] Na terenie miasta działa też szereg szkół prywatnych.

[edytuj] Kultura i media

W Gnieźnie przez cały rok odbywają się cykliczne wydarzenia kulturalne takie, jak: Międzynarodowy Festiwal Organowy "Muzyka w murach gnieźnieńskiej katedry"[85] organizowany pod koniec czerwca, Międzynarodowy Festiwal Jazzowy "Jazz pod Piątką"[86], który odbywa się w drugiej połowie czerwca oraz Ogólnopolski Festiwal Filmów Amatorskich i Niezależnych "Offeliada". Tradycją władz miasta Gniezna jest organizowanie Dni oraz Imienin Gniezna, które zazwyczaj odbywają się na przłomie kwietnia i maja. Poza tym organizowane są Juwenalia, Świętojanki, Gnieźnieński Salon Muzyczny, Gnieźnieńskie Spotkania z Historią, Gnieźnieńskie Spotkania z Plakatem, Krakowski Salon Poezji w Gnieźnie, Turniej Łuczniczy o Złoty Trzos Gnieźnieńskiego Grodu, Jarmark Staroci i Rzeczy Używanych oraz Turniej Żużlowy o koronę bolesława Chrobrego.

Teatr Aleksandra Fredry

Placówki kulturalne: W Gnieźnie znajduje się Teatr im. Aleksandra Fredry, Kino "Helios"(mieści się ono w Galerii Gniezno), Miejski Ośrodek Kultury oraz Młodzieżowy Dom Kultury. Do gnieźnieńskich grup artystycznych zalicza się: Grupę widowisk historycznych "Comes", Teatr "Czerwona Główka" oraz zespół ludowy "Gnieźnianie".

[edytuj] Muzea i archiwa

W mieście znajdują się dwa muzea: Muzeum Początków Państwa Polskiego oraz Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej[87], w których mieszczą się eksponaty m.in. z X w. oraz późniejszego średniowiecza. W Gnieźnie można też znaleźć Archiwum Archidiecezjalne oraz gnieźnieński oddział Archiwum Państwowego

[edytuj] Biblioteki

Biblioteki gnieźnieńskie mają bogaty zasób pozycji opisujących wiele dziedzin. Największy zbiór mieści się w Bibliotece Publicznej Miasta Gniezna (Biblioteka Główna wraz z Wypożyczalnią dla Dzieci oraz filie nr 1, 2, 9)[88]. Również wiele zbiorów posiada Biblioteka Seminarium Duchownego oraz biblioteki przymuzealne i biblioteka katedralna. W Gnieźnie mieści się też filia Publicznej Biblioteki Pedagogicznej w Poznaniu. Również bogate zbiory posiadają biblioteki wyższych uczelni gnieźnieńskich: Kolegium Europejskiego oraz Gnieźnieńskiej Wyższej Szkoły Humanistyczno-Menedżerskiej "Milenium".[89]

[edytuj] Chóry

W Gnieźnie istnieje dotychczas pięć zarejestrowanych chórów wokalnych dających koncerty artystyczne. Jednym z nich jest Towarzystwo Śpiewacze "Dzwon" - jeden z najstarszych chórów istniejących w Polsce. Działa przy Miejskim Ośrodku Kultury. W 2009 roku obchodzi 145 jubileusz istnienia. Do pozostałych chórów zalicza się: Chór Mieszany "Metrum", Chór Katedralny, Gnieźnieński Chór Akademicki, Kwartet Wokalny "Ad Libitum" oraz przyparafialne zespoły muzyczne.

[edytuj] Media

Do prasy gnieźnieńskiej należą: tygodnik "Przemiany na Szlaku Piastowskim"[90] wydawane w całym powiecie, "Gnieźnieński Tydzień" (dodatek Głosu Wielkopolskiego) "Przewodnik Katolicki Archidiecezji Gnieźnieńskiej" (dodatek diecezjalny Przewodnika Katolickiego oraz Bezpłatna Gazeta Wielkopolska - dwutygodnik regionalny. Na terenie miasta nadają też dwie stacje radiowe "Radio Gniezno" i "Radio Plus"[91]. Działa też gnieźnieńska telewizja TV Gniezno[92] oraz Internetowa Brama Miasta wraz z wieloma portalami i forami tematycznymi.

[edytuj] Religia

Gniezno jest ważnym ośrodkiem religijnym w Polsce. Założona tu w 1000r Archidiecezja Gnieźnieńska była podległa bezpośrednio papieżowi. Pod nią też podlegały inne biskupstwa w kraju. W 1419r dzięki staraniom ówczesnego arcybiskupa, Gniezno stało się stolicą prymasowską. Pomimo, iż stolica kraju została przeniesiona do Krakowa, Gniezno nadal utrzymywało tytuł polskiej stolicy chrześcijaństwa. Po dwóch pożarach, które strawiły miasto oraz po zaborze pruskim i okupacji hitlerowskiej, Gniezno nadal utrzymywało swoje znaczenie religijne. Do 1982r Archidiecezja Gnieźnieńska i Warszawska tworzyły jedną diecezję, która była stolicą prymasowską. Po śmierci kard. Stefana Wyszyńskiego archidiecezje zostały rozdzielone, a tytuł prymasa trafił do Warszawy. Nowy podział administracyjny w 1992r w Kościele katolickim sprawił, że w skład nowo utworzonej Metropolii Gnieźnieńskiej weszły trzy diecezje: Archidiecezja gnieźnieńska, Diecezja bydgoska i Diecezja włocławska. Pod koniec lat 80. XXw powstały dwa gnieźnieńskie dekanaty: Dekanat Gniezno I i Dekanat Gniezno II[93][94]. Od 1996 Gniezno liczy 14 parafii w dwóch dekanatach: 9 w pierwszym i 5 w drugim.[95].

[edytuj] Kościoły i związki wyznaniowe

W Gnieźnie oprócz 14 parafii rzymskokatolickich znajdują się cztery Kościoły Protestanckie:

Oprócz tego działa Świecki Ruch Misyjny "Epifania" oraz Świadkowie Jehowy. Parafie katolickie rozmieszczone są na całym terenie miasta. Najwięcej parafii mieści się w centrum miasta(6) oraz na osiedlach Ustronie i Winiary (razem 3). W części zachodniej miasta znajduje się Parafia bł. Michała Kozala, we wschodniej Parafia bł. Jolenty, w południowej Parafia Chrystusa Wieczystego Kapłana, a w południowo - wschodniej parafia Matki Bożej Zbawiciela oraz Matki Bożej Miłosierdzia. Niedaleko kościoła Wniebowzięcia NMP (klasztor oo. Franciszkanów) mieści się zabytkowy kościół św. Jana. Większość kościołów ma charakter zabytkowy i podlega ochronie konserwatora zabytków.

[edytuj] Cmentarze

Na terenie miasta znajdują się cztery cmentarze, z czego dwa są cmentarzami parafialnymi(Parafii bł. Michała Kozala oraz Parafii Chrystusa Wieczystego Kapłana i Parafii św. Wawrzyńca), a dwa pozostałe są pod opieką Parafii Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha(katedralnej). Do kościołów parafialnych należą:

  • Cmentarz Parafialny bł. Michała Kozala (znajduje się tam grobowiec rodziny Piotrowskich - założycieli szpitala Dziekanka) przy ul. Kostrzewskiego
  • Cmentarz Parafialny św. Wawrzyńca (znajduje się tam pomnik poległych w II wojnie światowej oraz liczne groby poległych w niej gnieźnieńskich żołnierzy)przy ul. Witkowskiej.

Do dwóch największych cmentarzy w Gnieźnie bez głównej parafii należą:

  • Cmentarz Współparafialny św.św. Piotra i Pawła (znajduje się tam pomnik poległych w powstaniu wielkopolskim oraz tzw. Krąg Poległych wraz z pomnikiem poległych w powstaniu styczniowym) przy ul. Kłeckoskiej i Powstańców Wlkp.
  • Cmentarz Współparafialny św. Krzyża (najstarszy cmentarz w Gnieźnie)przy ul. Żabiej.

Po II wojny światowej zlikwidowano cmentarz żydowski znajdujący się przy ul. Bolesława Chrobrego. W jego miejscu powstało Centrum Ratowania Życia, a na jego ścianie widnieje tablica w języku hebrajskim i polskim upamiętniająca pochowanych w tym miejscu.

[edytuj] Zakony

W Gnieźnie działa kilkanaście zakonów, zarówno męskich i żeńskich. Do dwóch najwiekszych należy Zakon oo. Franciszkan oraz Zakon Karmelitanek Bosych. Pozostałe zakony tworzą: Zgromadzenie Sióstr św. Wincentego a Paulo, Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Niepokalanego Poczęcia NMP oraz Zgromadzenie Sióstr św. Elżbiety.[96]

[edytuj] Sport

[edytuj] Imprezy sportowe

Raz w roku w Gnieźnie odbywają się cykliczne zawody sportowe. Należą do nich: Żużlowy Turniej o koronę Bolesława Chrobrego, Bieg Lechitów, Memoriał Alfonsa Flinika w hokeju na trawie, Międzynarodowy Turniej Koszykówki[97], Bieg Europejski, Turniej tenisowy Firepower Cup, Memoriał Mariana Grotowskiego oraz Bieg Osiedla Winiary. Ponadto Gnieźnieński Ośrodek Sportu i Rekreacji organizuje we współpracy z miastem wiele imprez z wielu dyscyplin sportowych.[98]

W Gnieźnie w dniach 29-30 sierpnia 2009 r. zostaną zorganizowane Pierwsze Oficjalne Mistrzostwa Polski w Nordic Walking.[99]

[edytuj] Kluby sportowe

Do głównych dyscyplin, a co za tym idzie do głównych klubów sportowych w Gnieźnie należą: drużyna hokeja na trawie – Start 1954 Gniezno, Stella Gniezno, Sparta Gniezno, Towarzystwo Żużlowe Start Gniezno, piłkarski Klub Sportowy Mieszko Gniezno i drużyna tenisa stołowego Stella Gniezno. Pozostałe kluby i drużyny sportowe specjalizują się w dyscypinach lekkoatletycznych (Gnieźnieński Klub Kolarstwa Górskiego, Klub Górski "Ornak", Altom Gniezno, MKL Gniezno, UKS Chrobrzak Gniezno), futsalu (KS Gniezno), tenisie ziemnym (GK Tenisowy), piłce ręcznej (MKS MOS Gniezno) oraz koszykowej (TS Basket Gniezno i Miejski Klub Koszykówki). W Gnieźnie działają też kluby: szachów (Chrobry Gniezno), Brazylijskiego Jiu Jitsu (Walka Gniezno) oraz rugby (Tytan Gniezno). W latach przedwojennych działał klub hokeja na lodzie.

[edytuj] Obiekty sportowe

Gniezno od kilku lat nosi tytuł Miasto otwarte na sport. W mieście znajduje się wiele ośrodków sportowych. Do największych obiektów należy Stadion Piłkarski KS Mieszko Gniezno[100] przy ul. Strumykowej, Stadion Żużlowy TŻ Start Gniezno[101] przy ul. Wrzesińskiej oraz Gnieźnieński Ośrodek Sportu i Rekraacji[102] z zespołem boisk i kortów tenisowych. Ponadto, w Gnieźnie utworzono różnorakie sale sportowe: Salę Sportową KS Stella Gniezno do tenisa ziemnego, Salę KS Gniezno do futsalu, Salę TS Basket Gniezno do piłki koszykowej. Istnieje też zmodernizowana sala sportowa GOSiR - u, nowa sala sportowa "Orlik" oraz odnowione sale i boiska w niektórych szkołach podstawowych i gimnazjach. W pobliżu stadionu piłkarskiego istnieją trzy boiska piłkarskie, z czego jedno służy do treningu piłkarskich grup młodzieżowych. Również na osiedlach miasta istnieją małe, osiedlowe boiska. Ważnym ośrodkiem sportowym jest Stadnina Ogierów Skarbu Państwa Gniezno, gdzie odbywają się kwartalne zawody i prezentacje konne.

[edytuj] Legendy

[edytuj] Legenda o założeniu grodu

Trzej bracia Lech, Czech i Rus przedzierali się przez puszcze szukając miejsca, gdzie mogliby się osiedlić. Nagle zobaczyli wzgórze, na którym na starym samotnym dębie w gnieździe siedział orzeł. Wtedy Lech powiedział: "Tego orła białego przyjmuję za godło ludu swego, a wokół dębu zbuduję gród swój i od orlego gniazda Gnieznem go nazwę". Pozostali bracia poszli dalej szukać miejsca dla swoich poddanych; Czech podążył na południe, a Rus na wschód[103].[104]

[edytuj] Nazwa "Gniezno"

[edytuj] Osoby związane z Gnieznem

Ważnymi postaciami mocno związanymi z Gnieznem byli i są Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi Polski. Do 1981r Arcybiskupstwo Gnieźnieńskie i Warszawskie podlegało jednemu arcybiskupowi, który jednocześnie sprawował urząd prymasa. Po śmierci kard. Stefana Wyszyńskiego arcybiskupstwa zostały rozdzielona i tytuł prymasa trafił do Warszawy. Do ważnych osób urodzonych w tym mieście należą:

[edytuj] Honorowi Obywatele Miasta

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Włodzimierz Łęcki Gniezno - wyd. WPT "Przemysław" Poznań 1980
  2. ↑ Ludność Polski 2009
  3. ↑ Dzieje Gniezna, PWN, Warszawa, 1969, s. 10-11
  4. ↑ Gniezno stolicą państwa. [dostęp 2009-09-09].
  5. ↑ Wg Gazety Wyborczej tytuł Prymasa powróci do Archidiecezji Gnieźnieńskiej 19 grudnia 2009, tj. po ukończeniu przez Józefa Glempa 80. roku życia, kiedy to przestanie być Prymasem. Decyzja papieża Benedykta XVI z dnia 1 listopada 2006 r jest motywowana względami prawnymi i historycznymi.
  6. ↑ Gazeta Wyborcza (pol.). [dostęp 2009-08-16].
  7. ↑ Wiadomości wp.pl. [dostęp 2009-08-16].
  8. ↑ Historia i położenie Gniezna. [dostęp 2009-09-01].
  9. ↑ 2
  10. ↑ Kalendarium wydarzeń historycznych Gniezna. [dostęp 2009-08-16].
  11. ↑ Polskie dzije - Gniezno. [dostęp 2009-08-22].
  12. ↑ Państwo Gnieźnieńskie. [dostęp 2009-08-18].
  13. ↑ Polska niezwykła. [dostęp 2009-08-16].
  14. ↑ Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego - tłum. K. Abgarowicz, Warszawa 1968
  15. ↑ Historia Archidiecezji. [dostęp 2009-08-16].
  16. ↑ G. Mikołajczyk Zabytki Katedry Gnieźnieńskiej - Prymasowskie Wydawnictwo GAUDENTINUM, Gniezno 1992
  17. ↑ Gniezno. [dostęp 2009-09-29].
  18. ↑ Włodzimierz Łęcki Gniezno - wyd. WPT "Przemysław" Poznań 1980
  19. ↑ Historia Gniezna. [dostęp 2009-09-29].
  20. ↑ Dzieje Gniezna. [dostęp 2009-08-18].
  21. ↑ Przebieg powstania wielkopolskiego. [dostęp 2009-08-25].
  22. ↑ Udział Gnieźnian w Powstaniu wielkopolskim. [dostęp 2009-09-09].
  23. ↑ Dzieje Polski. [dostęp 2009-07-30].
  24. ↑ Pielgrzymka Papieża do Gniezna w 1997r. [dostęp 2009-08-31].
  25. ↑ Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. [dostęp 2009-08-11].
  26. ↑ Zarys historyczny Gniezna.
  27. ↑ Gall Anonim ,,Kronika Polska - wydanie III uzupełnione, Wrocław 1968
  28. ↑ Jan Długosz "Lech, Czech i Rus" s. 164
  29. ↑ Dzieje Polski. [dostęp 2009-08-14].
  30. ↑ M. Rożak Polskie koronacje i korony - wyd. KAW, 1987
  31. ↑ Dawniej Wielkopolsko-Kujawskiej
  32. ↑ Położenie Gniezna. [dostęp 2009-08-22].
  33. ↑ Regionalizacja fizycznogeograficzna Polski. [dostęp 2009-08-22].
  34. ↑ Lasy wielkopolski. [dostęp 2009-07-22].
  35. ↑ Lasy państwowe. [dostęp 2009-08-16].
  36. ↑ Rady osiedlowe miasta Gniezna. [dostęp 2009-09-12].
  37. ↑ Sąd Rejonowy w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-12].
  38. ↑ Urząd Gminy Gniezno. [dostęp 2009-10-31].
  39. ↑ Urząd Skarbowy w Gnieźnie. [dostęp 2009-10-31].
  40. ↑ Starostwo Powiatowe. [dostęp 2009-10-31].
  41. ↑ Szlak Piastowski. [dostęp 2009-08-16].
  42. ↑ Turystyka w Wielkopolsce. [dostęp 2009-08-16].
  43. ↑ Droga św. Jakuba. [dostęp 2009-08-16].
  44. ↑ Polska niezwykła. [dostęp 2009-07-26].
  45. ↑ Zabytki Gniezna.
  46. ↑ Polska niezwykła. [dostęp 2009-08-16].
  47. ↑ Polska niezwykła. [dostęp 2009-08-16].
  48. ↑ Lokata wg miast Polski
  49. ↑ Powierzchnia i ludność terytorialna w powiatach. [dostęp 2009-09-10].
  50. ↑ Bank Daanych regionalnych przy GUS. [dostęp 2009-09-10].
  51. ↑ Alternatywna baza firm w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-25].
  52. ↑ Zakłady Elektrotechniczne w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-25].
  53. ↑ Lista firm w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-25].
  54. ↑ Fabryka Philips. [dostęp 2009-07-31].
  55. ↑ Fabryki w Gniexnie. [dostęp 2009-09-11].
  56. ↑ Firmy w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-01].
  57. ↑ Stopa bezrobocia w Gniexnie. [dostęp 2009-09-25].
  58. ↑ Gnieźnieńska kolej wąskotorowa. [dostęp 2009-08-19].
  59. ↑ Droga krajowa nr 5. [dostęp 2009-08-19].
  60. ↑ Droga krajowa nr 15. [dostęp 2009-08-19].
  61. ↑ Droga wojewódzka 190. [dostęp 2009-08-19].
  62. ↑ Droga wojewódzka 197. [dostęp 2009-08-19].
  63. ↑ Droga wojewódzka 260. [dostęp 2009-08-19].
  64. ↑ PKS Gniezno. [dostęp 2009-08-19].
  65. ↑ MPK Gniezno. [dostęp 2009-08-19].
  66. ↑ URBIS Sp. z o.o. w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-22].
  67. ↑ Ochrona środowiska w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-09].
  68. ↑ Gnieźnieński System Informacji o Środowisku. [dostęp 2009-09-09].
  69. ↑ PWiK w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-22].
  70. ↑ 1
  71. ↑ Bank Danych Regionalnych przy GUS. [dostęp 2009-09-10].
  72. ↑ 1
  73. ↑ Urbanizaja miasta podczas II wojny światowej.
  74. ↑ Po wojnie Winiary zostały przyłączone do miasta od północnej strony. Podczas zaboru pruskiego i wojny były osobną wsią niemiecką.
  75. ↑ Centra handlowe w Gnieźnie.
  76. ↑ Historia MPK Gniezno. [dostęp 2009-09-25].
  77. ↑ Noclegi w Gnieźnie. [dostęp 2009-07-24].
  78. ↑ Inwestycje drogowe w Gnieźnie w roku 2008. [dostęp 2009-09-09].
  79. ↑ Otwarcie Galerii Gniezno. [dostęp 2009-09-10].
  80. ↑ Budowa bloku komunalnego w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-25].
  81. ↑ Stacje benzynowe w Gnieźnie. [dostęp 2009-09-01].
  82. ↑ Szkoły w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-19].
  83. ↑ Szkoły średnie w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-22].
  84. ↑ Szkoły wyższe w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-22].
  85. ↑ Informacje lokalne. [dostęp 2009-08-01].
  86. ↑ Kultura w Gnieźnie. [dostęp 2009-07-16].
  87. ↑ Gnieźnieńskie muzea. [dostęp 2009-08-22].
  88. ↑ Biblioteka w Gnieźnie. [dostęp 2009-07-02].
  89. ↑ Biblioteki i czytelnie w Gnieźnie.
  90. ↑ Prasa w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-17].
  91. ↑ Stacje radiowe w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-17].
  92. ↑ TV w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-17].
  93. ↑ Dekanat Gniezno I. [dostęp 2009-07-13].
  94. ↑ Dekanat Gniezno II. [dostęp 2009-07-13].
  95. ↑ Historia A.G.. [dostęp 2009-08-20].
  96. ↑ Zakony w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-20].
  97. ↑ Turniej koszykówki 2009 w Gnieźnie. [dostęp 2009-07-01].
  98. ↑ Imprezy sportowe w Gnieźnie 2009. [dostęp 2009-06-27].
  99. ↑ MP w Nordic Walking. [dostęp 2009-06-24].
  100. ↑ Stadion piłkarski w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-31].
  101. ↑ Stadion żużlowy w Gnieźnie. [dostęp 2009-08-31].
  102. ↑ Hale GOSiR-u. [dostęp 2009-08-31].
  103. ↑ Legendy o Gnieźnie. [dostęp 2009-06-05].
  104. ↑ Powiat Gnieźnieński. [dostęp 2009-08-16].
  105. ↑ Władysław Zientarski. [dostęp 2009-07-20].

[edytuj] Linki zewnętrzne

Wikisłownik
Zobacz hasło Gniezno w Wikisłowniku
Commons-logo.svg
Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Gniezno
Wikiźródła
Zobacz w Wikiźródłach kategorię
Gniezno
p • d • e
Dzielnice i osiedla Gniezna
Herb Gniezna
p • d • e
Miasta województwa wielkopolskiego
Miasta powiatowe

Chodzież • Czarnków • Gniezno • Gostyń • Grodzisk Wielkopolski • Jarocin • Kalisz • Kępno • Koło • Konin • Kościan • Krotoszyn • Leszno • Międzychód • Nowy Tomyśl • Oborniki • Ostrów Wielkopolski • Ostrzeszów • Piła • Pleszew • Poznań • Rawicz • Słupca • Szamotuły • Śrem • Środa Wielkopolska • Turek • Wągrowiec • Wolsztyn • Września • Złotów

 Herb województwa wielkopolskiego
Miasta gminne

Bojanowo • Borek Wielkopolski • Buk • Czempiń • Czerniejewo • Dąbie • Dobra • Dolsk • Golina • Gołańcz • Grabów nad Prosną • Jastrowie • Jutrosin • Kleczew • Kłecko • Kłodawa • Kobylin • Kostrzyn • Koźmin Wielkopolski • Kórnik • Krajenka • Krobia • Krzywiń • Krzyż Wielkopolski • Książ Wielkopolski • Luboń • Lwówek • Łobżenica • Margonin • Miejska Górka • Miłosław • Mikstat • Mosina • Murowana Goślina • Nowe Skalmierzyce • Nekla • Obrzycko • Odolanów • Okonek • Opalenica • Osieczna • Ostroróg • Pniewy • Pobiedziska • Pogorzela • Poniec • Przedecz • Puszczykowo • Pyzdry • Rakoniewice • Raszków • Rogoźno • Rydzyna • Rychwał • Sieraków • Skoki • Sompolno • Stawiszyn • Stęszew • Sulmierzyce • Swarzędz • Szamocin • Ślesin • Śmigiel • Trzcianka • Trzemeszno • Tuliszków • Ujście • Wieleń • Wielichowo • Wronki • Wyrzysk • Wysoka • Zagórów • Zbąszyń • Zduny • Żerków
p • d • e
Powiat gnieźnieński
Miasta
Czerniejewo • Gniezno • Kłecko • Trzemeszno • Witkowo
 POL powiat gnieźnieński COA.svg
Gminy miejskie
Gniezno
Gminy miejsko-wiejskie
Gminy wiejskie
Źródło „http://pl.wikipedia.org/wiki/Gniezno”