Sandomierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Sandomierz
Kamienice na Starym Rynku w Sandomierzu
Kamienice na Starym Rynku w Sandomierzu
Herb Flaga
Herb Sandomierza Flaga Sandomierza
Dewiza: Sandomierz – Królewskie Miasto
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat sandomierski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie przed 1227
Burmistrz Jerzy Borowski
Powierzchnia 28,69[1] km²
Wysokość ok. 200 m n.p.m.
Populacja (01.2013)
• liczba ludności
• gęstość

24 731[1]
862[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 15
Kod pocztowy 27-600
Tablice rejestracyjne TSA
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Sandomierz
Sandomierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sandomierz
Sandomierz
Ziemia 50°41′N 21°45′E/50,683333 21,750000Na mapach: 50°41′N 21°45′E/50,683333 21,750000
TERC
(TERYT)
2609011
SIMC 0980926
Urząd miejski
pl. Poniatowskiego 3
27-600 Sandomierz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikicytaty Sandomierz w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Sandomierz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Sandomierz imiasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem „małym Rzymem”), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem, leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem.

Przez miasto przebiegają szlaki turystyczne: cysterski, św. Jakuba, Via Jagiellonica oraz Architektury Drewnianej.

Historycznie położony jest w Małopolsce, główne miasto dawnej ziemi sandomierskiej. Następnie województwa sandomierskiego. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia nazwy miasta, według jednej z nich nazwa związana jest z położeniem miasta - w okolicach Sandomierza, rzeka San domierza (dochodzi) do Wisły.[potrzebne źródło] Najbardziej prawdopodobna teoria głosi jednak, że nazwa miasta pochodzi od staropolskiego imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir)[3].

Miejscowość jako jedną z głównych siedzib Królestwa polskiego w zlatynizowanej staropolskiej formie Sandomir we fragmencie „Bolezlavus vero (...) in Wratislaw et Cracovia et in Sandomir sedes regni principales” notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116.[4]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Sandomierz na sztychu z dzieła Georga Brauna i Franza Hogenberga z 1617 roku

Ślady pierwszego osadnictwa na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych, pochodzą z neolitu. Osada – w X w. na terenie wzgórza zamkowego, od XI wieku gród, siedziba książęca oraz miasto wojewódzkie. Obok zbudowanego później Domu Długosza powstał w sąsiedztwie drugi gród, który dał początek miastu. Dzięki położeniu nad Wisłą, w miejscu przeprawy szlaku handlowego z Europy Zachodniej na Ruś, Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu.

Boleslaus vero, in Wratislaw, et in Cracovia, et in Sandomir, sedes regni principales obtinuat.

Gall Anonim, Kronika polska, II, 7–8.

W czasach Bolesława Chrobrego miasto pełniło bardzo ważną rolę. W średniowiecznej Polsce obok Wrocławia oraz Krakowa zaliczone zostało przez Galla Anonima do jednej z trzech głównych siedzib Królestwa Polskiego[5].

W okresie rozbicia dzielnicowego był stolicą Księstwa Sandomierskiego, a przez około 700 lat również miastem wojewódzkim (pierwszy wojewoda Pakosław, ur. 1182, zm. 1203; ostatni wojewoda Rafał Amor Tarnowski). Pierwszym władcą (w okresie od 1146 do 1166) był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim dotycząca Sandomierza miała miejsce przed rokiem 1243[6]. Miasto zostało zdobyte przez Tatarów w 1259 za czasów Piotra z Krępy, o czym wspominają Pieśni Sandomierzanina. Za namową Wasylka Romanowicza w 1260 miasto poddało się Tatarom Burundaja. Po zniszczeniach w czasie najazdów tatarskich, ponowna lokacja w 1286 nadana przez Leszka Czarnego. Ponownie handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku (Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem). XVXVII wiek to okres częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu, czas zjazdów szlacheckich. Od 1437 roku do 1441 roku w Sandomierzu przebywała cesarzowa Barbara Cylejska, wdowa po cesarzu Zygmuncie Luksemburczyku, wygnana z Węgier przez swojego zięcia Albrechta II Habsburga[7]. Bywał tu m.in. król Zygmunt II August zapraszany przez starostę sandomierskiego i hetmana wielkiego koronnego Jana Amora Tarnowskiego[8].

W 1570 r. miał miejsce zjazd reprezentantów działających w Polsce nurtów reformacji, w wyniku którego doszło do podpisania tzw. zgody sandomierskiej – porozumienia w obronie przed kontrreformacją. Okres wojen szwedzkich to ponowny upadek miasta spowodowany zniszczeniami.

Sandomierz

W 1613 r. otwarto Kolegium Jezuickie w Sandomierzu. W 1623 r. Jakub Bobola (zm. 1636) – podczaszy sandomierski, prawdopodobnie stryjeczny brat św. Andrzeja Boboli, założył przy kolegium konwikt dla 12 młodych, należących do zubożałych rodzin, szlachciców i zapisał na ten cel 15500 złp. na dobrach swych Wilczyce. W 1635 przeznaczył na pomieszczenie konwiktorów swą kamienicę, stojącą do dziś dnia w Rynku miasta Sandomierza. Ta „Fundatio Boboliana” z 27 lipca 1623 przetrwała aż do kasaty zakonu jezuitów.

W 1865 roku po zdaniu egzaminu kwalifikacyjnego, Karolina Kraczkiewicz została pierwszą świecką nauczycielką w Sandomierzu.

W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym między Królestwem Polskim a Galicją i stracił swoje znaczenie administracyjne, a także gospodarcze. Dodatkowo został dość poważnie zniszczony przez I wojnę światową. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę miasto wyrwało się ze stagnacji i zaczęło się prężnie rozwijać. Według planów Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1935 roku miało wkrótce stać się stolicą Centralnego Okręgu Przemysłowego z ponad 100 tys. mieszkańców. W 1939 roku miał stać się stolicą nowego województwa, czyli województwa sandomierskiego. Plany te zniweczyła II wojna światowa.

Wojska radzieckie wkroczyły do Sandomierza 18 sierpnia 1944 roku. W okresie PRL w Sandomierzu wzniesiono pomnik Wasyla Skopenki, który ustanowiono przy Bramie Opatowskiej. W 1990, decyzją burmistrza Tomasza Panfila, przeniesiono go na cmentarz wojenny czerwonoarmistów. W tym samym okresie rozebrano w mieście Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej. Były to jedne z pierwszych w Polsce działań dekomunizujących przestrzeń publiczną[9]. Miastu oszczędzono zniszczeń wojennych. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego. Od 1999 jest miastem powiatowym średniej wielkości w województwie świętokrzyskim i ważnym ośrodkiem turystycznym.

Pierwsze klasztory[edytuj | edytuj kod]

Lokacje pierwszych klasztorów na ziemi sandomierskiej:

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Sandomierza
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordowo wysokie temperatury [°C] 8 10 19 27 28 34 36 34 30 25 20 15 36
Średnie najwyższe temperatury [°C] -1 -1 4 12 17 22 22 23 19 13 6 1 11
Średnie najniższe temperatury [°C] -7 -7 -2 3 7 11 13 12 8 5 1 -3 3
Rekordowo niskie temperatury [°C] -25 -29 -22 -6 -2 3 7 6 0 -5 -11 -21 -29
Opady [mm] 20 20 20 40 70 60 90 40 30 20 30 40 530
Źródło: Weatherbase[10] 2013-01-30

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2002[11] Sandomierz ma obszar 28,32 km², w tym:

  • użytki rolne: 64%
  • użytki leśne: 0%

Miasto stanowi 4,35% powierzchni powiatu.

Józef Szermentowski – „Widok Sandomierza od strony Wisły”,
olej 1855 r.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura demograficzna mieszkańców Sandomierza wg danych z 31 grudnia 2012:[12]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 24 731 100 13 111 53,01 11 620 46,99
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 4052 16,38 1992 8,05 2060 8,33
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 15 660 63,32 7701 31,14 7959 32,18
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 5019 20,29 3418 13,82 1601 6,47

Budżet[edytuj | edytuj kod]


Rysunek 1.1 Dochody ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[13]
Tabela 1.1 Relacje działalności statutowej Miasta Sandomierz w latach 1995-2010[13]
WYSZCZEGÓLNIENIE J.
m.
ROK
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Dochody ogółem 10 618 849,- 17 761 519,- 26 317 229,- 30 187 932,- 33 743 339,- 35 932 598,- 41 689 822,- 43 743 124,- 44 253 344,- 50 933 568,- 52 070 261,- 62 573 287,63 67 153 762,11 67 251 336,27 69 131 451,33 174 259 314,85
ZNAK ± + + + + + + + +
Deficyt/nadwyżka
budżetowy(-a)
474 906,- 113 908,- 6 983 362,- 1 529 635,- 1 477 947,- 52 730,- 2 941 413,- 227 021,- 1 928 397,- 1 395 339,- 1 921 744,- 6 018 823,27 2 025 899,35 2 546 813,62 9 106 971,85 13 398 194,95
ZNAK Σ =
Wydatki ogółem 11 093 755,- 17 875 427,- 33 300 591,- 28 658 297,- 35 221 286,- 35 879 868,- 38 748 409,- 43 516 103,- 42 324 947,- 52 328 907,- 50 148 517,- 68 592 110,90 65 127 862,76 64 704 522,65 78 238 423,18 187 657 509,80

Rysunek 1.2 Wydatki ogółem w Mieście Sandomierz w latach 1995-2010 (w zł)[13]

Według danych z roku 2010[11] średni dochód na mieszkańca wynosił 7 149,10 zł (tj. – stan na 31 XII; przy 7 107,40 zł w zestawieniu na 30 VI); jednocześnie średnie wydatki na mieszkańca kształtowały się na poziomie 7 698,77 zł (tj. – stan na 31 XII; przy 7 653,87 zł w zestawieniu na 30 VI).

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Most drogowy w Sandomierzu

Sandomierz leży na przecięciu dróg krajowych nr 79 (Warszawa – Sandomierz – KrakówBytom) oraz nr 77 (LipnikPrzemyśl). Na odcinku od ul. Ożarowskiej do mostu na Wiśle mają one wspólny przebieg obwodnicą miasta. W Sandomierzu mają także początek dwie drogi wojewódzkie: droga wojewódzka nr 723 (do Tarnobrzega) oraz droga wojewódzka nr 777 do (Maruszowa).

Sandomierz jest węzłową stacją kolejową. Schodzą się tu tory do Skarżyska-Kamiennej, Stalowej Woli-Rozwadowa i Tarnobrzega. Dawniej była to ważna stacja z dużą liczbą pociągów osobowych kursujących do tych trzech miast, a także do Przeworska. Obecnie zachowany jest się ruch towarowy i osobowy. Czasami pojawiają się specjalne pociągi turystyczne. Dworzec kolejowy w Sandomierzu znajduje się w prawobrzeżnej części miasta, w pobliżu skrzyżowania dróg na Stalową Wolę (droga krajowa nr 77) i na Tarnobrzeg (droga wojewódzka nr 723). Od grudnia 2011 roku przez Sandomierz kursuje pociąg TLK relacji Przemyśl - Skarżysko Kamienna gdzie dalej jest łączony z pociągiem TLK Zakopane - Gdynia Główna oraz TLK Skarżysko Kamienna - Przemyśl.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zabytki Sandomierza.

Sandomierz posiada znaczną liczbę zabytków, a Stare Miasto tworzy zabytkowy zespół urbanistyczno-architektoniczny i krajobrazowy.

Stare Miasto w Sandomierzu – panorama
Stare Miasto w Sandomierzu – panorama

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Sandomierz

Sandomierz jest punktem początkowym szlak rowerowy żółty żółtego szlaku rowerowego prowadzącego do Opatowa oraz szlak rowerowy zielony zielonego szlaku rowerowego prowadzącego do Ujazdu. Przez miasto przechodzi szlak turystyczny czerwony czerwony szlak turystyczny z Gołoszyc do Piotrowic.

W Sandomierzu swój początek ma Małopolska Droga św. Jakuba[16] prowadząca do Krakowa, a przy połączeniu z innymi trasami prowadzi zwartym szlakiem do Santiago de Compostela. W przyszłości Sandomierz będzie też ostatnim przystankiem Lubelskiej Drogi św. Jakuba[17]. W Sandomierzu ma też początek i koniec Szlak Architektury Drewnianej, etap tarnobrzesko-niżański. Przez Sandomierz przebiega także szlak cysterski.

Serial Ojciec Mateusz i liczne akcje promocyjne spowodowały nagły wzrost zainteresowania miastem[18]. Ojciec Mateusz jest popularnym serialem nadawanym od 2008 roku w TVP1.

W sandomierskim parku Piszczele znajduje się wyciąg narciarski o długości 60 metrów.

Jednym z ważniejszych punktów są Podziemia Sandomierza przyciągające coraz więcej turystów. Organizowane są także nocne zwiedzania[19].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym klubem sportowym w Sandomierzu była Wisła Sandomierz, która powstała w 1925 roku. Na przestrzeni lat prowadziła wiele sekcji, m.in. lekkoatletyki, siatkówki i koszykówki[20]. Obecnie działa jedynie drużyna piłki nożnej. Wychowankiem SPR Wisła Sandomierz – zespołu piłki ręcznej – jest Karol Bielecki, reprezentant Polski, który był absolwentem Gimnazjum nr 2 im. Pułku Piechoty Legionów w Sandomierzu. W mieście istnieją także m.in. Klub Tenisa Stołowego „Sandomierz”, Sandomierski Klub Karate „Kyokushin” oraz Stowarzyszenie Sportów Siłowych[21].

W 2009 roku w mieście otworzony został Miejski Stadion Sportowy, w którego skład wchodzą: boisko wielofunkcyjne, kompleks lekkoatletyczny i korty tenisowe. 11 października 2009 roku odbył się na nim mecz reprezentacji piłkarskich U-23 pomiędzy Polską a Portugalią, zakończony bezbramkowym remisem[22]. W Sandomierzu znajdują się także: basen kryty i basen letni oraz hala widowiskowo-sportowa[23].

Artur Żmijewski w Sandomierzu

Film[edytuj | edytuj kod]

Na Starym Mieście w Sandomierzu jest kręcony znany polski serial kryminalny Ojciec Mateusz. Film ten jest odpowiednikiem włoskiej serii Don Matteo. Ludzie z ekipy telewizyjnej zwykle latem lub zimą przyjeżdżają do Sandomierza kręcić serial. Wiele odcinków odbywają się poza Sandomierzem w województwie świętokrzyskim. W tym serialu wiele razy pojawia się słowo „Sandomierz”, co daje dodatkową reklamę miastu. Główną rolę księdza Mateusza Żmigrodzkiego gra Artur Żmijewski[24]. Ekipa telewizyjna koczowała z miejsca na miejsce, gdy kręciła wiele odcinków poza Sandomierzem, w Opatowie, Kielcach, Ćmielowie, Busku-Zdroju czy Chęcinach jak osadnicy.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

W Sandomierzu rozgrywa się akcja powieści kryminalnej "Ziarno prawdy", wydanej w 2012 roku drugiej części cyklu o prokuratorze Teodorze Szackim, której autorem jest Zygmunt Miłoszewski. Wydarzenia przedstawione w "Ziarnie prawdy" mają miejsce wczesną wiosną 2009 roku. Będący tłem powieści Sandomierz i jego zabytki został opisany przez autora z dużą dbałością o realistyczne szczegóły. Zdzisław Pietrasik w tygodniku „Polityka” pisał: „Ziarno prawdy to kawałek porządnej literatury kryminalnej, z dobrze zarysowaną intrygą i świetnie portretowanymi postaciami. Ale jest jeszcze jeden plus – mianowicie wnikliwy opis pięknego, pełnego mrocznych tajemnic miasta. Jeżeli wybiorę się kiedyś do Sandomierza, to z książką Miłoszewskiego zamiast przewodnika[25]. Za tę powieść Zygmunt Miłoszewski został nominowany do nagrody Paszport Polityki 2011[26].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[27]

Sandomierzanie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Sandomierzem.
Ludzie związani z Sandomierzem
Sadok i 48 Dominikańskich Męczenników
Sadok i 48 Dominikańskich Męczenników

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. (GUS), [1].
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski: województwo sandomierskie: XIII-XVI wiek, Kilece 1994, s. 20.
  3. S. Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, ISBN 83-04-01090-9.
  4. „Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s. 448.
  5. „Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 9783939991649, s. 71.
  6. Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum 1986, s. 84-88, ISBN 83-04-01701-6.
  7. Jan Długosz: „Nielubiana na Węgrzech Barbara została przez córkę i zięcia wypędzona ze wszystkich (...) zamków, miast i posiadłości, które na Węgrzech w posagu lub jakimkolwiek innym prawem dzierżyła, i pozbawiona prawie wszystkich skarbów i klejnotów, przez długie lata zbieranych. Wygnana królowa udała się do Polski, gdzie przyjęto ją łaskawie i oddano zamek, miasto i ziemię sandomierską, gdzie mieszkała, dopóki jej się podobało opływając we wszelakie dostatki”.
  8. Feliks Kiryk. Sandomierz złotego wieku. „Mówią Wieki”, 6/2009. 
  9. Jak władze Sandomierza wyprzedziły historię. Z prof. Tomaszem Panfilem rozmawia Piotr Mazurek, „W Sieci Historii” nr 8/2014, s. 78-79
  10. Weatherbase: Historical Weather for Sandomierz, Poland (ang.). [dostęp 2013-01-30].
  11. 11,0 11,1 Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  12. Bank Danych Lokalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2014-02-07].
  13. 13,0 13,1 13,2 : Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  14. Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Nowa parafia i nowa świątynia w Sandomierzu [dostęp 28.06.2012.]
  15. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 25 maja 2014.
  16. Małopolska Droga św. Jakuba.
  17. Aktualna mapa Dróg św. Jakuba w Polsce « Małopolska Droga św. Jakuba.
  18. Ojciec Mateusz ściąga tłumy do Sandomierza.
  19. Podziemnej Trasy Turystycznej.
  20. Szymon Piasta: 80 lat Świętokrzyskiego Związku Piłki Nożnej. Kielce: Oficyna Poligraficzna APLA Spółka Jawna, 2008, s. 296-297. ISBN 978-83-85953-44-9.
  21. Kluby i stowarzyszenia (pol.). sandomierz.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  22. U-23: Polska 0-0 Portugalia (pol.). 90minut.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  23. Obiekty sportowe (pol.). sandomierz.pl. [dostęp 15 stycznia 2011].
  24. Ojciec Mateusz (pol.). echodnia.eu.
  25. Z.Pietrasik o Sandomierzu w Ziarnie Prawdy (pol.). polityka.pl.
  26. Ziarno Prawdy (pol.). echodnia.eu.
  27. www.sandomierz.pl. [dostęp 2012-09-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. POLIMER Koszalin 2010

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]