St Albans

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w Anglii. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
St Albans
Widok z wieży zegarowej na ulice: French Row (po lewej), Market Place (po prawej) i St Peter's (w głębi).
Widok z wieży zegarowej na ulice: French Row (po lewej), Market Place (po prawej) i St Peter's (w głębi).
Herb Flaga
Herb St Albans Flaga St Albans
Dewiza: MEDIOCRIA FIRMA (Bezpieczeństwo w przeciętności)
Państwo  Wielka Brytania
Kraj  Anglia
Region East of England
Hrabstwo Hertfordshire
Dystrykt St Albans
Burmistrz Annie Brewster

[1]

Powierzchnia 161,18 (dystrykt) km²
Populacja (2001)
• liczba ludności
• gęstość

64 038[2]
(miasto i dystrykt) 815 os./km²
Nr kierunkowy +44-1727
Kod pocztowy AL1, AL2, AL3, AL4
Położenie na mapie Hertfordshire
Mapa lokalizacyjna Hertfordshire
St Albans
St Albans
Położenie na mapie Wielkiej Brytanii
Mapa lokalizacyjna Wielkiej Brytanii
St Albans
St Albans
Ziemia 51°45′08″N 0°20′19″W/51,752222 -0,338611
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Portal Portal Wielka Brytania

St Albans (czasem jako Saint Albans, łac. Villa Albani[3] lub Villa Sancti Albani[4]) – miasto w Wielkiej Brytanii, w Anglii, w południowej części hrabstwa Hertfordshire.

Położone jest w dolinie rzeki Ver (dorzecze Tamizy), ok. 32 km na północny zachód od Londynu. Zamieszkuje je ponad 64 tys. osób[2] (ponad 131 tys. wraz z przedmieściami). Razem z Harpenden i pobliskimi wsiami tworzy niemetropolitalny dystrykt St Albans.

W czasie panowania rzymskiego miasto, znane jako Verulamium, było największym po Londynie (Londinium) ośrodkiem, a od ok. 60 r. – stolicą (municipium) rzymskiej Brytanii[5][6].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Fragment murów rzymskiego Verulamium

W okresie rzymskim miasto znane było jako Verulamium; nazwa ta pochodziła od osady zwanej Verlamion – głównego ośrodka plemienia Catuvellauni. Po opuszczeniu miasta przez Rzymian, funkcjonowało ono pod jedną z dwóch saksońskich nazw: Verlamchester lub Watlingchester (Wæclingacæster)[7]. Obecna nazwa – St Albans – nawiązuje do św. Albana, pierwszego angielskiego chrześcijańskiego męczennika[8], ściętego ok. 324 r. przez Rzymian.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Miasto St Albans jest częścią Miasta i Dystryktu St Albans.

Okręgi wyborcze[edytuj | edytuj kod]

Misto i dystrykt dzieli się na 20 okręgów wyborczych:[9]

  • Ashley
  • Batchwood
  • Clarence
  • Colney Heath
  • Cunningham
  • Harpenden East
  • Harpenden North
  • Harpenden South
  • Harpenden West
  • London Colney
  • Marshalswick North
  • Marshalswick South
  • Park Street
  • Redbourn
  • Sandridge
  • Sopwell
  • St Peters
  • St Stephen
  • Verulam
  • Wheathampstead

Rada miasta i dystryktu[edytuj | edytuj kod]

58 członków Rady Miasta i Dystryktu wybieranych jest w wyborach powszechnych. Rada wybiera spośród swoich członków Przewodniczącego Rady (ang. Mayor). Aktualną przewodniczącą St Albans jest Annie Brewster[1].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według Domesday Book ("Księgi Sądu Ostatecznego") miasto liczyło ok. 500 mieszkańców w roku 1086.

Populacja miasta St Albans (ang. Borough of St Albans) w latach 1801-1971:[10]

1801-1971[edytuj | edytuj kod]

Populacja St Albans w latach 1801-1971
Rok Liczba ludności Przyrost (%)
1801 3038
1811 3653 20,2
1821 4472 22,4
1831 4772 6,7
1841 6497 36,1a
1851 7000 7,7
1861 7675 9,6
1871 8298 8,1
1881 10 931 31,7b
1891 12 898 18,0
1901 16 019 24,2
1911 18 133 13,2
1921 25 593 41,1c
1931 28 624 11,8
1939 42 450 48,3d
1951 44 0983 3,9
1961 50 293 14,0e
1971 52 174 3,7

a) W roku 1835 poszerzono granice miasta.
b) W roku 1841 poszerzono granice miasta.
c) W roku 1913 poszerzono granice miasta.
d) W roku 1933 zredukowano granice miasta.
e) W roku 1955 zmieniono granice miasta.

1961-2001[edytuj | edytuj kod]

Populacja Miasta i Dystryktu St Albans w latach 1961-2001

Populacja Miasta i Dystryktu St Albans (ang. City and District of St Albans)[11]. W roku 1974 zmieniono podział administracyjny. Dane dla lat 1961 i 1971 odnoszą się do obszaru nowego Miasta i Dystryktu St Albans[11].

Rok Liczba ludności Przyrost (%)
1961 107 458
1971 121 359 12,9
1981 125 124 3,1
1991 126 202 0,9
2001 121 359 2,2

Lokalne media[edytuj | edytuj kod]

W St Albans działają lokalne rozgłośnie radiowe: "Radio Verulam"[12] i "Herts Mercury 96.6"[13] oraz ukazują się dwa tygodniki: "St Albans & Harpenden Review"[14][15] oraz "Herts Advertiser"[16].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Verlamion[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze znane osadnictwo w rejonie St Albans to osada z epoki żelaza datowana na koniec I wieku p.n.e. i początkiem I wieku n.e. Badania wykonane w latach 30. XX wieku wykazały, iż osada usytuowana była w dzisiejszym lesie Prae Wood (na północny-zachód od Bluehouse Hill Road, przy Hampstead Road)[17]. Późniejsze ekspertyzy wykazały, że osadnictwo rozciągało się w dolinie rzeki Ver, w miejscu gdzie powstało późniejsze miasto rzymskie[18].

Osada nosiła nazwę Verlamion, co prawdopodobnie oznaczało "nad stawem" ze względu na istniejący w okolicy dzisiejszego lasu Prae Wood staw. Na lokalnych monetach z okresu przedrzymskiego pojawia się nazwa Verlamio.[19]

Verlamion, obok Camulodunum (dzisiejsze miasto Colchester), był najwiekszym ośrodkiem Brytanii i głównym ośrodkiem plemienia Catuvellauni[19].

Verulamium[edytuj | edytuj kod]

Fragment murów rzymskich w Verulamium

Po podbiciu Brytanii przez Rzymian w roku 43 n.e. miejscowość (znana wówczas jako Verulamium) stała się największym ośrodkiem rzymskim w Brytanii obok Londinium. Szacowana liczba mieszkańców w okresie rzymskim wynosi 15 tysięcy osób[20]. Miasto uległo zniszczeniu podczas rewolty Boudiki w latach 60-61 n.e. Po odbudowaniu miało wiele wspaniałych domów, a w roku 275 zostało otoczone kamiennymi murami miejskimi[21].

Mozaika rzymska w Verulamium
Ruiny teatru rzymskiego

Po odejściu armii rzymskiej w 410, miasto powoli zaczęło podupadać. Materiał budowlany ze zniszczonych budynków rzymskich wykorzystano do rozbudowy m.in. targu miejskiego i opactwa. Istniejąca do dziś wieża opactwa została wzniesiona (według tradycji) niedaleko miejsca egzekucji św. Albana (około roku 250, ale przyjmowane są też daty 209, 254, lub – data uznana za oficjalną – 304) z surowców pochodzących z Verulamium. Św. Alban jest najstarszym znanym brytyjskim męczennikiem chrześcijańskim i w związku z jego kultem trwała późniejsza rozbudowa miasta[22].

St Albans[edytuj | edytuj kod]

  • W V wieku powstał w mieście pierwszy klasztor benedyktyński[23]. Kolejne opactwo powstało w roku 793 z inicjatywy Offy, króla Mercji. Osadnictwo rozrastało się wokół innego klasztoru benedyktyńskiego, założonego w latach 900-950 przez opata Ulsinusa (znanego także jako Wulsin). W 1077 Paul z Caen rozpoczął budowę opactwa, używając w tym celu materiału budowlanego z ruin rzymskiego miasta Verulamium[24].
  • Jak podaje XIII-wieczny benedyktyński kronikarz Matthew Paris, opat Ulsinus (Wulsin) ufundował trzy kościoły w roku 948, ze względu na rosnącą liczbę pielgrzymów, przybywających oddać cześć św. Albanowi. Były to: kościół pw. św. Stefana, kościół pw. św. Piotra i kościół pw. św. Michała; zostały one zbudowane w równej odległości od opactwa. Opat Ulsinus w 948 założył także szkołę (St Albans School – mieszczącą się do dziś w bramie głównej opactwa)[25].
  • Począwszy od X wieku w centrum miasta odbywa się targ.
  • Z inicjatywy XIV opata Paula de Caen w roku 1077 rozpoczęto budowę kościoła przy opactwie (dzisiejsza katedra) , która zakończyła się w roku 1089. Kościół miał ponad 105-metrową wieżę (350 stóp) i siedem apsyd[26].
  • W roku 1154 opat St Albans został oficjalnie uznany głównym opatem Anglii.
  • W roku 1190 John de Cella (znany także jako John of Wallingford) rozpoczął rozbudowę opactwa, którą ponawiano w latach 1257–1320, lecz z przyczyn finansowych nigdy nie ukończono zgodnie z planem.
  • W roku 1213 w opactwie w St Albans powstał pierwszy szkic Magna Carta[28].
  • W roku 1290 przez centrum miasta przeszedł orszak pogrzebowy Eleonory Kastylijskiej, a na placu targowym przy wieży zegarowej umieszczono krzyż wart 100 funtów. Krzyż został zniszczony i usunięty w roku 1701[29].
  • W roku 1553 miasto otrzymało od króla prawo (Royal Charter) na prowadzenie targu miejskiego[33].
  • Rozwój infrastruktury w XVIII i XIX wieku (m.in. utwarzenie dróg, budowa linii kolejowej łączącej St Albans z Londynem w 1868) pomogła miastu w rozwoju handlu[21].
  • W 1877 zostały potwierdzone prawa miejskie St Albans, a kościół pw. św. Albana uzyskał status katedry[34].

Kultura i rozrywka[edytuj | edytuj kod]

Fragment ołtarza w katedrze pw. św. Albana

St Albans nie posiada kina; ostatnie, znane pod nazwą Odeon, zostało zamknięte w 1995 roku i sprzedane w roku 2008. Obecnie James Hannaway przy wsparciu mieszkańców (ponad milion funtów dotacji) zamierza odnowić kino w stylu art déco[35]. Nowe kino będzie nosiło nazwę The Odyssey na cześć filmu Stanleya Kubricka (związanego z miastem reżysera)[36]. Filmy wyświetlane są w St Albans Arena oraz pobliskich miejscowościach (Welwyn Garden City, Berkhamsted, Garston i Hatfield).

Przedstawienia teatralne można oglądać w Maltings Art Theatre, Trestle Arts Base, Alban Arena, Abbey Theatre, Sandpit Theatre, Watford Palace Theatre, Radlett Centre[37].

W mieście znajduje się kilka muzeów: Verulamium Museum (w parku Verulamium), Museum of St Albans (Hatfield Road), Clock Tower (wieża zegarowa w centrum miasta), Sopwell Nunnery (ruiny dworku zbudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru)[38] oraz ruiny teatru rzymskiego (przy St Michael's Street)[39].

Koncerty organowe organizowane są w The St Albans Organ Theatre, gdzie znajduje się także muzeum organów (tzw. organów kinowychang. theatre organ, niem. Kinoorgel)[40].

Główne atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

ul. Św. Michała
Kościół pw. św. Michała.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki St Albans.

Park Verulamium (park jest pod opieką konserwatorską, zajmuje obszar dawnego rzymskiego miasta Verulamium):

  • Ruiny teatru rzymskiego;
  • Mozaikowa posadzka rzymskiego domu z zachowanym hypocaustum[39].
  • Fragment kamiennego muru rzymskiego.
  • Verulamium Museum – prezentacja rzymskiej przeszłości miasta, m.in. rekonstrukce wnętrz rzymskich domów i mozaiki[39].
  • Główna brama opactwa (dziś St Albans School).
Ye Olde Fighting Cocks – najstarszy pub w Wielkiej Brytanii
  • Ye Olde Fighting Cocks – najstarszy pub w Anglii[41].
  • Jezioro (ang. The Lake) – siedlisko ptactwa wodnego (m.in. czapla siwa).
  • Teatr rzymski – wybudowany ok. 140 n.e. z miejscami dla 2000 widzów, jedyny widoczny przykład w Wielkiej Brytanii[42].
  • Katedra pw. św. Albana na Holywell Hill.
  • Wieża zegarowa z początku XV wieku[39] – jedna z niewielu w Anglii średniowieczna wieża z zegarem[39]., w czasie wojen napoleońskich używana jako część systemu wczesnego ostrzegania za pomocą luster (najbliższa wieża znajdowała się w Yarmouth, ok. 8 km od St Albans)[39].
  • Sopwell – ruiny XVI-wiecznego dworku wybudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru żeńskiego. Według legendy w klasztorze przebywała Anna Boleyn zanim poślubiła Henryka VIII[43].
  • W środy i w soboty odbywa się (od X wieku) najstarszy targ w Anglii (centrum miasta, ulice: St Peter's oraz Market Place).
  • Miasto przecinają liczne szlaki rowerowe, łączące pobliskie miejscowości (np. "Albans Way" do Hatfield – dawna linia kolejowa przekształcona w szlak rowerowy).
  • Przez miasto i w jego okolicach przebiegją szlaki piesze (m.in. "The River Ver", "The Moors", "Verulamium, "The Common")[44][45][46][47][48].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Stacja kolejowa St Albans City. Widok z peronu 1.
Stara stacja kolejowa przy nieistniejącej już linii kolejowej łączącej St Albans Abbey z Hatfield.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Stacje i przystanki kolejowe w St Albans.

W mieście znajdują się dwie czynne stacje kolejowe:

Stacja obsługiwana jest przez First Capital Connect[49]. Stacja St Albans City zapewnia połączenia z lotniskami w Luton (kierunek Bedford) i Gatwick (kierunek Brighton).

  • Stara stacja kolejowa (zw. old rail station) została zamknięta, a torowisko łączące St Albans z Hatfield przekształcono w drogę rowerową NCN 61.

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Komunikację autobusową (lokalnie i miedzymiastowo) zapewnia kilka prywatnych przedsiębiorstw transportowych.

Głównymi przystankami w mieście są:

  • St Peter's Street,
  • stacja kolejowa St Albans City[51].

Linie autobusowe zapewniają połączenia z lotniskami w Luton, Gatwick i Heathrow.

Tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Do roku 2012 zostanie przeprowadzona modernizacja Abbey Line z St Albans Abbey do Watford Junction. Pociągi zostaną zastąpione tramwajami i uruchomione zostaną dodatkowe kursy (2-3 na godzinę), co pozwoli na przewóz 450 000 pasażerów rocznie[52]. Hrabstwo Hertfordshire, po przejęciu trasy, będzie dzierżawić linię jednej z czterech startujących w przetargu firm przez 22 lata. Projekt został przesłany Ministerstwu Transportu i czeka na zaakceptowanie[53].

Planowane jest także przedłużenie przyszłej linii tramwajowej do centrum miasta oraz do Hatfield[54].

Drogi rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Wiadukt Midland Railway (otwarty w 1868) ponad Great Northern Line, zamkniętą w 1964 – obecnie drogą rowerową NCN 61

Przez St Albans przebiegają dwie krajowe drogi rowerowe (należące do systemu National Cycle Network):

Drogi rowerowe są oznakowane i ogólnodostępne są darmowe szczegółowe mapy[58].

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Szkoły średnie[edytuj | edytuj kod]

Państwowe

  • Beaumont School[59]
  • Francis Bacon Maths & Computing College[60]
  • Loreto College, St Albans (rzymskokatolicka dla dziewcząt)[61]
  • Marlborough School[62]
  • Nicholas Breakspear Catholic School (rzymskokatolicka)[63]
  • Sandringham School[64]
  • St Albans Girls' School (dla dziewcząt)[65]
  • Townsend Church of England School (Kościół Anglii)[66]
  • Verulam School (dla chłopców)[67]

Niepaństwowe

  • St Albans School (dla chłopców w wieku 11-18 lat i dziewcząt w wieku 16-18 lat)[68]
  • St Albans High School for Girls (Kościół Anglii, dla dziewcząt)[69]
  • St Columba's College (katolicka dla chłopców)[70]

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

W St Albans znajduje się kampus Oaklands College[71] oraz kampus University of Hertfordshire[72].

Związki partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Związki partnerskie miasta St Albans i inne związane z nim instytucje[73]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Inne związki miasta[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też kategorię: Zabytki St Albans.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 New Mayor and Deputy Mayor for St Albans City and District (ang.). W: St Albans City & District Council [on-line]. St Albans City & District Council, 2012-05-24. [dostęp 2012-11-17].
  2. 2,0 2,1 Office for National Statistics, 2001 Census, Key Statistics for HCC Settlements #. Crown copyright. Table KS01 Usual resident population (numbers)
  3. Johann Georg Theodor Grässe: Orbis latinus oder Verzeichniss der lateinischen Benennungen der bekanntesten Städte etc., Meere, Seen, Berge und Flüsse in allen Theilen der Erde nebst einem deutsch-lateinischen Register derselben.. T. Ein Supplement zu jedem lateinischen und geographischen Wörterbuche.. Dresden: G. Schönfeld's Buchhandlung (C. A.Werner), 1861, s. 209. [dostęp 2010-01-10].
  4. Domesday Book
  5. Jane McIntosh: Handbook of Life in Prehistoric Europe. Oxford University Press US, 2009, s. 158. ISBN 0195384768.
  6. Guy de la Bédoyère: Roman towns in Britain. Rowman & Littlefield, 1992, s. 31, seria: English heritage. ISBN 9780713468939.
  7. Grant Allen: Science in Arcady. BiblioBazaar, 2007, s. 215. ISBN 978-1-4346-4943-0.
  8. Enjoy! St Albans. What to see and do.. St Albans: St Albans City & District Council, 2009, s. 8-9.
  9. Your Councillors. St Albans City & District Council. [dostęp 2010-06-28].
  10. Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 210, 257. ISBN 978-185936-190-0.
  11. 11,0 11,1 Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 299. ISBN 978-185936-190-0.
  12. Radio Verulam (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  13. Herts Mercury 96.6 (ang.). [dostęp 2010-05-15].
  14. St Albans & Harpenden Review (ang.). Newsquest Media Group. [dostęp 2010-03-27].
  15. „St Albans & Harpenden Review”, s. 4, 2010-03-24. Newsquest Media Group (ang.). 
  16. Herts Advertiser (ang.). Archant Regional Limited. [dostęp 2010-03-27].
  17. Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 7. ISBN 978-1-85936-190-0.
  18. Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 7-8. ISBN 978-1-85936-190-0.
  19. 19,0 19,1 Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 8. ISBN 978-1-85936-190-0.
  20. Paul Johnson: Historia Anglików. Gdańsk: Marabut, 1995, s. 30. ISBN 83-85893-16-4.
  21. 21,0 21,1 Enjoy! St Albans. Visitor Guide. "History". St Albans: 2009, s. 6-7.
  22. Story of St Alban (ang.). The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban. [dostęp 2010-03-27].
  23. Cathedral & Abbey Church of Saint Alban. „Churches of St Albans”, s. ulotka informacyjna, 2009. St Albans City & district Council (ang.). 
  24. Past and present. St Albans: The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban, 2009.
  25. St Albans School (ang.). [dostęp 2010-03-28].
  26. Medieval Architecture (ang.). W: The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban [on-line]. The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban, 2010. [dostęp 2010-03-28].
  27. Sopwell Nunnery Green Space (ang.). W: St Albans City & District Council [on-line]. 2009-12-04. [dostęp 2010-01-09].
  28. Oaklands College students to create original artwork celebrating forthcoming St Albans Magna Carta festival (ang.). W: St Albans & City District Council [on-line]. St Albans & City District Council, 2010-02-19. [dostęp 2010-03-27].
  29. Clock Tower (ang.). W: St Albans Museums [on-line]. [dostęp 2010-03-28].
  30. 30,0 30,1 Michael Hicks: The Wars of the Roses 1455-1485. T. 54: The Wars of the Roses 1455-1485. Osprey Publishing, 2003, s. 34-35, seria: Essential histories. ISBN 1841764914.
  31. Ronald H. Fritze, William Baxter Robison: Historical dictionary of late medieval England, 1272-1485. Greenwood Publishing Group, 2002, s. 484. ISBN 0313291241.
  32. Ronald H. Fritze, William Baxter Robison: Historical dictionary of late medieval England, 1272-1485. Greenwood Publishing Group, 2002, s. 485. ISBN 0313291241.
  33. Markets and shopping (ang.). St Albans & Harpenden Review. [dostęp 2010-03-28].
  34. Enjoy! St Albans. St Albans: St Albans City & District Council, 2009, s. 7.
  35. Film. All About St Albans. [dostęp 28 marca 2010].
  36. The Odyssey Cinema in St Albans (ang.). allaboutstalbans.com, All About St Albans. [dostęp 2010-10-02].
  37. Theatre. All About St Albans. [dostęp 9 września 2009].
  38. Sopwell Nunnery Green Space (ang.). W: St Albans City & District Council [on-line]. 2009-12-04. [dostęp 2010-01-28].
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 St Albans Museums. [dostęp 30 listopada 2009].
  40. St Albans Organ Theatre (ang.). [dostęp 2010-01-08].
  41. Oldest Inn in Britain. [dostęp 9 września 2009].
  42. The Roman Theatre of Verulamium. [dostęp 30 listopada 2009].
  43. Informacje z tablicy informacyjnej znajdującej się na stanowisku.
  44. Hertfordshire County Council: Walks & More. St Albans: 2009.
  45. The River Ver. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council (ang.). 
  46. The Common. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council (ang.). 
  47. Verulamium. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council (ang.). 
  48. The Moors. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council (ang.). 
  49. National Rail Enquiries. NRE. [dostęp 9 września 2009].
  50. St Albans Abbey. London Midlands. [dostęp 9 września 2009].
  51. Timetables – Area 3: Harpenden, St Albans and Borehamwood. Intalink. [dostęp 9 września 2009].
  52. On track for better transport. „Horizons”, s. 18, Zima 2010. Hertfordshire County Council (ang.). 
  53. Tram link "could be here by 2012". „St Albans & Harpenden Review”, s. 9, 2010-11-10. 
  54. St Albans Abbey tram-train announced (ang.). W: Railway Gazette International [on-line]. 30 października 2009. [dostęp 2010-01-08].
  55. Route 6 (ang.). Sustrans. [dostęp 2010-06-05].
  56. 56,0 56,1 Route 61 (ang.). Sustrans. [dostęp 2010-06-05].
  57. Hertfordshire (ang.). Sustrans. [dostęp 2010-06-05].
  58. Cycling (ang.). W: Oficjalna strona St Albans City & District Council [on-line]. St Albans City & District Council, 2010-07-28. [dostęp 2010-08-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-23)].
  59. Beaumont School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  60. Francis Bacon Maths & Computing College (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  61. Loreto College (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  62. Marlborough School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  63. Nicholas Breakspear Catholic School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  64. Sandringham School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  65. St Albans Girls' School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  66. Townsend Church of England School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  67. Verulam School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  68. St Albans School (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  69. St Albans High School for Girls (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  70. St Columba's College (ang.). [dostęp 2010-03-27].
  71. St Albans Smallford Campus (ang.). W: Oaklands College: About the Campus [on-line]. Oaklands College. [dostęp 2011-02-01].
  72. St Albans Campus Learning Resources Centre (ang.). University of Hertfordshire. [dostęp 2010-03-27].
  73. Town twinning (ang.). St Albans City & District County Council, 2009-08-27. [dostęp 2010-03-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]