Szymon Budny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Szymon Budny
Szymon Budny smaży się w piekle za herezję – rycina z pamfletu jezuity Stanisława Reszki
Szymon Budny smaży się w piekle za herezję – rycina z pamfletu jezuity Stanisława Reszki
Data i miejsce urodzenia styczeń 1530
Budne, Podlasie
Data i miejsce śmierci 13 stycznia 1593
Wiszniew, powiat oszmiański, Wielkie Księstwo Litewskie
Zawód pisarz, tłumacz, teolog ariański
Wikicytaty Szymon Budny w Wikicytatach

Szymon Budny (także Simon Budnii, błr.: Сымон Будны, Symon Budny, łac.: Budnius i Budnaeus, ur. w styczniu 1530 w Budnym, zm. 13 stycznia 1593 w Wiszniewie) – działacz reformacji w I Rzeczypospolitej, pastor początkowo kalwiński a następnie ariański, hebraista, biblista, tłumacz Biblii na język polski, pisarz i teolog ariański. Jeden z pionierów idei demokracji w polityce, przeciwnik kary śmierci. Pisał w języku białoruskim[1][2] jako jeden z pierwszych autorów[3], a także po łacinie i po polsku.

Historyk Norman Davies nazwał Szymona Budnego „najwybitniejszym hebraistą XVI w.”[4]. Budny dokonał przekładu Biblii nieświeskiej – drugiego (po Biblii brzeskiej) tłumaczenia Pisma Świętego na polski z języków oryginalnych oraz pierwszego w historii polskich przekładów dokonanego przez jedną osobę[5]. Jego studia nad językiem hebrajskim wywarły również wpływ na późniejszych uczonych żydowskich[6].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Lata nauki[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i moment urodzenia Budnego pozostaje kwestią sporną. Jako jego data urodzenia przyjmowany jest rok 1530, zaś w 1544, zgodnie ze zwyczajem epoki, był już prawdopodobnie studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego[7].

Przedstawiana w starszych biografiach, jak również dominująca w literaturze białoruskiej i rosyjskiej teza o urodzeniu Budnego na dzisiejszej Białorusi, w prawosławnej rodzinie, nie jest poparta żadnym przekonującym dowodem, co więcej, sam duchowny zaprzeczał takiej wersji. Równie niemożliwa do udowodnienia jest inna ewentualność (popierana m.in. przez Marcelego Kosmana[3]), jakoby Budny urodził się na Mazowszu[8]. Wobec innego definiowania podjęcia narodowości w XVI w. i obecnie nie jest również możliwe jednoznaczne określenie przynależności narodowej Budnego[9].

Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, we Włoszech i Szwajcarii, gdzie zetknął się z ideami arianizmu za pośrednictwem Miguela Serveta. Biegle władał językami: białoruskim, polskim, czeskim, łacińskim, hebrajskim, włoskim i greckim.

Pisarz białoruski i pastor kalwiński[edytuj | edytuj kod]

strona tytułowa Katichizis, 1562

Po powrocie na Litwę Budny osiadł w Klecku na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego, protektora kalwinizmu, gdzie powierzono mu funkcję pastora. Budny współtworzył (wraz z Ostapem Wałpowiczem, Wawrzyńcem Krzyżkowskim i Maciejem Kawęczyńskim) kalwińską drukarnię w Nieświeżu, gdzie w 1562 wydrukowano jego pierwszą książkę Katichizis, to jest nauka starodawnaja chrystianskaja od swiatogo Pisma dlia prostych ludiej jazyka ruskago w pytaniach i odkazach sobrana. To dzieło zostało napisane w języku białoruskim i głosiło pochwałę tego języka oraz podkreślało konieczność jego używania w literaturze (zgodnie z poglądami Franciszka Skaryny). Katechizm Budnego był w istocie białoruskim przekładem Katechizmu Marcina Lutra[3].

Jest to jedno z niewielu dzieł, pisanych po białorusku. W języku tym pisali wówczas tylko miejscowi muzułmanie (Tatarzy) oraz ewangelicy; katolicy pisali po polsku, a prawosławni w języku cerkiewnosłowiańskim. Jednocześnie Katichisis było pamfletem wymierzonym przeciwko prawosławiu, podkreślało zbędność rytuałów religijnych, niski poziom wykształcenia księży i stwierdzało, że tylko judaizm stara się zapoznać wiernych z treścią świętych pism.

Budny wkrótce ujawnił swoje sympatie dla arianizmu w kolejnym dziele w języku białoruskim: Pra apraudanie griesznaga czaławieka pierad Bogam (O usprawiedliwieniu grzesznego człowieka przed Bogiem) 1562[3]. W tej książce Budny bronił instytucji państwa, służby wojskowej i własności prywatnej przeciwko radykałom ariańskim.

Arianin[edytuj | edytuj kod]

Z powodu sprzyjania Braciom Polskim (arianom) kalwiński konsystorz pozbawił go funkcji pastora. Nagle Budny został pozbawiony wszelkich dochodów i w rozpaczy próbował odzyskać łaskę księcia Radziwiłła, ale bez powodzenia. Przeniósł się do Łoska, na dwór krajczego litewskiego Jana Kiszki, który sprzyjał arianom. Tu Budny (jako pastor ariański) otwarcie przedstawił swój program demokratyzacji ustroju państwa i protestował przeciwko karze śmierci. Odrzucał też ideę boskości Jezusa i podkreślał, iż Jezus był tylko doskonałym człowiekiem. Te nowatorskie idee przysporzyły mu wielu wrogów, głównie wśród katolików i prawosławnych, którzy zarzucali mu sympatię dla judaizmu. Także Bracia Polscy potępiali jego najskrajniejsze poglądy; był 2 razy ekskomunikowany ze zboru (w 1582 i 1584) i z powrotem przyjmowany, po odwołaniu kontrowersji.

Tłumacz Biblii[edytuj | edytuj kod]

Karta Biblii Nieświeskiej z 1572 (fragment Księgi Wyjścia)
Karta Nowego Testamentu Szymona Budnego z 1574 (fragment Ewangelii Mateusza)

Po ukazaniu się pierwszych drukowanych polskich Biblii – katolickiej Biblii Leopolity (1561) i kalwińskiej Biblii brzeskiej (1563) – środowiska protestanckie (kalwińskie i ariańskie) dostrzegały potrzebę wydania jeszcze jednego Pisma Świętego w tańszym i poręczniejszym formacie oraz wolnego od błędów wydań wcześniejszych i bliższą językowi zwykłych ludzi. Około 1567 (ariański synod skrzyński) rozpoczęto prace nad poprawionym wydaniem Biblii brzeskiej i przygotowania do jej druku w Nieświeżu w majątku Radziwiłłów, którym zarządzał Maciej Kawęczyński, właściciel tamtejszej drukarni.

Prawdopodobnie w 1568 Kawęczyński zaprosił Budnego do prac nad poprawieniem Biblii brzeskiej. Porównanie jej tekstu z wersjami grecką, hebrajską i niemiecką wykazało jednak, że wbrew deklaracjom wydawców przekład brzeski nie jest bezpośrednim tłumaczeniem z języków oryginalnych, ale przekładem z łaciny i francuskiego. Szybko okazało się, że dużo praktyczniej będzie dokonać nowego tłumaczenia niż poprawiać błędy wcześniejszych wydań. Po nieudanych próbach pozyskania współpracowników, Budny przyjął cały ciężar dokonania przekładu na siebie.

Budny rozpoczął od przetłumaczenia Nowego Testamentu oraz ksiąg apokryficznych (które uważał za nienatchnione i traktował je jako „wprawkę” w grece). Zostały one wydrukowane w 1570 w Nieświeżu przez Kawęczyńskiego, który nie podzielał wszystkich poglądów Budnego i dokonał w tekście zmian bez uzgodnienia z tłumaczem, między innymi usuwając przypisy.

Prace nad Starym Testamentem prowadził Budny w latach 1570-1572. O intensywności pracy świadczy fakt, że pod koniec tego okresu biblista miał poważne problemy ze wzrokiem i musiał korzystać z pomocy młodzieńca czytającego teksty hebrajskie. W 1572 ukazało się dzieło życia Budnego – całość przekładu Biblii znana jako „Biblia nieświeska”. Druk rozpoczęto w Nieświeżu, ale przerwano go na skutek interwencji nawróconego na katolicyzm Krzysztofa „Sierotki” Radziwiłła, który doprowadził do przeniesienia drukarni do Zasławia (lub Uzdy). Tam dokończono druk Biblii w przekładzie Budnego, stąd czasem jej nazwa Biblia Nieświesko-Zasławska.

Biblia nieświeska, w odróżnieniu do Biblii brzeskiej, była tłumaczeniem dosłownym, w którym oddano „słowo za słowo”, a nie „myśl za myśl”. Przez to była, jak na XVI w., bardzo nowatorska. Zrywała też z wieloma tradycyjnymi rozwiązaniami, a w to miejsce często ściśle trzymała się wersji hebrajskiej. Wprowadzała do języka polskiego neologizmy, które miały zastąpić łacińskie zwroty (np. „rozdział” w miejsce „kapitel”). Większość imion i nazw własnych było transkrypcją hebrajskich i greckich odpowiedników. Konsekwentnie oddawała takie słowa jak „dusza” (hebr. nefesz, gr. psyche), „grób” (hebr. szeol, gr. hadeis), „Jehowáh” (hebr. JHWH)[a].

Z czasem Budny wyparł się jednak tłumaczenia Nowego Testamentu z Biblii Nieświeskiej (pozmienianego przez wydawców) i 2 lata później, w 1574 wydał w Łosku sam pod własnym nazwiskiem Nowy Testament, w wersji bez zmian Kawęczyńskiego i z przypisami oraz obszernym materiałem biblistycznym. W wydaniu tym zamieścił 11 razy imię „Jehowáh” w Ewangelii według Mateusza. W wydaniu tym Budny usunął wszelkie wzmianki sugerujące boskość Jezusa.

Później, ok. 1589, Budny wydał jeszcze jedno wydanie Nowego Testamentu, w którym wycofał się z części swoich rozwiązań, uważanych za kontrowersyjne i niepotwierdzone manuskryptami. Zmian tych dokonał również pod wpływem środowiska Braci Polskich.

Pisarz polski[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ krąg czytelników języka białoruskiego był ograniczony, Budny zaczął pisać po polsku, wyjaśniając: Głupstwo to jest mową jednej krainy gardzić, a drugiej słówka pod niebiosa wynosić.

Napisał wstęp do polskiego przekładu dzieła Andrzeja Frycza Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej (1577). Nieco wcześniej, w książce O furyiach albo szaleństwach francuskich... (1573) przestrzegał przed wybieraniem Henryka Walezego na króla Polski, który mógłby powtórzyć masakrę innowierców („Noc św. Bartłomieja”).

Nawoływał do zachowania czystości języka polskiego i proponował zastąpienie zapożyczeń z języków obcych (głównie germanizmów i latynizmów) słowami z innych języków słowiańskich. Wprowadził do swoich przekładów takie słowa jak „namiot", „rozdział", „napletek", „całopalenie" i inne, które weszły na stałe do języka polskiego.

Większość dzieł Budnego zaginęła lub została zniszczona w okresie kontrreformacji; oprócz wymienionych zachowały się: Świętego Justyna filozofa i męczennika rozmowa z Tryfonem Żydem (1564), Ad argumenta Simleri... (1574), O przedniejszych wiary chrystyjańskiej artykulech to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i Duchu św. (1576), O urzędzie miecza używającem (1583).

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze utwory[edytuj | edytuj kod]

  • O oprawdanii hriesznaho czełowieka pried Bohom, Nieśwież 1562, drukarnia M. Kawieczyński, (wyd. w języku ruskim, zaginione)
  • Ad argumenta Simleri et aliorum quorundam pro duabus in Christo naturis dimicantium quaecumque Stanislaus Grochovius contra Simon Budnaeum ezcerpsit, eiusdem S. B. responsio, 1574, (druk nieznany)
  • Brevis demonstratio, quod Christus not sit ipse Deus qui Pater nec ei aequalis, 1574, (ogł. w S. Kot Reformacja w Polsce, 1936, s. 316-326)
  • O przedniejszych wiary chrystiańskiej artikulech, to jest o Bogu jedynym, o Synu jego i o Duchu św., Łosk 1576, drukarnia J. Karcan, (wyznanie wiary Budnego z tego dzieła ogł. H. Merczyng S. Budny jako krytyk tekstów biblijnych, Kraków 1913, s. 85-88)
  • Przedmowa do A. Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej, przekł. C. Bazylika, Łosk 1577, drukarnia J. Karcan
  • O urzędzie miecza używającem, Łosk 1583, (obszerne fragm. podał A. Brückner „Z dziejów polskich różnowierców. Arianie", Atenuem 1896, t. 2)

Ważniejsze przekłady[edytuj | edytuj kod]

  • M. Luter Katichisis, to jest nauka starodawnaja chrystianskaja od Swiatoho Pisma dla prostych ludiej jazyka ruskoho w pytanijach i otkazach sobrana, Nieśwież 1562, drukarnia M. Kawieczyński (unikat Biblioteki Czartoryskich)
  • Biblia, to jest Księgi Starego i Nowego Przymierza, Nieśwież 1572, (wyd. całkowite zaczęto składać w 1571 w Nieświeżu, druk zakończono prawdopodobnie rok później w Zasławiu – jest to tzw. Biblia nieświeska)
  • Nowy Testament, Łosk 1574 (I wydanie) i Łosk 1589 (II wydanie), autor opatrzył je licznymi przypisami i przedmową
  • De processione Spiritus Sancti libellus, a quodam Russo vel Roxolano contra Latinorum opiniones in lingua illyrica iam pridem conscriptus, nunc vero a Simone Budnaeo conversus, (rękopis Archiwum Państwowego w Zurychu, sygn. E II 367 k. 231-242)

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  • List do H. Bullingera z 1563, (ogł. T. Wotschke "Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen" w: Archiv f. Reformationsgeschichte, Ergänzungsband 3, 1908)
  • List do Łabędzkiego, 20 kwietnia 1572, Zasław, (tekst polski i przekł. łaciński podaje S. Kot "Szymon Budny. Der grösste Häretiker Litauens im 16. Jahrhundert" w: Studien zur älteren Geschichte Osteuropas I. Teil: "Festschrift für Heinrich Felix Schmid", Graz 1956)
  • List-memoriał do historiografa reformacji angielskiej J. Foxe'a, 4 maja 1574, (ogł. S. Kot Reformacja w Polsce, 1936, s. 316 nn.)

Utwór o autorstwie niepewnym[edytuj | edytuj kod]

  • Elekcyja króla krześcijańska, Kraków 1573, drukarnia Łazarz Andrysowic, (przedruk: J. Czubek Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, Kraków 1906)

Uwagi

  1. Przy czym drugie h jest bezdźwięczne, na co wskazuje forma Jehowy w dopełniaczu czy Jehowie w celowniku.

Przypisy

  1. J. Kamieniecki, Szymon Budny, s. 14
  2. L. Szczucki, Z. Zawadzki, Wstęp [w:] Sz. Budny, O przedniejszej wiary chrystyjańskiej artykulech, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1989, s. XV.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Marceli Kosman: Historia Białorusi. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979, s. 141. ISBN 83-04-00201-9.
  4. Norman Davies Boże igrzysko Historia Polski, Wyd. Znak, Kraków 2010, s. 191
  5. W rzeczywistości Biblia Brzeska, wbrew deklaracjom wydawców, była przekładem z łaciny i francuskiego. Zatem przekład Budnego to tak naprawdę pierwsze polskie tłumaczenie Biblii bezpośrednio z hebrajskiego i greckiego, zob. Rajmund Pietkiewicz "Pismo Święte w języku polskim w latach 1518-1638", s. 257.
  6. Norman Davies Boże igrzysko Historia Polski, Wyd. Znak, Kraków 2010, s. 192
  7. J. Kamieniecki, Szymon Budny, s. 11
  8. J. Kamieniecki, Szymon Budny, s. 12-13
  9. J. Kamieniecki, Szymon Budny, s. 14

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Kamieniecki Szymon Budny – zapomniana postać polskiej reformacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, ISBN 83-229-2224-8
  • Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t.2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 61-65

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przekłady biblijne Szymona Budnego online[edytuj | edytuj kod]

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]