Mikołaj Radziwiłł Czarny
| Mikołaj Krzysztof Radziwiłł | |
 Mikołaj Krzysztof Radziwiłł |
|
 Trąby |
|
| Data urodzenia | 4 lutego 1515 |
| Miejsce urodzenia | Nieśwież |
| Data śmierci | 28 maja lub 29 maja 1565 |
| Miejsce śmierci | Łukiszki |
| Rodzina | Radziwiłł |
| Rodzice | Jan Radziwiłł Anna Kiszka |
| Małżeństwo | Elżbieta Szydłowiecka |
| Dzieci | z Elżbietą Szydłowiecką: Mikołaj Krzysztof Radziwiłł "Sierotka" Elżbieta Radziwiłł Zofia Agnieszka Radziwiłł Anna Magdalena Radziwiłł Jerzy Radziwiłł Albrecht Radziwiłł Stanisław Pius Radziwiłł Krystyna Radziwiłłówna |
Mikołaj Krzysztof Radziwiłł książę herbu Trąby, zwany Czarnym (ur. 4 lutego 1515 w Nieświeżu, zm. 28 lub 29 maja 1565 w Łukiszkach) – marszałek wielki litewski, kanclerz wielki litewski, wojewoda wileński.
Książę od 1547, pochodzący z litewskiego rodu Radziwiłłów (Radvila), syn kasztelana trockiego Jana i Anny z Kiszków. Wprowadził i umocnił na Litwie Kościół ewangelicko-reformowany, propagował kalwinizm także w Koronie, pod koniec życia poparł jednak antytrynitaryzm. Stworzył potęgę rodu Radziwiłłów.
Spis treści |
Biografia[edytuj]
Lata nauki i kariera[edytuj]
Otrzymał wszechstronne wykształcenie, studiował w Wittenberdze, następnie przebywał na dworze królewskim w Krakowie, gdzie poznał przyszłego króla Zygmunta II Augusta. Związek, a następnie małżeństwo siostry stryjecznej Mikołaja – Barbary Radziwiłłówny z Zygmuntem Augustem umocnił jego pozycję, w 1551, nadał mu Zygmunt II August przywilej chronienia w archiwum nieświeskim wszystkich dokumentów, dotyczących dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego: w 1544 Mikołaj został marszałkiem ziemskim, w 1550 kanclerzem, w 1551 wojewodą wileńskim, kumulując najwyższe urzędy w państwie i stając się wraz z bratem Mikołajem Radziwiłłem Rudym najbardziej wpływowym dygnitarzem na Litwie.
Od 1548 jego żoną była Elżbieta Szydłowiecka, która wniosła w posagu tzw. "Dobra Szydłowieckie" które otrzymała w spadku po ojcu Krzysztofie Szydłowieckim.
Działalność polityczna[edytuj]
Mikołaj Czarny prowadził politykę mającą na celu umocnienie pozycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, które znajdowało się w unii z Polską; w 1561 doprowadził do włączenia Liwonii do Litwy. Wzmacniał również wpływy swojego rodu nawiązując niezależne od Korony kontakty polityczne z Habsburgami. Sprzeciwiał się unii lubelskiej i z powodu tej opozycji został odsunięty przez króla od wpływu na politykę.
Protektor reformacji[edytuj]
W 1553 Mikołaj Radziwił Czarny poparł Reformację i w wyniku tego porzucił katolicyzm. Początkowo zainteresował się luteranizmem, ale dwa lata później nawiązał korespondencję z wybitnymi teologami kalwinizmu, w tym z samym Janem Kalwinem. Około 1557 przyłączył się do Zboru (Kościoła) Reformowanego (kalwinizm), którego stał się najbardziej wpływowym protektorem w Rzeczypospolitej.
W tym 1557 roku ufundował w Wilnie pierwszy na Litwie kościół (zbór) i szkołę wyznania reformowanego. Wkrótce zaczął energicznie zwalczać katolicyzm i prawosławie w swoich litewskich i małopolskich posiadłościach: od 1560 odebrał katolikom kościoły w Nieświeżu, Klecku, Ołyce, Subotnikach, Mordach i Szydłowcu i przekazał je pastorom kalwińskim. Zaczął też aktywnie propagować protestantyzm, otwierając drukarnie w Nieświeżu i Brześciu Litewskim, gdzie w 1563 wydrukowano "Biblię Brzeską", zwaną też "Radziwiłłowską" - pierwsze tłumaczenie całego Pisma Świętego na język polski z języków oryginalnych (Mikołaj Czarny finansował zarówno prace zespołu tłumaczącego Biblię w Pińczowie, jak i wydanie jej w Brześciu). Wspierał również działaczy reformacji, takich jak Francesco Stancaro, Szymon Budny, Marcin Czechowic i Jan Łaski (młodszy).
Popracie arianizmu[edytuj]
Na początku lat 60-tych XVI wieku w łonie polskiego Zboru (Kościoła) Reformowanego nastąpił spór dotyczący nauki o Trójcy Świętej. Początkowo Mikołaj Czarny poparł stronę trynitarian, wygnał nawet Szymona Budnego, którego sobór kalwiński uznał winnym odrzucenia doktryny Trójcy. Jednak w w roku 1563, przede wszystkim pod wpływem Laeliusa Sociniusa i Jerzego Blandraty, poparł antytrynitaryzm i zaczął aktywnie wspierać ruch ariański (unitarianizm)[1].
Już w czerwcu 1563 roku w swoich dobrach w Mordach zorganizował synod ariański, a w następnym roku zaczął zastępować pastorów kalwińskich ministrami ariańskimi. Przekazał też do ich dyspozycji drukarnię w Nieświeżu. Wspierał również ruch antytrynitarny na arenie międzynarodowej. Próbował bronić Jerzego Blandratę oskarżonego przez Jana Kalwina oraz wspierał księcia Siemiogrodu Jana Zygmunta Zapolyę, który również popierał unitarian[2].
Pomimo wielokrotnych prób przekonania do katolicyzmu przez nuncjuszy papieskich, Mikołaj Czarny do przedwczesnej śmierci w 1565 roku pozostał wierny reformacji i arianizmowi. Ponieważ w chwili jego śmierci nie był jeszcze formalnie dokonany ostateczny podział polskiego obozu reformacyjnego na Zbór Większy (kalwinizm) i Zbór Mniejszy (arianizm), obie grupy przyznają się do niego jako swojego wyznawcy i protektora.
Po śmierci Mikołaja Czarnego niedokończone dzieło wspierania reformacji (kalwinizmu) kontynuował Mikołaj Radziwiłł Rudy, a najważniejszymi obrońcami arian pozostali Jan Kiszka oraz jego matka księżna Anna Radziwiłłówna Kiszczyna.
Śmierć[edytuj]
Pod koniec życia Mikołaj Czarny Radziwiłł chorował na podagrę. Twierdzono, że za poradą lekarza Żyda wysmarował się rtęcią, aby złagodzić cierpienia związane z chorobą. Giovanni Francesco Commendone w liście z czerwca 1565 pisał: "Wkrótce po tym namaszczeniu wzmogły się bóle, dręczyły go przez całe trzy dni bez przerwy tak dalece, iż naprzód popękały mu oczy, uszy i gęba, następnie rozparło mu boki, a na koniec głowa rozszczepiła się na dwie części tak, iż opuszczony od Boga, w okropnym wyciem wyzionął ducha"[3].
Po jego śmierci nuncjusz papieski napisał: "Tak oto umarł najbardziej wpływowy człowiek w tym kraju, bez którego zgody nic nie mogło się wydarzyć"[4].
W 2004 w pozostałościach kościoła kalwińskiego w Dubinkach znaleziono szczątki, które zidentyfikowano jako należące do Mikołaja Radziwiłła Czarnego i jego krewnych (w tym Mikołaja Rudego). 5 września 2009 odbył się ich powtórny uroczysty pogrzeb[5].
Przypisy
- ↑ Henryk Merczyng Szymon Budny jako krytyk tekstów biblijnych, Kraków, 1913, s. 59.
- ↑ Hasło "Mikołaj Radziwiłł Czarny" ze Słownika Unitarian (ang)
- ↑ Stanisław Cynarski: Zygmunt August. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 240. ISBN 83-04-02670-8.
- ↑ Hasło "Mikołaj Radziwiłł Czarny"
- ↑ Litwa żegna Radziwiłłów
Linki zewnętrzne[edytuj]
- Przywilej Ferdynanda I dla Mikołaja Radziwiłła potwierdzający dziedziczny tytuł książęcy z dnia 14 XII 1547 roku
- Genealogia polskich rodzin arystokratycznych.
- List Mikołaja Radziwiłła Czarnego do Lipomana.
- Dedykacja Biblii Brzeskiej królowi Zygmuntowi Augustowi.
- List Jana Kalwina do Mikołaja Radziwiłła.
| Poprzednik Jan |
|
Głowa rodu Radziwiłłów 1542-1565 |
|
Następca Mikołaj Krzysztof "Sierotka" |
| Poprzednik Elżbieta Szydłowiecka |
 |
Hrabia na Szydłowcu 1548-1565 |
|
Następca Mikołaj Krzysztof Radziwiłł |
|
|||||||
