Kleck

Kleck
Herb Klecka Flaga Klecka
Państwo	Białoruś
Obwód	miński
Populacja (2010) • liczba ludności	10 800
Położenie na mapie Białorusi Kleck
53°04′N 26°38′E
Multimedia w Wikimedia Commons

Kleck (biał. Клецк) – miasto na Białorusi, w obwodzie mińskim, siedziba rejonu kleckiego, do 1945 w Polsce, w województwie nowogródzkim, w powiecie nieświeskim, siedziba gminy Kleck. Był miastem królewskim I Rzeczypospolitej.

Kleck leży nad rzeką Łań.

Kalendarium

• Znany od X-XI w. pod nazwą Kleczesk (Клеческ, Кльчьск).
• 1127 r. pierwsze historyczne wzmianki dotyczące miasta Klecka.
• W XI–XII w. warowny ośrodek plemienny Dregowiczan, Krzywiczan.
• W XIV w. włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
• W latach 1401–1407 wielki książę Witold za zgodą Władysława Jagiełły przekazał Kleck Zygmuntowi Kiejstutowiczowi i swemu bratankowi Romanowi.
• 1433 r. w bitwie pod Kleckiem Zygmunt Kiejstutowicz pokonał wojska Świdrygiełły.
• 1442 r. Kazimierz IV Jagiellończyk podarował Kleck jako udzielne księstwo w dożywotnie władanie Michałowi, synowi Zygmunta, a po jego śmierci dobra wracają do Korony.
• 1450 r. powstał kościół parafialny pw. Trójcy Przenajświętszej ufundowany w przez Andrzeja Mostwiłowickiego, a dokończony w XVI w. przez królową Bonę.
• Od 1456 r. księstwem kleckim władał zbiegły ruski kniaź Iwan Wasilewicz, a po nim Fedor Iwanowicz – jego syn.
• 1503 r. najazd Tatarów krymskich pod wodzą sułtana Byty-Gereja na tereny Nowogródczyzny, spalenie miasta i zamku.
• 5 sierpnia 1506 r. zwycięska bitwa pod Kleckiem wojsk polsko-litewskich kniazia Michała Glińskiego wspieranych przez polską jazdę raców wojewody poznańskiego Sędziwoja Czarnkowskiego nad Tatarami.
• 1519 r. król Zygmunt I Stary nadaje dożywotnio Kleck swojej żonie, królowej Bonie Sforza d'Aragona.
• 1522 r. królowa Bona sprowadza do Klecka Żydów i nadaje im przywilej arendowania karczm i pobierania myta na okres 3 lat.
• 1550 r. Radziwiłł Czarny, protektor kalwinizmu na Litwie odbiera kościół pw. Trójcy Przenajświętszej katolikom i przekazuje go kalwinom. Osadza przy nim jako ministra słynnego z nauki i wymowy Szymona Budnego, a następnie Tomasza Falkowiusza Sokołowskiego.
• Od 1552 roku do co najmniej 1575 r. (data ostatniego inwentarza) była tam przeprowadzana reforma powłóczna.
• 1585 r. Stanisław Radziwiłł pozbył się kalwinów i kościół ponownie przekazał katolikom. Osadził na probostwie uczonego kapłana Marcina z Klecka.
• 16 sierpnia 1586 r. utworzenie ordynacji kleckiej w Grodnie trzech braci Radziwiłłów: Olbracht, Mikołaj-Krzysztof i Stanisław Albert, razem z nieświeską i ołycką, która została zatwierdzona przez Sejm w 1589 r.
• 1595 r. podczas powstania S. Naliwajki w murach kleckiego zamku obradował zjazd szlachty województwa nowogródzkiego.
• 7 stycznia 1652 r. Michał Karol Radziwiłł opatrzył kościół pw. Trójcy Przenajświętszej wieczystym funduszem.
• 27 sierpnia 1652 r. miasto otrzymało przywilej lokacyjny na mocy prawa magdeburskiego i herb miejski.
• 1660 r. podczas wojny z Rosją miasto najechały wojska pod dowództwem Iwana Chowańskiego, niszcząc zamek – siedzibę radziwiłłowskiej ordynacji.
• 1683 r. powstaje barokowy kościół i klasztor dominikanów ufundowany przez księcia Stanisława Kazimierza Radziwiłła.
• Własność Radziwiłłów (1586–1874 ośrodek ordynacji).
• 18–19 kwietnia 1706 r. miasto zajęli Szwedzi pod dowództwem króla Karola XII, którzy ponownie zniszczyli odbudowany zamek (ostatnia wzmianka o zamku kleckim).
• W latach 1706–1708 Kleck najechały wojska rosyjskie pod wodzą kozackiego hetmana Iwana Mazepy i kniazia Szeremietiewa.
• Od 1793 r. po II rozbiorze w zaborze rosyjskim.
• 1810 r. pożar miasta, uszkodzony został kościół katolicki pw. Trójcy Przenajświętszej.
• 1832 r. kasata klasztoru dominikanów po powstaniu listopadowym, a po powstaniu styczniowym kościół dominikanów zamieniono na cerkiew.
• 1901 r. powstanie Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego powołanego przez E. Woyniłłowicza.
• 1904 r. oddano do użytku szpital, którego fundatorem był Wojciech Radziwiłł.
• 20 kwietnia (3 maja) 1917 roku po raz pierwszy możliwe było zorganizowane w mieście obchodów przyjęcia Konstytucji 3 maja
• W okresie międzywojennym w Polsce.
• 6 sierpnia 1919 r. zajęcie Klecka przez wojska polskie pod dowództwem gen. bryg. Adama Mokrzeckiego.
• 18 marca 1921 r. w wyniku postanowień traktatu ryskiego Kleck powrócił do Polski.
• 30 września 1921 r. w Klecku mieszkało 5671 ludności w tym: 4190 wyznania mojżeszowego, 937 prawosławnych, 342 katolików, 219 wyznania mahometańskiego, 1 ewangelików. Według narodowości: Żydów 4101, Białorusinów 1098, Polaków 448, innych narodowości 24.
• 1924–1925 budowa koszar i budynków dowództwa 9 Batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza.
• 3 lipca 1927 roku w Klecku przeprowadzono wybory do Rady Miejskiej.
• 23 września 1929 r. wizyta prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego w koszarach Batalionu KOP Kleck.
• 1932–1934 komasacja 1200 ha gruntów położonych wokół miasta.
• 21 czerwca 1937 r. pożar miasta, spaleniu uległa znaczna część drewnianej zabudowy miejskiej oraz dach cerkwi (byłego kościoła dominikanów).
• 1939 r. – Kleck liczy ok. 4,5 tys.mieszkańców, w tym ok. 75% stanowią Żydzi.
• 17 września 1939 r. walki batalionu KOP Kleck na granicy, zajęcie Klecka przez Armię Czerwoną na mocy tzw. Paktu Ribbentrop-Mołotow.
• 1939–1941 pod okupacją sowiecką.
• 10 lutego 1940 r. pierwsze wysiedlenia Polaków na Syberię.
• 1941–1944 pod okupacją niemiecką.
• 27 czerwca 1941 r. zajęcie miasta przez Niemców.
• 6 października 1941 r. okupanci niemieccy rozstrzelali ok. 4 tys. Żydów.
• do 21 lipca 1942 likwidacja getta w Klecku (ok. 2 tys. Żydów z Klecka i okolic).
• 4 lipca 1944 r. wojska 1 Frontu Białoruskiego zajęły Kleck.
• 1945–1991 w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.
• 1991 r. Kleck miasto rejonowe w obwodzie mińskim Białorusi.
• 2006 r. rozpoczęcie budowy nowego kościoła katolickiego pod wezwaniem Trójcy Świętej.
• 30 czerwca2012 r. konsekracja kościoła pod wezwaniem Trójcy Świętej.

Zabytki

Dawny kościół dominikanów w Klecku, obecnie cerkiew prawosławna

istniejące:

• Kościół dominikanów pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (obecnie cerkiew prawosławna Zmartwychstania Chrystusa), barokowy fundacji księcia Stanisława Radziwiłła zbudowany w 1683 r. Zamieniony na cerkiew w II poł. XIX. w. Po II wojnie światowej nieczynny, był w nim warsztat mechaniczny. W 1994 r. pobieżnie wyremontowany i przekazany prawosławnym.
• Klasztor dominikanów razem z kościołem fundacji Radziwiłła. Zakon skasowano w 1832 r. (inne źródła – 1843). Mieściła się w nim też od 1795 r. szkoła dla szlachciców. Obecnie w dawnym klasztorze mieści się internat.
• Synagoga z końca XIX wieku
• Strażnica KOP z lat 1924-25 zbudowana wg projektu Tadeusza Nowakowskiego. Pierwotny zespół zabudowań tworzyły: budynek dowództwa KOP, budynek koszar, działownia (betonowy schron na amunicję), stajnia dla 200 koni i magazyn paszy. W budynkach koszarowych znajdowały się: pokoje dla oficerów i podoficerów oraz żołnierzy, kuchnia, łaźnia, pralnia, warsztaty krawieckie i szewskie, warsztaty kowalskie i rusznikarskie, magazyny mundurowe i magazyny broni. Kierownikiem budowy z upoważnienia Ministerstwa Robót Publicznych był inż. arch. Zygmunt Wyganowski. Budynki posiadały oświetlenie elektryczne doprowadzone z Nieświeża, bieżącą wodę w koszarach zapewniała studnia głębinowa wyposażona w pompę.
• Szpital z 1909 r. fundacji Wojciecha Radziwiłła.
• Cmentarz katolicki

nieistniejące:

• Kościół parafialny pw. Trójcy Świętej ufundowany w 1450 r. przez Andrzeja Mostwiłowickiego, obywatela nowogródzkiego, a dokończony przez królową Bonę żonę Zygmunta Jagiellończyka. Dnia 7 stycznia 1652 r. Michał Karol Radziwiłł obdarował świątynię wieczystym funduszem. Kościół przetrwał czasy nawały szwedzkiej, reformację, pożar w 1810 roku i I wojnę światową. Został zburzony przez artylerię Armii Czerwonej w 1944 r. podczas zdobywania miasta. W latach 50. XX wieku pozostałości kościoła zostały rozebrane przez mieszkańców na cegłę. Do dziś ocalał fragment ściany dzwonnicy kościelnej.
• Zamek w Klecku
• Synagoga Wielka z 1796 roku
• Meczet w Klecku

Osoby związane z Kleckiem

• Tytus Dymek (ur. 1 stycznia 1899, zm. 23 listopada 1970) – aktor, m.in. Młodość Chopina (1951)
• Jerzy Gedymin (ur. 18 września 1925, zm. 24 czerwca 1993) – profesor filozofii Uniwersytetu w Sussex w Wielkiej Brytanii)
• Olgierd Jeleński – polski działacz społeczny, polityk i samorządowiec, senator RP III kadencji (1930–1935)

Bibliografia

• Tadeusz Sosiński „ Ziemia nowogródzka – zarys dziejów” Warszawa 2001 wyd. 1, Wydawca: Drukarnia Wojciech Lewicki Warszawa nr ISBN 83-913405-4-6 s.18,58,95-96,118,172,190-191,199-201,277,
• Grzegorz Rąkowski „Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi” Warszawa 1997 Wydawca: Burchard Edition Warszawa, nr ISBN 83-904446-9-0, s.99-100,
• Ignacy Borejko Chodźko „Diecezja Mińska około 1830 roku – struktury parafialne” opracował Marcin Radwan – Lublin 1998 Wydawca: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, nr ISBN 83-85854-41-X, s.45-48,
• Ignacy Borejko Chodźko „Diecezja Mińska około 1830 roku – struktury zakonne opracował Marcin Radwan – Lublin 1998 Wydawca: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, nr ISBN 83-85854-42-8, s.59-61,
• Anna Lewkowska, Jacek Lewkowski, Wojciech Walczak , „Zabytkowe cmentarze na kresach wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej- województwo nowogródzkie”, Wydawnictwo DiG Warszawa, 2008, ISBN 83-7181-465-8, ISBN 978-83-7181-465-5, s. 103 – 106.
• „Żołnierz Polski” nr 41 z dnia 13 października 1929 r. art. P.Prezydent wśród żołnierzy K.O.P. Kleck 23.09.1929 r.
• „Nasze Kościoły Archidiecezja Mińska Dekanat Słucki” ks. Josefat Żyskar s.311-313 Narodowa Biblioteka Cyfrowa
• Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7.