Artykuł na medal

Tetragram

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tetragram

Tetragram – cztery hebrajskie litery będące zapisem imienia własnego Boga w Biblii: jod, he, waw, he (hebr. יהוה). Termin „tetragram” pochodzi z języka greckiego i składa się z członów tetra, „cztero-” lub „cztery”, i grámma, „litera”; dosłownie znaczy więc „czteroliterowy”[1]. W Biblii hebrajskiej tetragram pojawia się ponad 6800 razy. Różne formy jego zapisu można spotkać w źródłach pozabiblijnych, niektórych rękopisach Septuaginty oraz rękopisach qumrańskich. Nie występuje w Nowym Testamencie, wspominają jednak o nim Ojcowie Kościoła.

Etymologia i pierwotna wymowa tetragramu jest nieznana, ponieważ nie wiadomo, jakie samogłoski podstawiano podczas czytania, oraz żywa była powygnaniowa tradycja żydowska, która zabraniała wymawiania imienia bożego poza obrębem świątyni w Jerozolimie. W literaturze naukowej można spotkać liczne próby ustalenia prawidłowej wymowy tetragramu; obecnie większość uczonych opowiada się za formą Jahwe.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Tetragram zapisany pismem fenickim (na górze), aramejskim (w środku) i współczesnym hebrajskim (na dole)

W literaturze przedmiotu podjęto wiele prób wyjaśnienia pochodzenia tetragramu. Poniżej wymieniono najczęściej spotykane.

Istnieje pogląd, że tetragram pochodzi od formy zaimka ja huwa, „O On”, lub „O Ów!”[2] albo od entuzjastycznego okrzyku Ja-ho[3]. W.F. Albright uważa, że imię Boże było częścią dłuższego imienia, które odtworzył jako Jahweh aszer jihweh, „sprawiający istnienie wszystkiego, co się staje”[4]. F.C. Cross, uczeń Albrighta, uznaje, że imię Boże to część liturgicznego tytułu. Rekonstruuje je w oparciu o biblijny tytuł „Jahwe Zastępów” (Jhwh ṣĕbāʾôt)[a], który jest skrótem od: ’Il-ḏu jahwī ṣabaʾōt, „El, który sprawia istnienie zastępów” bądź * Ḏu jahwī ṣabaʾōt, „Ten, który sprawia istnienie zastępów”[5]. J.C. De Moor rekonstruuje imię Boże jako Jahwe-EI, „Mój El (Bóg), który jest obecny (jako pomagający)”. Sądzi, że tetragram jest skróconą wersją imienia jednego z ubóstwianych przodków proto-Izraelitów. Na poparcie tej tezy przywołuje imię Jakuba (Ja'ăqōb, skrót od J’qb-'l, „Mój El (Bóg) idzie blisko niego”) oraz imię Jaḫwi-Ilu z tekstów amoryckich znalezionych w Mari[6]. Jeszcze inni twierdzą, że tetragram pochodzi od ugaryckiego hwt, „mówić”. Pojawiła się też teoria, według której tetragram wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia dja-, z którego również pochodzi imię Jowisz oraz Zeus. W Theological Dictionary of the Old Testament scharakteryzowano ją jako „eccentric theories” (dziwaczną teorię)[7].

Ogół badaczy jest jednak zgodnych co do tego, że tetragram reprezentuje hebrajski rdzeń hjh (hājâ(h)) oraz jego oboczną formę hwh (hăwâ(h))[8]. W języku hebrajskim występuje też inny czasownik wywodzący się od rdzenia hwh. Znaczy on w formie kal „spadać”, a w formie piel „spowodować upadek”[9]. Niektórzy starsi badacze wywodzili tetragram od tego rdzenia[10]. Spotkać można teorię o pochodzeniu rdzenia hwh od arabskiego hawā, „uderzyć”, „spaść”, „kochać, pragnąć”[11]. Ludwig Koehler stał na stanowisku, że tetragram wywodzi się od formy rzeczownikowej rdzenia hjh. Znaczyłby więc „byt”, „istota”, „istnienie”[12]. Panuje zgoda co do tego, że tetragram reprezentuje jednak czasownikową formę rdzenia hjh, który znaczy „być, stać się”. Uczeni zastanawiają się, czy tetragram jest formą kal („który jest”), czy hifil („stawać się”) tego rdzenia. Jedni przychylają się do pierwszej, ponieważ w Biblii hebrajskiej ten czasownik nigdzie nie występuje w formie hifil[13], inni – do drugiej ze względów gramatycznych[b] oraz gry słów ze słowem ’ehjéh z Księgi Wyjścia 3:14, będącego odmianą słowa hājâ(h).

Uczeni próbują również interpretować znaczenie tetragramu na podstawie fragmentu z Księgi Wyjścia 3:14 (אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה, ʼehjeh ʼăšer ʼehjeh)[c]. Charles R. Gianotti w artykule The Meaning of the Divine Name YHWH podaje pięć głównych koncepcji na ten temat[14]:

  • Walther Zimmerli (i podobnie inni badacze, np. A. M. Dubarle, G. Lambert[15]) uważa odpowiedź Boga za odpowiedź wymijającą. Można ją zrozumieć następująco: „Po prostu jestem. Nie ma sposobu, abym się zdefiniował”. Bóg dał do zrozumienia ludziom, że nie są w stanie go poznać[16].
Większość uczonych nie podziela tego poglądu. Argumentują, że tekst biblijny nie zawiera wzmianek, jakoby Mojżesz zadał niestosowne pytanie albo został skarcony przez Boga. Bóg na konkretne pytanie udzielił konkretnej odpowiedzi[17].
  • Niektórzy badacze uważają, że sformułowanie ʼehjeh ʼăšer ʼehjeh ujawnia Boga jako byt samoistny, wieczny, który istnieje sam w sobie[18]. Opierają się głownie na tłumaczeniu Septuaginty: εγω ειμι ο ων (dosł. „Jestem tym, który jest”, „Jestem Istniejącym”, „Ja jestem Będący”).
Niektórzy badacze zauważają, że tekst Septuaginty próbuje włączyć do tekstu hebrajskiego obce mu pojęcia. Hebrajskie słowo hājâ(h) zakłada istnienie dynamicznej i potężnej istoty w przeciwieństwie do greckiego pojęcia ειμι, które sugeruje jej niezmienność i stałość [19].
  • Inni uznają, że tetragram występuje w formie kauzatywnej. Sformułowanie ʼehjeh ʼăšer ʼehjeh według tej interpretacji brzmiałoby: „Powoduje, że zaczyna istnieć”[20]. Niewykluczone, że tetragram jest jedynym przypadkiem użycia czasownika hājâ(h) w formie kauzatywnej[21].
Badacze nie znaleźli w tekście biblijnym ani jednego przykładu występowania czasownika hājâ(h) w formie kauzatywnej[22].
  • Niektórzy traktują sformułowanie z Wyjścia 3:14 jako typowy element przysięgi. J.A. Motyer sądzi, że Bóg objawiając znaczenie swego imienia przysięga, że uwolni swój lud z niewoli egipskiej[23]. Motywuje to tym, że czasownik hājâ(h) (od którego pochodzi forma ʼehjeh) występuje w wielu miejscach w formule przysięgi (Pwt 26:17–18; Jer 7:23; 11:4, 24; 24:7; 31:33; 32:38; Ez 36:28; 37:27).
Pogląd ten nie uwzględnia pełnego znaczenia czasownika hājâ(h), jakie ma w innych miejscach Biblii hebrajskiej[24].
  • Zwolennicy koncepcji fenomenologicznej twierdzą, że sformułowanie z Wyjścia 3:14 podkreśla przyszłe działanie Boga w dziejach. Można to rozumieć tak: „Bóg jak powie, tak zrobi – zgodnie z obietnicą wyrażaną w swoim imieniu. Będzie działać na korzyść swojego ludu”. Zwracają uwagę, że istnienie Boga nie jest statyczne (co wyraża greckie ειμι), ale dynamiczne – nie tylko „jest”, ale aktywnie uczestniczy w historii człowieka[25].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Biblia hebrajska[edytuj | edytuj kod]

W opracowaniu krytycznym Biblii hebrajskiej (Biblia Hebraica pod red. Kittela oraz Biblia Hebraica Stuttgartensia, dalej BHS) tetragram występuje 6828 razy[26]. Ponadto masoreci zaznaczyli na marginesach (tzw. masora parva[d]) 141 miejsc, w których wcześniejsi przepisywacze (soferowie) zmienili tetragram na słowo Adonaj[27][e] lub Elohim[28].

Poniżej podano liczbę występowań tetragramu w poszczególnych księgach według tekstu masoreckiego[29].

W Księdze Estery co prawda nie ma tetragramu, ale występuje on w czterech różnych miejscach tekstu hebrajskiego jako akrostych: początkowe litery czterech kolejnych słów składają się na JHWH. Litery te wyróżniono w co najmniej trzech starożytnych manuskryptach hebrajskich na czerwono[30][f]. Na akrostych zawierający tetragram składają się również cztery pierwsze wyrazy Psalmu 96:11[31].

Forma skrócona Jāh występuje 50 razy[32]: 43 razy w Psalmach, po jednym w Wyjścia 15:2; 17:16; Izajasza 12:2; 26:4, a dwukrotnie w Izajasza 38:11. W Pieśni nad Pieśniami 8:6 jest jako składnik wyrażenia šalehebeteja(h), „płomieniem Jah”[33].

Imię Boże występuje także w Biblii jako składnik teoforycznych imion hebrajskich. Niektóre mogły mieć na początku formy: jô- albo jehô- (29 imion), natomiast inne na końcu: jāhû- albo jāh- (127 imion). Jedno imię ma formę jehô- jako drugą sylabę (Elioenaj, hebr. ʼelj(eh)oʻenaj[34]). Badania onomastyczne wskazują, że imiona teoforyczne zawierające tetragram były bardzo popularne w okresie monarchicznym (VIII – VII wiek p.n.e.)[g]. W czasach powygnaniowych popularność imion z prefiksem jô-/jehô- słabła, natomiast z sufiksem jāhû-/jāh- wzrastała[35].

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Teoforyczne imiona w Biblii, w sekcji Imiona na Jah.

Starożytne teksty pozabiblijne[edytuj | edytuj kod]

Tetragram na ostrakonie drugiego listu z Lakisz z VII w. p.n.e.
Tetragram na steli Meszy

Najwcześniejsza samodzielna wersja tetragramu pojawia się na wykazie miejscowości Amenhotepa III odkrytym w świątyni Amona w Soleb oraz w jej kopii z czasów Ramzesa II w Amara Zachodnim. Zapisano jako jhw, a czytane – ja-h-wí (czasami można spotkać ja-h-wa)[36]. Inni twierdzą, że słowa jhw użyto jako toponimu, a zbieżność z tetragramem jest czysto przypadkowa[37].

Imię Boże w formie ji-ha (jako wariant ja-h-wí) odkryto na wykazie miejscowości w świątyni Ramzesa III w Medinet Habu[38].

Podczas wykopalisk w starożytnym mieście Ebla (obecnie Tall Mardich[39]) natrafiono na gliniane tabliczki (III tysiąclecie p.n.e.) z imionami własnymi ze znakiem NI, który interpretowano jako (d)jà, przypominający skrót tetragramu. Obecnie niektórzy uczeni twierdzą, że znak NI to raczej ì-lí („bóg”) albo „ni”, zaimek pierwszej osoby liczby pojedynczej: „mnie”, „dla mnie”[40]. Alfonso Archi uważa znak NI za hipokorystyk[41].

W amoryckich tekstach z Mari (XVIII wiek p.n.e.) odnaleziono nazwy własne z cząstką ia-aḫ-wi oraz ia-wi. Według niektórych obie należą do tego samego rdzenia hwj (być), co tetragram. Obecnie uczeni nie zgadzają się z tym poglądem: rdzeń hwj tłumaczą jako żyć w znaczeniu boża obecność od momentu narodzin. Na podstawie analiz innych amoryckich nazw własnych nie uznają tych cząstek za fragmenty imion teoforycznych, ale za formę czasownikową[42].

Niektórzy dostrzegają tetragram w słowie jw pochodzącym z tzw. Cyklu Baala (kolumna III, 14–15[43]) znalezionego w Ugarit (obecnie Ras Szamra), a pochodzącego z XIV wieku p.n.e.[44] Niektórzy uczeni wykluczają tę możliwość, na przykład odczytują to słowo jako jr, „potomek”[45].

Tetragram widnieje na tzw. steli Meszy – moabickiej inskrypcji datowanej na około 830 rok p.n.e. Tetragram znajduje się w osiemnastej linijce tekstu (jhwh)[46].

Tetragram wyryto również na dzbanach znalezionych w twierdzy Kuntillet Ajrud. Naukowcy datują je na około 800 rok p.n.e.[47]

Tetragram występuje ponadto w jednym z epigrafów znajdujących się w grobowcu II na południowym stoku wzgórza Chirbet el-Qom. Wiek napisu oceniono na VIII wiek p.n.e.[48]

Harvard Semitic Museum ma w swoich zbiorach pieczęć z VIII wieku p.n.e., na której znajduje się napis: lmqnjw/cbd.jhwh, „Należący do Miqnejaha, niewolnika jhwh”[49].

Na inskrypcjach asyryjskich (VIII wiek p.n.e.) pojawiają się imiona osób pochodzących z terenów Izraela i Judy, w których występuje fragment tetragramu: na „czarnym obelisku Salmanasara III” (Ia-ú-a, chodzi o Jehu)[50], na inskrypcjach Tiglat-Pilesera III (Az-ri-ia-a-ú, chodzi o Azariasza, oraz Ia-ú-ḫa-za, chodzi o Achaza)[51], na steli Adad-nirariego III (Ia-'a-su, chodzi o Joasza)[52]. W inskrypcjach powstałych za czasów najazdu Sennacheryba na Judę wymienia się imię Ezechiasza (dwie różne formy: ḫa-za-qi-ia-ú / ḫa-za-qi-a-ú oraz ḫa-za-qi-ia. Forma ḫa-za-qi-a-a-ú niejasna)”[53].

W zbiorach Shlomo Moussaieffa znajduje się gliniana skorupka, będąca najwyraźniej kwitem potwierdzającym ofiarowanie na rzecz świątyni JHWH trzech srebrnych sykli. Badacze określają jej wiek na pierwszą połowę VII wiek p.n.e. Na innym ostrakonie ze zbiorów Moussaieffa znajduje się tetragram w formule błogosławieństwa. Uczeni datują tę inskrypcję na drugą połowę VII wieku p.n.e.[54] Pochodzenia obu inskrypcji nie udało się ustalić, stąd nieliczni uczeni podważają ich wiarogodność. Kwestia autentyczności pozostaje do dzisiaj otwarta.

W dolinie Hinnom odkryto w zasypanym grobowcu dwie srebrne rolki, datowane na VII wiek p.n.e. z wypisanym „błogosławieństwem Aarona” z Liczb 6:24–26. Na obu rolkach czterokrotnie występuje tetragram[55].

W miejscowości Chirbet el-lei, znajdującej się 8 kilometrów na wschód od Lakisz, odkryto w komorze grobowej trzy inskrypcje z wymienionym tetragramem. Uczeni nie są zgodni co do czasu wykonania tych napisów (VIII – VII wiek p.n.e.)[56].

Tetragram widnieje na ostrakonach odkrytych w Tel Arad, datowanych na drugą połowę VII oraz początek VI wieku p.n.e.[57]

W zachowanych listach z Lakisz, sporządzonych na krótko przed zdobyciem Jerozolimy przez Nabuchodonozora II (587 p.n.e.), tetragram pojawia się 12 razy[58].

W babilońskich pokwitowaniach za dostarczone produkty żywnościowe (VI wiek p.n.e.), odkrytych przez Roberta Koldewey’a, pojawia się trzykrotnie imię króla Jojakina, w którym występuje fragment tetragramu (w formach: Ia-'-u-kin, Ia-'-kin oraz Ia-ku-ú-ki-nu)[59].

Tetragram w formie jhw widnieje na srebrnej drachmie, której wiek oceniono na III-IV wiek p.n.e. Na awersie przedstawiono głowę mężczyzny, na rewersie widać postać brodatego mężczyzny, nad którym wyryto trzy aramejskie litery, które większość uczonych odczytuje jako jhw lub jhd, od nazwy prowincji Judea[60].

Na wyspie Elefantyna zbudowano świątynię nazywaną Domem Jahwe (Jahou, JHW). W znalezionych tam aramejskich papirusach z Elefantyny imię Boże występuje w dwóch postaciach: JHW oraz JHH[h]. Pierwsza forma jest typowa dla papirusów, natomiast druga – dla ostrakonów. Pojawia się również jednorazowo forma JH, ale według Bezalela Portena pierwotnie była to forma JHW, w której zanikła końcowa litera W (hebr. waw)[61]. W ośmiu przypadkach tetragram występuje w formule przysięgi: „na Boga JHH”[62].

Imię Boże, zapisane literami paleohebrajskimi, widnieje na kamieniu z góry Garizim. Uczeni umiejscawiają tę inskrypcję w późnym okresie wieku III lub na początku II p.n.e.[63]

Imię Boże w formie Iaō i pochodnych pojawia się w greckich tekstach magicznych, których powstanie ustalono w granicach między II wiekiem p.n.e. a V n.e.[64] Ówcześni magowie szeroko wykorzystywali w zaklęciach imię hebrajskiego Boga z tego względu, że m.in. bardzo cenili greckie samogłoski, a słowo Iaō zawierało aż trzy[65].

W Palestynie w okresie Drugiej Świątyni prawdopodobnie istniała praktyka pisania tetragramu na różnych przedmiotach literami paleohebrajskimi albo pismem kwadratowym[66]. W późnym antyku wśród Żydów bardzo popularne stały się amulety magiczne. Pojawiał się na nich tetragram w pełnej formie, w postaci J, JJ, JJJ, JJJJ albo połączenia JH, JHW, jako słowo ’HJH, oraz w długiej serii permutacji: ’, H, W oraz J[67].

Imię Boże w postaci Ἰαῶ (Iao) pojawia się u Diodora Sycylijskiego[68].

Septuaginta[edytuj | edytuj kod]

Imię pisane literami paleohebrajskimi na rękopisie LXXVTS 10a

W kompletnych kopiach Septuaginty (skrót: LXX), pochodzących z IV wieku po Chrystusie, tetragram tłumaczono na Kyrios[69], rzadziej jako Theos[70].

W niektórych wcześniejszych kopiach Septuaginty użyto tetragramu zapisanego hebrajskimi lub paleohebrajskimi literami. Tak zapisany tetragram występuje w następujących tekstach:

  • Papirus Fouad 266b (848) – zawierający fragmenty księgi Powtórzonego Prawa, rozdziały od 10 do 33, datowany na I wiek p.n.e. Uczeni zauważyli, że w 31 miejscach wokół tetragramu znajduje się spora ilość miejsca, wielkości 5–6 liter (np. 18:5; 20:13; 27:2; 28:61; 29:3). Najwidoczniej pierwszy kopista zostawił puste miejsce i oznaczył je kropką, a drugi wpisał literami paleohebrajskimi tetragram, który zajmował połowę pustej przestrzeni[71].
  • 8HevXII a (LXXVTS 10a) oraz 8HevXII b (LXXVTS 10b) – w rękopisie A w 24 miejscach występuje tetragram w całości lub częściowo, natomiast w rękopisie B jedynie w 4 miejscach.
  • Se2grXII (LXXIEJ 12) – zawierający fragmenty Proroków Mniejszych. Tetragram występuje w Księdze Jonasza 3:3. Natomiast w Księdze Nahuma 1:9 i Księdze Zachariasza 4:8a tetragram zastąpiono słowem Theos postaci nomina sacra.
  • 4QpapLXX-Levb – zawierający fragmenty Księgi Kapłańskiej, rozdziały od 2 do 5. W dwóch wersetach: 3:12; 4:27 tetragram pojawia się w formie ΙΑΩ.
  • Papirus Oxyrhynchus 3522 – zawierający 42 rozdział Księgi Hioba z tetragramem pisanym paleohebrajskimi literami.
  • Papirus Oxyrhynchus 656 – zawierający fragmenty Księgi Rodzaju, rozdziały od 14 do 27. W jednym miejscu kopista zostawił pustą przestrzeń, w drugim wstawił słowo Kyrios.
  • Papirus Oxyrhynchus 1007 – zawierający fragmenty Księgi Rodzaju, rozdziały 2 i 3. Oddaje imię Boże w formie skróconego tetragramu (podwójne jod), w innych jako Theos postaci nomina sacra.
  • Papirus Oxyrhynchus 5101 – zawierający fragmenty Księgi Psalmów.
  • Papirus Rylandsa 458 – zawierający fragmenty Księgi Powtórzonego Prawa. Zawiera puste miejsca, w których prawdopodobnie kopista miał wpisać tetragram.
  • Papirus Berlin 17213 – zawierający fragmenty Księgi Rodzaju rozdział 19. Zawiera puste miejsce najwyraźniej dla imienia Bożego, chociaż Emanuel Tov sądzi, że jest to wolna przestrzeń kończąca akapit[72].
  • Ambrosiano O 39 sup. – najmłodszy grecki rękopis zawierający imię Boże to Hexapla Orygenesa, przekazująca wśród innych przekładów również tekst Septuaginty. Kodeks ten pochodzi z końca IX wieku, a jest przechowywany w Bibliotece Ambrozjańskiej.

Kyrios/tetragram w LXX[edytuj | edytuj kod]

Przedmiotem sporu wśród badaczy jest ustalenie, co znajdowało się w oryginalnej wersji Septuaginty (LXX) – tetragram czy Kyrios. Przeważa opinia, że oryginalni tłumacze LXX nie oddawali tetragramu słowem Kyrios, lecz zachowywali go w formie hebrajskich lub paleohebrajskich liter[73] albo transliterowali jako ΙΑΩ[74]. Według nich poświadczają to: a) słowa Orygenesa[75] i Hieronima[76] o obecności tetragramu w niektórych rękopisach oraz b) odkrycia najdawniejszych manuskryptów LXX. Inni natomiast uważają, że pierwotnie w Septuagincie stosowano Kyrios jako zamiennik tetragramu, a w późniejszych wersjach LXX tetragram został wprowadzony przez żydowskich kopistów[77][i]. Przemawiają za tym dowody wewnątrztekstowe. Martin Rösel na przykład powołuje się na tekst z Księgi Kapłańskiej 24:16 według LXX: „But he that names (onomázon) the name of the Lord, let him die the death” („Skoro wymówił imię Pana, musi umrzeć”[78]). W tekście hebrajskim jest mowa o wymawianiu imienia Bożego w złorzeczeniu. Niemożliwe jest, żeby tłumacz LXX w tak dosadnym nakazie umieścił imię Boże w postaci tetragramu[79]. Badacze dostrzegają też pewną konsekwencję w stosowaniu słów Kyrios oraz Theos jako zamienników tetragramu, najwyraźniej z powodów egzegetycznych[j]. Dowodem są także księgi deuterokanoniczne, w których występuje słowo Kyrios oraz List Arysteasza wers 155 cytujący Księgę Powtórzonego Prawa 7:18 w wersji LXX.

Rękopisy z Qumran[edytuj | edytuj kod]

W zachowanych rękopisach qumrańskich widać niejednolitą praktykę zapisu tetragramu, głównie w cytatach biblijnych: w niektórych rękopisach pisano go literami paleohebrajskimi, pismem kwadratowym czy zastępowano czterema kropkami lub kreskami (tetrapuncta). W innych rękopisach tetragram zastępowano substytutem hw’h’ („jego”)[80], słowem ’Elohim, ’El[k] czy nawet Adonaj[l]. Czasami tetragram parafrazowano, na przykład w Regule Zrzeszenia zastąpiono przez „najchwalebniejsze imię”[81].

W rękopisach z Qumran spotkać też można inne przykłady specyficznego podejścia kopistów do tetragramu. W niektórych miejscach prawdopodobnie kopista zostawił miejsce, w które on lub inny wpisywał tetragram literami paleohebrajskimi (widać to na przykład w 11Q5 (11QPsa) III 4, gdzie kopista zapomniał wpisać tetragram, a występuje on w analogicznym miejscu tekstu masoreckiego)[82]. W tym samym rękopisie w innych kolumnach można spotkać albo pisownię tetragramu zapisaną pismem paleohebrajskim a w innych rękopisach, zawierających Księgę Psalmów można znaleźć tetragram pisany pismem kwadratowym (np. 11Q6 [11QPsb]).

Członkowie wspólnoty z Qumran wiedzieli o istnieniu tetragramu, ale nie było to jednoznaczne z udzieleniem obowiązującego przyzwolenia na jego stosowanie i wymawianie. Świadczy o tym nie tylko specjalne traktowanie tetragramu w tekście, ale i zalecenie zapisane w Regule Zrzeszenia (VI, 27): „Kto wspomni najchwalebniejsze imię, będące ponad wszystko […]”[83]. Tekst co prawda w tym miejscu się urywa, ale kontekst wskazuje, że osoba, która wymawia owo imię, ma być „wyłączona” z zrzeszenia[m].

Poniżej zaprezentowano wszystkie rękopisy, w których tetragrammaton zapisano pismem paleohebrajskim[n], pismem kwadratowym, oraz wszystkie miejsca, w których kopiści stosowali tetrapuncta.

Pisownia literami paleohebrajskimi prawie zawsze dotyczy tekstów pisanych według norm ortograficznych typu qumrańskiego. Użycie paleohebrajskich liter najwyraźniej jest efektem przypisywania im przez kopistów wyższego stopnia świętości oraz zabezpieczało przed przypadkowym lub celowym wymazaniem[84]. Kopiści stosowali tetrapuncta najwyraźniej w celu ostrzeżenia przed wymówieniem imienia Bożego [85]. W rękopisie o numerze 4Q248 występuje w postaci kresek.

PALEOHEBRAJSKIE KWADRATOWE TETRAPUNCTA
1Q11 (1QPsb) 2–5 3 (link: [3]) 2Q13 (2QJer) (link: [4]) 1QS VIII 14 (link: [5])
1Q14 (1QpMic) 1–5 1, 2 (link: [6]) 4Q27 (4QNumb) (link: [7]) 1QIsaa XXXIII 7, XXXV 15 (link: [8])
1QpHab VI 14; X 7, 14; XI 10 (link: [9]) 4Q37 (4QDeutj) (link: [10]) 4Q53 (4QSamc) 13 III 7, 7 (link: [11])
1Q15 (1QpZeph) 3, 4 (link: [12]) 4Q78 (4QXIIc) (link: [13]) 4Q175 (4QTest) 1, 19
2Q3 (2QExodb) 2 2; 7 1; 8 3 (link: [14] [15]) 4Q96 (4QPso (link: [16]) 4Q176 (4QTanḥ) 1–2 i 6, 7, 9; 1–2 ii 3; 8–10 6, 8, 10 (link: [17])
3Q3 (3QLam) 1 2 (link: [18]) 4Q158 (4QRPa) (link: [19]) 4Q196 (4QpapToba ar) 17 i 5; 18 15 (link: [20])
4Q20 (4QExodj) 1–2 3 (link: [21]) 4Q163 (4Qpap pIsac) I 19; II 6; 15–16 1; 21 9; III 3, 9; 25 7 (link: [22]) 4Q248 (dzieje królów Grecji) 5 (link: [23])
4Q26b (4QLevg) linia 8 (link: [24]) 4QpNah (4Q169) II 10 (link: [25]) 4Q306 (4QMen of People Who Err) 3 5 (link: [26])
4Q38a (4QDeutk2) 5 6 (link: [27]) 4Q173 (4QpPsb) 4 2 (link: [28]) 4Q382 (4QparaKings et al.) 9+11 5; 78 2
4Q57 (4QIsac) (link: [29]) 4Q177 (4QCatena A) (link: [30]) 4Q391 (4Qpap Pseudo-Ezechiel) 36, 52, 55, 58, 65 (link: [31])
4Q161 (4QpIsaa) 8–10 13 (link: [32]) 4Q215a (4QTime of Righteousness) (link: [33]) 4Q462 (4QNarrative C) 7; 12 (link: [34])
4Q165 (4QpIsae) 6 4 (link: [35]) 4Q222 (4QJubg) (link: [36]) 4Q524 (4QTb)) 6–13 4, 5 (link: [37])
4Q171 (4QpPsa) II 4, 12, 24; III 14, 15; IV 7, 10, 19 (link: [38]) 4Q225 (4QPsJuba) (link: [39]) XḤev/SeEschat Hymn (XḤev/Se 6) 2 7
11Q2 (11QLevb) 2 2, 6, 7 (link: [40]) 4Q365 (4QRPc) (link: [41])
11Q5 (11QPsa)[86] (link: [42]) 4Q377 (4QApocryphal Pentateuch B) 2 ii 3, 5 (link: [43])
4Q382 (4Qpap paraKings) (link: [44])
11Q6 (11QPsb) (link: [45])
11Q7 (11QPsc) (link: [46])
11Q19 (11QTa)
11Q20 (11QTb) (link: [47])
11Q11 (11QapocrPs) (link: [48])
Tetragram w niektórych rękopisach z Qumran.PNG

Nowy Testament[edytuj | edytuj kod]

W żadnym z dostępnych manuskryptów Nowego Testamentu nie ma tetragramu. W czterech miejscach występuje imię Boże w skróconej formie Jah w słowie Hallelujah[o].

W 1977 roku profesor George Howard na łamach czasopisma Journal of Biblical Literature zamieścił tezę o występowaniu tetragramu w cytatach biblijnych przywoływanych przez pisarzy Nowego Testamentu[87]. Podaje dwie grupy dowodów:

  1. w niektórych przedchrześcijańskich rękopisach greckiej wersji Biblii hebrajskiej pozostawiono tetragram (Papirus Fouad 266; fragmenty zwoju 8HevXII a (LXXVTS 10a) zawierającego Dwunastu Proroków znaleziony w Nachal Chewer; 4QLXXLevb) oraz w innych żydowskich tłumaczeniach Biblii hebrajskiej na grekę, reprezentowanych przez przekłady Akwili, Teodocjona oraz Symmachusa;
  2. nomina sacra (ΚΣ oraz ΘΣ) występujące we wczesnych kopiach LXX w miejsce tetragramu, utworzone najwyraźniej przez chrześcijan pochodzenia pogańskiego. Nie znali oni języka hebrajskiego i trudno było im zapisać tetragram. Postanowili więc zastosować skrócone ΚΣ oraz ΘΣ, upodobniając je w ten sposób do oryginalnej bezsamogłoskowej pisowni tetragramu. Nie wiadomo, czy i jaki wpływ miała ta praktyka na późniejsze dyskusje trynitarne.

Ojcowie Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Greccy pisarze przepisywali tetragram za pomocą greckich liter. Opuszczali sylabę he, natomiast waw oddawali jako b albo dyftong ou. Poniżej zaprezentowano miejsca, w których greccy i łacińscy pisarze stosowali tetragram:

  • Ireneusz z Lyonu (zm. 202) utrzymuje, że gnostycy łączą Ἰαωθ (Iaoth) z ostatnią sylabą „Sabaoth”[88], twierdzi też, że Walentynianie stosują Ἰαῶ (Iao)[89];
  • Klemens Aleksandryjski (zm. ok. 215) stosuje Ἰαοὺ (Iaou)[90]. Przekazuje on wymowę tetragramu Żydów palestyńskich[91];
  • Orygenes (zm. 254) stosuje Iao[92];
  • Porfiriusz (zm. 305), według Euzebiusza, miał stosować Ἰευώ (Ieuo)[93];
  • Epifaniusz (zm. 404), stosuje Ia oraz Iabe (jeden rękopis Iaue)[p][94]. Przekazuje on wymowę tetragramu Żydów palestyńskich[95];
  • (Pseudo-) Hieronim (IV/V wiek) utrzymuje, że tetragrammaton powinien być czytany jako Iaho[96];
  • Hieronim ze Strydonu (zm. 420) powołuje się na nieświadomych greckich autorów, którzy transkrybują hebrajskie imię Boże יהוה jako greckie ΠΙΠΙ (pipi)[97].
  • Teodoret (zm. 457) stosuje Ἰάω (Iao)[98], twierdzi też, że Samarytanie wymawiają tetragram jako Ἰαβέ albo Ἰαβαί (obie formy wymawiane były jako /ja’vε/), podczas gdy Żydzi wymawiają Ἀϊά (Aia)[99].
  • Jakub z Edessy (zm. 708) stosuje Jehjeh[100].

Przekłady starożytne[edytuj | edytuj kod]

Tetragram pojawia się także w innych przekładach na grekę:

  • Papirus Vindobonensis Graecus 39777 z fragmentami Psalmów 69 i 81, pochodzący z III-IV wieku n.e. Jest to tłumaczenie Symmachusa. Pojawia się paleohebrajski tetragram, w innych miejscach Theos jako nomina sacra.
  • Fragmenty przekładu Akwilii z Synopy z V wieku n.e., który zawiera paleohebrajski tetragram z identycznymi literami jod i he.

Przekłady starosyryjskie oraz Peszitta nigdy nie podają pełnego imienia Bożego. Oddają je w formie Mar-Jah („Pan Jah”), zachowując pierwszą sylabę[101]. W Wj 15,2 Peszitta stosuje skróconą formą Jah[102].

Przekłady starołacińskie (Vetus Latina) opierały się na Septuagincie i dlatego we wszystkich miejscach imię Boga zastępują wyrazami Dominus (Pan) oraz Deus (Bóg). Tradycję tę podtrzymała Wulgata, która do XX wieku była podstawą katolickich tłumaczeń Pisma Świętego.

Kabała[edytuj | edytuj kod]

Według kabalistów tetragram jest niewymawialnym imieniem, od którego pochodzą inne określenia Boga. Służą one jako środek pomocny w osiągnięciu stanu mistycznego[103].

W gematrii prostej tetragram (lub: szem ha-meforasz, szem hawaja, midat ha-chesed albo midat ha-rachamim) ma wartość liczbową 26 (10 + 5 + 6 + 5)[104].

Imię Boże znano też pod postacią 12 (według traktatu Kidduszin 71a), 42 (od początkowych 42 liter Tory) i 72 liter (od trzech wersetów Księgi Wyjścia 14, 19–21). W dziele Sefer Raziel (XIII wiek, znane pod nazwami Sefer ha-Raziel, Sefer Reziel, Sepher Rezial Hemelach oraz Raziel ha-Malach) pojawia się jako 22-literowe[105].

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Zakaz wymawiania[edytuj | edytuj kod]

W Talmudzie zawarto wzmianki o pojawieniu się, po powrocie Izraelitów z niewoli w Babilonie, tradycji niewymawiania tetragramu[106]. Głośne wymawianie imienia zarezerwowano dla kapłanów. Tetragram włączono do błogosławieństwa kapłańskiego wypowiadanego codziennie w świątyni oraz podczas Dnia Pojednania[107]. W innym traktacie (Sota 37b-38a) napisano, że tetragram wypowiadano w świątyni, natomiast poza jej terenem jego substytut – Adonaj[108]. W Jomie 39b jest mowa, że zaprzestano wymawiania na głos tetragramu po śmierci Szymona Sprawiedliwego[q]. Pod koniec istnienia Drugiej Świątyni nawet kapłani zaczęli niewyraźnie wypowiadać imię Boże, o czym świadczy traktat Kidduszin 71a. Według niego rabin Tarfon w latach swej młodości poszedł razem z wujem do świątyni, zbliżył się „do podium i wytężył słuch, aby uchwycić słowa arcykapłana. Posłyszał tylko, że Imię wymówiono tak, że zagłuszył je śpiew pozostałych kapłanów”[109]. Co ciekawe, ten sam traktat informuje o istnieniu tradycji przekazywania przez mędrców swoim uczniom oryginalnej wymowy tetragramu – raz lub dwa razy na siedem lat[110]. Były jednak czasy, gdy każdy mógł, a nawet powinien był wymawiać imię podczas przekazywania pozdrowień[111]. Według traktatu Sanhendryn 90a każdy, kto wymawia Imię, nie będzie mieć działu w przyszłym świecie[112][r]. Według Pesachim 50a dopiero w przyszłym świecie będzie można bez przeszkód wymawiać tetragram na głos.

Istnienie zwyczaju niewymawiania tetragramu potwierdza również Józef Flawiusz w dziele Dawne dzieje Izraela. W swoim komentarzu do objawienia przez Boga swojego imienia Mojżeszowi, napisał: „I wyjawił mu Bóg swoje imię, którego dotąd nie znał żaden człowiek; tego imienia nie wolno mi tu podać”[113].

Notacja samogłoskowa[edytuj | edytuj kod]

Masoreci opatrywali tetragram znakami samogłoskowymi innych słów, aby pokazać, jakie słowo należało czytać w miejsce tetragramu. Kodeks Leningradzki i Kodeks z Aleppo zazwyczaj umieszczał w tetragramie znaki samogłoskowe aramejskiego słowa Szema[114]. Zdarzają się też inne odczytania. W miejscu, gdzie tetragram stoi przy Adonaj, czyta się go jako Elohim (305 wypadków)[115], prawdopodobnie w celu uniknięcia zdublowania wokalizacji[116]. W niektórych miejscach Kodeksu Leningradzkiego są znaki samogłoskowe słowa Adonaj zamiast Szema (na przykład w Wyjścia 3:2)[117]. Niektórzy wnioskują z tego, że masoreci zaznaczali tetragram samogłoskami słowa Szema, ale odczytywano jako Adonaj, aby uniemożliwić wymowę tetragramu[118].

Notacja samogłoskowa tetragramu w BHS.PNG

Odczyt[edytuj | edytuj kod]

Diagram przedstawiający Trójcę Świętą z XII-wiecznego manuskryptu traktatu Piotra Alfonsa Dialogi Contra Iudaeos, z imieniem Bożym zapisanym w formie Ieve
Fragment Biblii brzeskiej (1563), z tetragramem w Wj 6:3 oddanym jako Jehowah

Do dzisiaj nie jest znana prawidłowa wymowa tetragramu. Większość współczesnych uczonych opowiada się za formą Jahwe. Uważają formę Jehowa za efekt niewłaściwej interpretacji funkcji znaków samogłoskowych wstawionych przez masoretów[119]. Pojawiały się na przestrzeni wieków inne propozycje wymowy tetragramu.

Piotr Alfons, żyjący na przełomie XI i XII wieku Żyd nawrócony na chrześcijaństwo, w swoim antyjudaistycznym traktacie Dialogi contra Iudaeos zapisał tetragram jako Ieve[120]. Próbował dowieść, że w literach tetragramu można dostrzec trzy osoby Trójcy[121]. Podobny tok rozumowania, wraz z formą Ieve, przejął Joachim z Fiore[122][s].

Niektórzy uważają, że forma Jehowa (jako łacińskie Iehoua) w formie pisanej po raz pierwszy pojawiła się w dziele franciszkanina Petrusa Galatinusa, które zostało wydane w 1518 roku[t]. Inni twierdzą, że ta forma znana była co najmniej od roku 1100[123]. Na przykład około 1270 roku w łacińsko-hebrajskim dziele broniącym katolicyzmu przed judaizmem zatytułowanym Pugio fidei, napisanym przez dominikanina Raymundusa Martiniego, imię występuje w formie Yohoua (w późniejszych przedrukach jako Jehova). Powstałe w 1303 roku dzieło Victora Porcheta Victoria Porcheti adversus impios Hebraeos konsekwentnie stosowało zapis Jod, He, Vau, He, dwukrotnie Jehova, jeden raz Johovha[124]. W wieku XVI, w dobie rozwoju Reformacji i protestantyzmu, upowszechnił się łaciński zapis Iehovah (stąd bezpośrednio polskie „Jehowa”). Wielu ówczesnych uczonych, m.in. Nicholas Fuller (1612), Thomas Gataker (1645), Johannes Leusden (1657)[125], opowiadało się za tą formą. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku bronili jej m.in. Joannis Davidis Michaelis[126], Rudolph Stier[127] oraz Hermann Gustav Hoelemann[128]. Uczony George F. Moore przyznaje, że obrońcy formy Jehowa posługiwali się słabymi argumentami, a na ich korzyść przemawiało zwyczajowe używanie tej formy[129].

Punktacja samogłoskowa zaproponowana przez Geseniusa

Formę Jehowa zaczęto podawać w wątpliwość już w XVI wieku. Gilbertus Genebrardus w 1567 roku zaproponował formę Ihué oraz Iahué, opierając się na zapisie Iabe u Teodoreta oraz krótkiej formie Jah[130]. W 1604 roku Drusius opublikował dzieło Tetragrammaton, w którym sugerował wymowę Jahvoh. Opowiadała się za nią większość ówczesnych uczonych. Arias Montanas oraz Cornelius z Lapidy proponowali wymowę Jeveh. Spotkać można również propozycję Jehveh[131].

Niektórzy szesnastowieczni uczeni doszli do wniosku, że znaki samogłoskowe tetragramu pochodzą od słowa Adonaj. Zasugerował to na przykład Joannes Mercerus (zaproponował formę Jeheveh)[132] czy Arias Montanas[133]. Roberto Bellarimo w swoim słowniku zapewnia, że prawdziwa wymowa pozostaje nieznana, a samogłoski wstawiane do tetragramu należą do słowa Adonaj, i w związku z tym nie powinno się ich wymawiać jako Iehoua[134].

Pod koniec XVIII wieku John Simon zaproponował w swym leksykonie „Lexicon Manuale Hebraico-Chaldaicum Latinitate donatum” (III wydanie 1793), punktację יַהְוֶה. Na początku XIX wieku Wilhelm Gesenius zastosował ją w swoim leksykonie, wydanym w 1815 roku (i w kolejnych edycjach). Propozycja bazowała na greckich transkrypcjach, takich jak ιαβε, pochodzących z I wieku, oraz na imionach teoforycznych. Gesenius szczególną wartość nadaje samarytańskiej wymowie Imienia, przekazanej przez Teodoreta (Ιαβε)[135]. Większość współczesnych biblistów akceptuje propozycję Geseniusa i traktuje ją jako najbardziej prawdopodobną.

Niektóre opracowania podają, że „wynalazcą” formy Jahwe był Heinrich Ewald. Porównanie dat wydania jego dzieł (pierwsze „Die Komposition der Genesis” z 1823 roku) z datami opublikowania prac Simona (III wydanie z 1793) i Geseniusa (I wydanie z 1815) pozwala na skorygowanie tego twierdzenia[136].

Przekłady nowożytne[edytuj | edytuj kod]

Tetragram przełożony na łacinę jako Jova, Origenis Hexaplorum w opracowaniu Fredericka Fieldsa, 1875
Imię Boże przełożone jako Iehouáh w psalmie 83,18 według przekładu Biblii genewskiej, 1560
Imię Boże przełożone jako Jehovah w Wj 6,3 według przekładu Biblii Króla Jakuba, 1671
Używanie imienia Bożego w ważniejszych przekładach na niektóre języki europejskie
Przekład Data powstania Podstawa
tłumaczenia ST
Podstawa
tłumaczenia NT
Jak przetłumaczono tetragram Uwagi
łacina
Neowulgata I wyd. 1979 Wulgata Wulgata Dominus (kilka razy Iahveh) Wj 3:15, 6:3, 15:3, 17:15; w wydaniu II tylko Dominus
angielski
Rheims-Douay 1582–1610 Wulgata Wulgata Lord (2x ADONAI)
Biblia Króla Jakuba 1611 TM Textus receptus LORD (kilka razy Jehovah)
Young 1862–1898 TM Textus receptus Jehovah
English Revised 1881–1895 TM Westcott i Hort LORD (kilka razy Jehovah)
Emphasised Bible 1878–1902 TM Westcott i Hort Yahweh
American Standart 1901 TM Westcott i Hort Jehovah
An American Translation 1923–1939 TM Westcott i Hort LORD (kilka razy Yahweh)
Revised Standart 1946–1952 TM Westcott i Hort, Nestle LORD
New English Bible 1961–1970 TM (BHK) dobierany przez tłumaczy LORD (kilka razy Jehovah)
Today’s English Version 1966–1976 TM (BHK) UBS LORD
New King James Bible 1979–1982 TM (BHS) tekst większościowy LORD (kilka razy YAH)
New Jerusalem Bible 1985 TM grecki Yahweh
New World Translation of the Holy Scriptures 1984 BHK Westcott i Hort Jehovah (w tłumaczeniach na inne języki, stosowano formę powszechnie używaną w danym języku) 6973 razy w Biblii hebrajskiej oraz 237 w Nowym Testamencie.
niemiecki
Biblia Lutra 1522, 1534 TM Textus receptus HERR
Zürcher Bibel 1531 TM grecki HERR
Elberfelder Bibel 1855, 1871 TM Textus receptus Jehova
Menge-Bibel 1926 TM grecki HErr
Bibel in heutigen Deutsch 1967 TM (BHS) NA, UBS Herr
Einheitsübersetzung 1972, 1974 TM grecki Herr, Jahwe w 133 miejscach
Revidierte Elberfelder 1975, 1985 TM grecki HERR, Jahwe
Neue evangelistische Übersetzung 2009 Jahwe
francuski
Bible d’Olivétan 1535 TM tekst Erazma L'Éternel kilka razy Jéhovah
Darby 1859, 1885 TM grecki Eternel
Crampon 1894–1904 TM Merk Jéhovah
Jérusalem 1948–1954 Wulgata, hebrajski Wulgata, grecki Yahvé
TOB 1971–1975 TM (BHS) Nestle, UBS Seigneur przekład ekumeniczny
Osty 1973 TM grecki Yahvé
Segond (wyd. zrewidowane) 1978 TM (BHS) Nestle, Black, Metzger, Wikgren Eternel
Français courant 1982 TM (BHS) Nestle, UBS Seigneur
hiszpański
Reina-Valera 1602 TM Textus receptus Jehová
Moderna 1893 TM Scrivener Jehová
Nácar-Colunga 1944 TM grecki Yavé
Evaristo Martín Nieto 1964 TM grecki Yavé
Serafín de Ausejo 1965 TM (BHK) NA Yahvéh, Señor
Biblia de Jerusalén 1967 TM grecki Yahveh
Cantera-Iglesias 1975 TM (BHK) grecki Yahveh
Nueva Biblia Española 1975 TM grecki Señor
portugalski
Almeida 1681 TM Textus receptus Jehovah
Figueiredo 1778–1790 Wulgata Wulgata Senhor
Matos Soares 1927–1930 Wulgata Wulgata Senhor
Pontifício Instituto Bíblico 1967 TM Merk Javé
Jerusalém 1976, 1981 TM grecki Iahweh
włoski
Brucioli 1532 TM grecki Signore kilka razy Adonai
Diodati 1607, 1641 TM grecki Signore
Riveduta 1925 TM grecki Eterno
Pontificio Istituto Biblico 1923–1958 TM Merk Signore, Jahve
Nardoni 1960 TM grecki Signore, Jahweh
Garofalo 1960 TM grecki Jahve, Signore
La Bibbia Concordata 1968 TM (BHK) Nestle, Merk Signore, Iavè przekład ekumeniczny
CEI 1971 TM grecki Signore
Parola del Signore 1976–1985 TM (BHS) UBS Signore
polski
Biblia nieświeska 1572 TM grecki Jehowáh W Starym Testamencie i 11 razy w Ewangelii Mateusza
Biblia Wujka 1593–1599 Wulgata Wulgata Pan (raz ADONAI) Wj 6:3
Biblia gdańska 1632 TM Textus receptus Pan (raz Jehowa) Wj 6:3
Biblia Tysiąclecia II wyd. 1971 TM (BHK) Merk Jahwe w wyd. I Jahwe w całym ST oprócz Psalmów,
od wydania III Jahwe poza nielicznymi wyjątkami zamieniono na Pan
Biblia warszawska 1975 TM (BHK) NA, USB Pan (od 0 do 5 razy Jahwe) Wj 3:14, 6:3, Lb 14:35, Iz 40:10, 48:17
Biblia poznańska 1975 TM (BHK) USB Jahwe
Biblia warszawsko-praska 1997 TM (BHS) Nestle, Black, Martini, Metzger, Wikgren Jahwe ponad 3500 razy
Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata 1997 New World Translation of the Holy Scriptures New World Translation of the Holy Scriptures Jehowa 6973 razy w Starym Testamencie i 237 razy w Nowym Testamencie
Biblia Ekumeniczna 2001 (NT+Psalmy) TM (BHK) + LXX Aland, Martini, Metzger PAN lub BÓG, kilka razy JAHWE tylko w tekstach bezpośrednio odwołujących się do imienia Boga
Biblia Paulistów 2008 TM (BHK) Aland, Karavidopoulos, Martini, Metzger PAN lub BÓG
rosyjski
Biblia Makarego 1860–1867 TM grecki Іегова (Jehowa) ponad 3500 razy
Przekład synodalny 1876 TM, LXX, inne Matthaei, Scholz Господь (Pan) w 5 miejscach Иегова (Jehowa)
  • TM – tekst masorecki
  • BHK – Biblia Hebraica, Rudolf Kittel
  • BHS – Biblia Hebraica Stuttgartensia
  • Merk – Novum Testamentum Graece at Latine, A. Merk, Romae 1951
  • USB – The Greek New Testament, wydany przez United Bible Societies
  • NA – Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland
  • grecki – tekst w języku greckim jednak tłumacze nie określili jaki

Tetragram w sztuce[edytuj | edytuj kod]

Tetragram na witrażu w Grace Episcopal Church w Decorah w stanie Iowa

Tetragram jako sposób obrazowania Boga w sztuce ukształtował się pod wpływem reformacji. Po raz pierwszy zastosowany został w 1529 roku w dwóch drzeworytach: w pierwszym zamieszczonym w dziełach anabaptysty Johannesa Bünderlina oraz w drzeworycie Nachfolge Christi autorstwa Hansa Weiditza[137]. Początkowo propagowany był w kręgach anabaptystów i arian oraz w sztuce związanej ze środowiskami kalwińskimi, od drugiej połowy XVI w. przejmowały go stopniowo środowiska luterańskie. Widoczny jest też w twórczości malarzy katolickich, na przykład Petera Paula Rubensa (karta tytułowa do dzieła Tomasza Alvareza De Andrady, De contemplatione divina libri sex z 1620 roku)[138].

Tetragram stopniowo wypierał przedstawienia antropomorficzne Boga Ojca. Najczęściej występował samodzielnie w postaci formuł hebrajskich, greckich, łacińskich oraz z języków nowożytnych, okolonych promieniami i aureolą z obłoków. Wpisywano go nieraz wewnątrz trójkąta symbolizującego Trójcę Świętą (w drzeworytach, w zwieńczeniach ołtarzy, na podniebiach baldachimów ambon)[139]. Spotkać można tetragram obok scen biblijnych i kompozycji alegorycznych, na przykład na obrazach przedstawiających tarczę św. Michała Archanioła, krzew gorejący oraz w połączeniu z symbolami Trójcy Świętej[140].

Tetragram w religiach i ruchach[edytuj | edytuj kod]

Łaciński tekst psalmu 23 na ambonie w kościele Jonstorp w Szwecji, z imieniem Bożym zapisanym w formie Jehovah
  • Kościół katolicki: Od początku istnienia liturgicznej tradycji kościelnej, imię Boże zapisane tetragramem nie było wokalizowane, ani tłumaczone na żaden z języków, na które została przełożona Biblia[141]. Stanowisko to było zgodne z żydowską tradycją niewymawiania imienia Bożego oraz praktyką zastępowania tetragramu greckim słowem Kyrios w Septuagincie i łacińskim Dominus w pierwszych przekładach na ten język. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów przypomniała o tym w Instrukcji Liturgiam authenticam z 28 marca 2001 roku, gdzie napisano: „Zgodnie z niepamiętną tradycją, również we wspomnianym przekładzie Septuaginty widoczną, imię Boga wszechmogącego, wyrażone po hebrajsku przez święty tetragrammat, po łacinie wyrazem Pan, w każdym języku narodowym należy oddać wyrazem o tym samym znaczeniu”[142]. Ze względu na odmienną praktykę, powtórzyła to w liście do Konferencji Biskupów datowanym na 29 czerwca 2008 roku, który dotyczył „tłumaczenia i wymawiania, w środowisku liturgicznym, Imienia Bożego zawartego w świętym tetragramie”. W myśl rozporządzenia „w celebracjach liturgicznych, w śpiewach i w modlitwach, nie należy używać ani wymawiać imienia Bożego w formie tetragramu YHWH”. W tłumaczeniach Pisma Świętego na języki nowożytne przeznaczonych do użytku liturgicznego w Kościele, należy stosować odpowiedniki „Adonay / Kyrios: «Signore», «Lord», «Seigneur», «Herr», «Señor», itd.”[143]. Poza kontekstem liturgicznym w Kościele katolickim dopuszczalne jest tłumaczenie i wokalizacja tetragramu imienia Boga.
  • Prawosławie: W teologii prawosławia otacza się imię Jezusa, jako imię Boga, szczególną czcią, odpowiadającą czci świętego tetragramu w Starym Testamencie. Siergiej Bułgakow pisze, że „cześć dla imienia Bożego jest osnową prawosławnej pobożności i liturgii”[144]. W ikonach klasycznych oraz bizantyjskich, ustalono zasadę przedstawiania postaci Chrystusa razem z napisem „Tego, który jest”, będącym greckim odpowiednikiem tetragramu[145].
  • Świadkowie Jehowy przykładają szczególną wagę do używania własnego imienia Boga. Opowiadają się przy tym za formą Jehowa (angielskie Jehovah), ze względu na tradycję użycia jej w czasach nowożytnych[146][147]. Zauważają przy tym, że pierwotna wymowa nie jest znana. Wierzą jednak, że „Bóg oczekuje, że będziemy używać tego imienia, doceniać jego znaczenie oraz żyć zgodnie z tym, co się z nim wiąże”, dlatego używają ogólnie przyjętych form wymowy tetragramu[148]. Nie używają graficznego przedstawienia tetragramu do celów kultowych.
  • Wolnomularstwo: Tetragram jest jednym z najważniejszych słów dla tego ruchu, stosowane już w czasach średniowiecznych. W dziele Encyclopaedia of Freemasonry, pod hasłem JEHOVAH czytamy, że jest podstawą wolnomularskich poglądów oraz tajemnic[149]. Związany z rytuałami Trzeciego Stopnia Wtajemniczenia, przy końcu którego Wielki Mistrz wymawia je na głos. Obecny również w innych Rytach: Szkockim - 33 stopniowym oraz York - 10 lub 11 stopniowym[150]. Symbolem niewypowiedzianego Imienia jest trójkąt równoboczny. Najczęściej spotyka się trójkąt z wpisaną hebrajską literą Jod. Imię Boże funkcjonuje w masonerii pod różnymi nazwami: Słowo, Prawdziwe Słowo, albo Zagubione Słowo, symbol znajomości Boskiej Prawdy albo prawdziwej natury Boga[151].

Uwagi

  1. Termin „Jahwe Zastępów” występuje w Biblii hebrajskiej 279 razy (zob. Pan Zastępów)
  2. W.F. Albright wyjaśnia: „Jahwe nie może być zwykłym imperfectum (qal) czasownika, które w archaicznej, statywnej (nieprzechodniej) formie brzmiałoby jihwaju (indicativus), przechodząc następnie w jihwe, a stąd w jihje (pisane w klasycznym hebrajskim JHJH). Natomiast forma kauzatywna (hiphil), odpowiadająca jihwaju, brzmiałaby jahwiju, a stąd późniejszy indicativus Jahwe (pisany JHWH) i normalna, skrócona (jussywna) forma Jahû (pisana JHW)” (W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 21).
  3. Większość polskich przekładów tłumaczy je jako „Jestem, który jestem” lub podobnie. Biblia gdańska oraz Izaak Cylkow oddają je w formie czasu przyszłego „Będę, który będę”. Przekład Nowego Świata w wersji z 1984 roku ma w tym miejscu „Okażę się, kim się okażę”, natomiast według zrewidowanej wersji z 2013 ma „Stanę się, kim zechcę się stać”.
  4. Masora parva (mała) lub masora marginalis to uwagi w tekście masoreckim zapisywane na marginesach lewym, prawym oraz między kolumnami, natomiast uwagi na górnym i dolnym marginesie to masora magna (duża).
  5. Ginsburg w The Massorah. Compiled from manuscripts, London 1880, tom I, s. 25, 26, § 115 wymienia 134 miejsc, w których zaobserwował tę praktykę. Porównując tę listę z tekstem wg BHS można zauważyć, że BHS stawia tetragram w tekście głównym jedynie w Psalmie 68:28 [68:27].
  6. Są to Est 1:20; 5:4, 13 oraz 7:7. Dodatkowo w Est 7:5 występuje akrostych nawiązujący do tytułu Boga z Wj 3:14.
  7. Wskazuje na to na przykład pierwszy list z Lakisz, który jest spisem dziesięciu imion z czego osiem to właśnie imiona teoforyczne.
  8. W niektórych opracowaniach można spotkać formy samogłoskowe: Jāhû lub Jāhô (na przykład u Stanisława Łacha). A. Cowley we wstępie do pracy Aramaic Papyri of the fifth century B.C. prostuje ten pogląd: „I have adopted here the transliteration Ya’u, as an approximate pronunciation, rather than the customary Yahu or Yeho, which are no forms” (Oxford 1923, s. XVIII).
  9. Albert Pietersma, idąc za Patrickiem Skehanem, twierdzi, że nastąpił tu proces wtórej archaizacji rozpoczęty w II wieku p.n.e. w Palestynie, a stamtąd przeniósł się na inne diaspory.
  10. Analizę Pentateuchu pod tym kątem przeprowadził A. Pietersma, a wyniki przedstawił w artykule: Kyrios or Tetragramm: A Renewed Quest for the Original Septuagint, [w:] De Septuaginta: Studies in Honour of John William Wevers on his Sixty-Fifth Birthday, s. 99, 100. Martin Rösel zauważył, że w tekście greckim można zauważyć tendencję do stosowania ho Theos w odniesieniu do potężnych czynów Boga, a Kyrios – do okazywania współczucia wobec Izraela (M. Rösel, The Reading and Translation of the Divine Name in the Masoretic Tradition and the Greek Pentateuchs, [w:] Journal for the Study of the Old Testament, Vol 31.4 (2007), s. 423).
  11. Na przykład w CD 3, 8 czy w 1QM 10, 7. Zob. J.F. Fitzmyer, 101 pytań o Qumran, Kraków 1992, s. 58, 59.
  12. Na przykład w 1QH 7,28, gdzie sparafrazowano Wyjścia 15, 11. Adonaj stanowi częsty odpowiednik tetragramu w 1QIsaa (J.F. Fitzmyer, 101 pytań o Qumran, Kraków 1992, s. 59).
  13. Tak to objaśnia Emmanuel Tov w cytowanej pracy (s. 229). Witold Tyloch w swoim tłumaczeniu i opracowaniu tekstu Reguły Zrzeszenia pisze: „Łączy się to z istniejącym w judaizmie zakazem wymawiania imienia Bożego nie tylko w przekleństwie czy bluźnierstwie (por. VIII, 17). W Qumran dokładnie przestrzegano tego zakazu – imię Jahwe (por. 1QpHab) pisano pismem archaicznym albo w ogóle nie pisano, tylko stawiano cztery kropki (1QS VIII, 14; 1QIsa XXXIV, 7) [cyt. za: W. Tyloch, Rękopisy z Qumran nad Morzem Martwym, Warszawa 2001, s. 101, przypis 17]”.
  14. W niektórych rękopisach tetragram zastąpiono słowem ’El lub ’Elohim pisanym pismem paleohebrajskim. Są to: 1QpMic (1Q14) 12 3; 1QMyst (1Q27) II 11; 1QHa I (Suk. = Puech IX) 26; II (X) 34; VII (XV) 5; XV (VII) 25; 1QHb (1Q35) 1 5; 3QUnclassified fragments (3Q14) 18 2; 4QpPsb (4Q173) 5 4; 4QAges of Creation A (4Q180) 1 1; 4QMidrEschate?(4Q183) 2 1; 3 1; fr. 1 kol. II 3; 4QSd (4Q258) IX 8; 4QDb (4Q267) fr. 9 kol. i 2; kol. iv 4; kol. v 4; 4QDc (4Q268) 1 9; 4QComposition Concerning Divine Providence (4Q413) fr. 1–2 2, 4; 6QD (6Q15) 3 5; 6QpapHymn (6Q18) 6 5; 8 5; 10 3. W 4QShirShabbg (4Q406) 1 2; 3 2 występuje '’Elohim.
  15. Te cztery miejsca to Ap 19:1, 3, 4, 6.
  16. Prawdopodobne Ἰαβέ.
  17. Może chodzić o Szymona I, którego śmierć nastąpiła w 291 lub 271 roku p.n.e. (zob. The Jewish Encyclopedia, 1901, t. 11, s. 353), albo o Szymona II, który zmarł w 198 r. p.n.e. (G.H. Parker, Yahweh: The Divine Name in the Bible, Ontario 1975, s. 86; zob. też tu).
  18. Niektórzy interpretują to jako zakaz używania tetragramu w magicznych celach, na przykład przy wypowiadaniu zaklęć (zob. G.H. Parker, Yahweh: The Divine Name in the Bible, Ontario 1975, s. 87).
  19. Joachim łączy litery tetragramu z greckimi głoskami alfa i omega z Księgi Apokalipsy 1:8.
  20. Chodzi o dzieło Opus de Arcanis Catholicae Veritatis... Dostępny skan. W dziele tym polemizował on z tezą, że tetragram należy wymawiać jako Jova, która rzekomo pochodzi od łacińskiego Jovis (Jupiter).

Przypisy

  1. Dictionary.com, „tetragram” in Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 10th Edition. Source location: HarperCollins Publishers (ang.). [dostęp 04-01-2013]., cyt. za: dictionary.reference.com.
  2. K. van der Toorn, Yahweh, [w:] Dictionary Of Deities And Demons In The Bible pod red. K.van der Toom, B. Becking, P.W. van der Horst, Leiden 1999, s. 913.
  3. W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 212, przypis 84.
  4. J.L. McKenzie, Zarys teologii Starego Testamentu, [w:] Katolicki komentarz biblijny pod red. R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, R.E. Murphy, Warszawa 2004, s. 1993. Zob. też W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 212, 213.
  5. M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, Harvard University Press 1997, s. 70.
  6. J.C. De Moor, The Rise of Yahwism, Leuven 1990, s. 237–239. Polemika z tą tezą: K. van der Toorn, Yahweh, [w:] Dictionary Of Deities And Demons In The Bible pod red. K. van der Toom, B. Becking, P.W. van der Horst, Leiden 1999, s. 914. Zob. też. J. Lemański, Księga Wyjścia, Warszawa 2009, s. 669–672.
  7. D.N. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament, t. 5, s. 516. Próba utożsamienia tetragramu z imieniem Jupiter wcale nie jest nowa. Polemizował z nią już w 1518 roku Peter Galatinus w dziele „Opus de Arcanis Catholicae Veritatis...” (F.G. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 12, No. 1 (Jan., 1908), s. 39.
  8. H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6, s. 1011. Zob. też E. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers 1997, s. 359.O rdzeniu hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 232, hasło nr 2221. O rdzeniu hwh, który jest oboczną formą hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 230, hasło nr 2197.
  9. L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 230, hasło nr 2196
  10. Zob. S. Łach, Imię Boże Jahwe, [w:] Księga Wyjścia, wstęp, przekład z oryginału, komentarz, opracował S. Łach, Poznań 1964, s. 307
  11. D.N. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament, t. 5, s. 516
  12. L. Koehler, Old Testament Theology, James Clarke & Co. 2002, s. 42.
  13. Κ.–Η. Bernhardt, היה, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament t. 3, s. 381; R. Abba, The Divine Name Yahweh, [w:] Journal of Biblical Literature 80 (1961), s. 325.
  14. C.R. Gianotti, The Meaning of the Divine Name YHWH, [w:] Bibliotheca Sacra, January-March 1985, s. 38–51. Przegląd różnych interpretacji daje też S. Łach, Imię Boże Jahwe, [w:] Księga Wyjścia, wstęp, przekład z oryginału, komentarz, opracował S. Łach, Poznań 1964, s. 105, 106).
  15. S. Łach, Imię Boże Jahwe, [w:] Księga Wyjścia, wstęp, przekład z oryginału, komentarz, opracował S. Łach, Poznań 1964, s. 105, 308.
  16. W. Zimmerli, Old Testament Theology in Outline, Edynburg 2000, s. 20, 21.
  17. C.R. Gianotti, The Meaning of the Divine Name YHWH, [w:] Bibliotheca Sacra, January-March 1985, s. 41.
  18. R. Lockyer, All the Divine Names and Titles in the Bible, Grand Rapids 1975, s. 18, M. Unger, Unger’s Bible Dictionary, Chicago 1957, s. 56; N. J. Stone, Names of God in the Old Testament, Chicago 1944, s. 20; A. Jukes, The Names of God in the Holy Scripture, New York 1888, s. 40; J.A. Montgomery, Hebrew Divine Name and Personal Pronoun HU, [w:] Journal of Biblical Literature, czerwiec 1944, s. 161–163.
  19. Κ.–Η. Bernhardt, היה, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament t. 3, s. 381.
  20. D.N. Freedman, The Name of the God of Moses, [w:] Journal of Biblical Literature 79 (1960) 152–53. Zob. też W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 21.
  21. H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6, s. 1011.
  22. Κ.–Η. Bernhardt, היה, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament t. 3, s. 381.
  23. J.A. Motyer, The Revelation of the Divine Name, Leicester: Theological Students Fellowship 1959, s. 24.
  24. C.R. Gianotti, The Meaning of the Divine Name YHWH, [w:] Bibliotheca Sacra, January-March 1985, s. 45.
  25. S. Mowinckel, The Name of the God of Moses, [w:] Hebrew Union College Annual 32 (1961), s. 127; Α. Β. Davidson, The Theology of the Old Testament, Edynburg 1904, str. 45–55.
  26. E. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers 1997, strona 685. Spis owych miejsc (z niewielkimi różnicami) znajduje się m.in. w: S. Mandelkern, Veteris Testamenti. Concordantiae Hebraicae Atque Chaldaicae, Graz 1975, tom II, s. 1416–1433; G. Lisowsky, Konkordanz zum hebräischen Alten Testament, Stuttgart 1958, s. 1612–1619.
  27. C.D. Ginsburg, The Massorah. Translated into English with a critical and exegetical commentary, tom IV, s. 28, § 115.
  28. C.D. Ginsburg, Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible, London 1897, s. 368, 369. Owe miejsca wyszczególniono w: C.D. Ginsburg, The Massorah. Compiled from manuscripts, tom I, s. 26, § 116.
  29. Za: E. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers 1997, strona 685.
  30. The Name of Jehovah in the Book of Esther., appendix 60, Companion Bible.
  31. 96:11 תהילים (The Westminster Leningrad Codex)
  32. G. Lisowsky, Konkordanz zum hebräischen Alten Testament, Stuttgart 1958, s. 1612. Podstawowe informacje na temat formy Jāh, zob. L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 327, hasło nr 3514.
  33. Podstawowe informacje na temat słowa šalehebeteja(h) – zob. L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 2, s. 489, hasło nr 9395.
  34. A. Tronina, P. Walewski, Biblijne nazwy osobowe i topograficzne. Słownik etymologiczny, Częstochowa 2009, s. 109.
  35. G. Buchanan, Studies in Hebrew proper names, London 1896, s. 163.
  36. F.M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, Harvard University Press 1997, s. 61, 62.
  37. K. van der Toorn, Yahweh [w:] Dictionary Of Deities And Demons In The Bible pod red. K. van der Toom, B. Becking, P. W. van der Horst, Leiden 1999, s. 911-912.
  38. H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6, s. 1011. Zob. też M.C. Astour, Yahweh in Egyptian Topographic Lists, [w:] Festschrift Elmar Edel seria Agypten und Altes Testament pod red. Manfreda Gorga, Bamberg 1979, s. 26.
  39. Zapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej; [w:] Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 86.
  40. R. Biggs, The Ebla Tablets: An Interim Perspective, [w:] Biblical Archaeologist, 43:2 (Spring, 1980), s. 82, 83.
  41. A. Archi, The Epigraphic Evidence from Ebla and the Old Testament [w:] Biblica 60 (1979) s. 556–560. Kontra: G. Pettinato, Ebla and the Bible [w:] The Biblical Archaeologist. 43:4 (Autumn, 1980), s. 203–216.
  42. Przegląd stanowisk badawczych daje M. P. Steck w artykule Der Gottesname „Jahwe” und das amurritische Onomastikon, [w:] Die Welt des Orientes, 1999, s. 35–38.
  43. Ugaritic Narrative Poetry pod red. S. B. Parkera, Atlanta 1997, s. 89.
  44. Przegląd niektórych stanowisk daje M. S. Smith, The Ugaritic Baal Cycle. Introduction with Text, Translation and Commentary of KTU/CAT 1.1–1.2, Leiden 1994, s. 151, 152.
  45. W.F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967, s. 211, przypis 83. Zob. też G. del Olmo Lete, J. Sanmartín, A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, Leiden 2003, s. 997.
  46. N. Mendecki, Stela króla Meszy, [w:] Collectanea Theologica 57(1987), s. 41.
  47. N. Mendecki, Napisy z Kuntlllet Agrud i Hirbet Et-Qom, [w:] RBL, 1988 zeszyt 4, s. 337–338; J.M. Lindenberger, Ancient Aramaic and Hebrew Letters, Atlanta 2003, s. 136.
  48. N. Mendecki, Napisy z Kuntlllet Agrud i Hirbet Et-Qom, [w:] RBL, 1988, zeszyt 4, s. 338.
  49. F.M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, Harvard University Press 1997, s. 61.
  50. S. Gądecki, Archeologia biblijna, Gniezno 1994, tom 1, s. 314; L. K. Tallqvist, Assyrian personal names, Helsingfors 1914, s. 92.
  51. S. Gądecki, Archeologia biblijna, Gniezno 1994, tom 1, s. 328; L. K. Tallqvist, Assyrian personal names, Helsingfors 1914, s. 49, s. 92.
  52. S. Gądecki, Archeologia biblijna, Gniezno 1994, tom 1, s. 315.
  53. D.N. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament, t. 5, s. 504; L. K. Tallqvist, „Assyrian personal names”, Helsingfors 1914, s. 88.
  54. J.M. Lindenberger, Ancient Aramaic and Hebrew Letters, Atlanta 2003, s. 110, 111.
  55. N. Mendecki, Najstarszy tekst Pisma Świętego?, [w:] RBL 1987 zeszyt 1, s. 66, 67.
  56. A. Zaborski, Zarys epigrafiki starożytnej Palestyny, [w:] Archeologia Palestyny pod red. L.W. Stefaniaka, Poznań 1973, s. 855.
  57. A. Zaborski, Zarys epigrafiki starożytnej Palestyny, [w:] Archeologia Palestyny pod red. L.W. Stefaniaka, Poznań 1973, s. 858, 859.
  58. E. Świderska, Listy z Lachisz, [w:] Przegląd Orientalistyczny nr 1 (109) 1979, s. 62, 67.
  59. J.K. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts relating to the the Old Testament, Princeton 1969, s. 308.
  60. M. Shenkar, The Coin of the »God on the Winged Wheel« [w:] Boreas. Münstersche Beiträge Zur Archäologie pod red. A. Lichtenbergera, numer 30/31, Munster 2007/2008, s. 19.
  61. B. Porten, Archives from Elephantine. The Life of an Ancient Jewish Military Colony, Berkeley and Los Angeles 1968, s. 105, 106.
  62. D.N. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament, t. 5, s. 504.
  63. G. Davis, Ancient Hebrew inscriptions: corpus and concordance, Cambridge 2004, tom 2, s. 18.
  64. Szerzej o odmianach formy Iao w: R. Ganschinietz,Iao, [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart 1914, tom IX 1, s. 698–721, szczególnie: s. 700, wersy 44, 50; s. 702, wersy 43, 45; A. Świderkówna, Życie codzienne w Egipcie greckich papirusów, Warszawa 2008, s. 164.
  65. A. Wypust, „Magia Antyczna”, Wrocław 2001, s. 74.
  66. G. Bohak, Ancient Jewish Magic. A History, Cambridge 2008, s. 117.
  67. G. Bohak, Ancient Jewish Magic. A History, Cambridge 2008, s. 306.
  68. Diodor Sycylijski, Bibliotheca Historica I, 94.2.
  69. T. Muraoka, A Greek-Hebrew/Aramaic Two-way Index to the Septuagint, Peeters Publishers 2010, s. 72. Pełną listę zawiera A Concordance to the Septuagint: And the Other Greek Versions of the Old Testament (Including the Apocryphal Books) pod red. E. Hatch, H.A. Redpath, Graz 1975, t. II, s. 800–839.
  70. T. Muraoka, A Greek-Hebrew/Aramaic Two-way Index to the Septuagint, Peeters Publishers 2010, s. 56. Pełną listę zawiera A Concordance to the Septuagint: And the Other Greek Versions of the Old Testament (Including the Apocryphal Books) pod red. E. Hatch, H.A. Redpath, Graz 1975, t. I, s. 630–648.
  71. Z. Aly, L. Koenen, Three Rolls of the Early Septuagint: Genesis and Deuteronomy, Bonn 1980, s. 5, 6.
  72. E. Tov, Scribal practices and approache’s reflected in the texts found in the Judean Desert, s. 231.
  73. Tak twierdzą m.in. P. Kahle, The Cairo Geniza, New York 1959, s. 162, 222; G. Howard, The Tetragram and the New Testament, [w:] Journal of Biblical Literature 96 1977, s. 63–66; J.F. Fitzmyer, 101 pytań o Qumran, Kraków 1992, s. 59, 60.
  74. H. Stegemann, Religionsgeschichtliche Erwägungen zu den Gottesbezeichnungen in den Qumrantexten, [w:] Qumrân. Sa piété, sa théologie et son milieu, pod. red. M. Delcor, s. 205; E. Tov, The Greek Biblical Texts from the Judean Desert, wersja ze strony autora, s. 8.
  75. Orygenes, Selecta in Psalmos 2.1, [w:] J. P. Migne, Patrologiae Graeca tom 12, s. 1104.
  76. Prologus galeatus, Migne PL 28.594f.
  77. P. Shehan, The Divine Name at Qumran, in the Masada Scroll and in the Septuagint,, [w:] BIOSCS 13 (1980), s. 38; A. Pietersma, Kyrios or Tetragramm: A Renewed Quest for the Original Septuagint, [w:] De Septuaginta: Studies in Honour of John William Wevers on his Sixty-Fifth Birthday, s. 99, 100.
  78. Septuaginta czyli Biblia Starego Testamentu wraz z księgami deuterokanonicznymi i apokryfami, przełożył, przypisami i wstępami opatrzył ks. Remigiusz Popowski, Warszawa 2013, s. 153.
  79. M. Rösel, The Reading and Translation of the Divine Name in the Masoretic Tradition and the Greek Pentateuchs, [w:] Journal for the Study of the Old Testament, Vol 31.4 (2007), s. 418.
  80. W 1QS VIII, 13. Zob. J.F. Fitzmyer, 101 pytań o Qumran, Kraków 1992, s. 60. Martin Rösel uznaje to za pomyłkę kopisty (Names of God, [w:] Encyclopedia of the Dead Sea Scrolls, pod red. L.H. Schiffman, J.C. VanderKam, Oxford University Press, 2000, tom 2, s. 601.
  81. VI, 27 w tłumaczeniu Piotra Muchowskiego. Informacja za: P. Muchowski, Rękopisy znad Morza Martwego. Qumran – Wadi Murabba‘at – Masada, Kraków 1996, s. 31. Więcej różnych form zapisu tetragramu można znaleźć w pracy Emmanuela Tova, Scribal practices and approache’s reflected in the texts found in the Judean Desert, wersja ze strony autora, s. 225.
  82. Jest to Psalm 121:5. Zdjęcie tu. Zob. The Biblical Qumran Scrolls: Transcriptions and Textual Variants, pod. red. E. Ulricha, seria The Supplements to Vetus Testamentum tom 134, Brill 2010, s. 701.
  83. Tłumaczenie na podstawie: P. Muchowski, Rękopisy znad Morza Martwego. Qumran – Wadi Murabba‘at – Masada, Kraków 1996, s. 31.
  84. E. Tov, Scribal practices and approache’s reflected in the texts found in the Judean Desert, s. 231.
  85. E. Tov, Scribal practices and approache’s reflected in the texts found in the Judean Desert, s. 206.
  86. Pełna lista w: A. Sanders, The Psalms Scroll of Qumran Cave 11 (11QPsa), seria Discoveries of the Judaean Desert of Jordan IV, s. 9.
  87. G. Howard: The Tetragram and the New Testament (ang.). Journal of Biblical Literature, Vol. 96, No. 1, Mar., 1977., www.jstor.org.
  88. Ireneusz, Adversus haereses, II, xxxv, 3 [w:] Patrologia graeca, tom VII, kolumna 840.
  89. Ireneusz, Adversus haereses, I, iv, 1 [w:] Patrologia graeca, tom VII, kolumna 481.
  90. Klemens Aleksandryjski, Stromata, V, 6 [w:] Patrologia graeca, tom IX, kolumna 60.
  91. M. Uglorz, Jahwe [w:] Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 5.
  92. Orygenes, Komentarz do ewangelii według św. Jana, tłum. S. Kalinkowski, Warszawa 1981, s. 101. Zob. Patrologia graeca, tom XIV, kolumna 105.
  93. Euzebiusz, Praeparatio Evangelica, I, ix, [w:] Patrologia graeca, tom XXI, kolumna 72 A; tamże X, ix [w:] Patrologia graeca, tom XXI, kolumna 808 B.
  94. Epifaniusz, Panarion, I, iii, 40 [w:] Patrologia graeca, tom XLI, kolumna 685.
  95. M. Uglorz, Jahwe [w:] Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 5.
  96. „nomen Domini apud Hebraeos quatuor litterarum est, jod, he, vau, he: quod proprie Dei vocabulum sonat: et legi potest JAHO, et Hebraei ἄῤῥητον, id est, ineffabile opinatur.” (Breviarium in Psalmos. Psalm. Viii. [w:] Patrologia latina, tom XXVI, kolumna 838 A).
  97. Hieronim, Ep. xxv ad Marcell. [w:] Patrologia latina, tom XXII, col. 429.
  98. „the word Nethinim means in Hebrew 'gift of Iao’, that is the God who is” (Theodoret: Quaest. in I Paral., cap. ix [w:] Patrologia graeca, tom LXXX, kolumna 805 C).
  99. Theodoret, Ex. quaest., xv [w:] Patrologia graeca, tom LXXX, kolumna 244 oraz Haeret. Fab., V, iii [w:] Patrologia graeca, tom LXXXIII, kolumna 460.
  100. Lamy, La science catholique, 1891, s. 196.
  101. G.D. Bauscher, The Aramaic-English Interlinear New Testament, Lulu Publishing 2006, s. 459. ISBN 978-1-4357-4480-6.
  102. [1], 24 czerwca 2011, de Verbo vitae (deusvitae.com).
  103. F. Bardon, Magiczno-kabalistyczne słowo Tetragram [w:] Klucz do Prawdziwej Kabały ze strony [2]
  104. Marc-Alain Ouaknin, Tajemnice Kabały, Warszawa 2006, s.
  105. R.E. Guiley, Tetragrammaton [w:] The Encyclopedia of Magic and Alchemy, Isionary Living, Inc. 2006, s. 309–310.
  106. Więcej o tej praktyce w: Tetragram JHWH, czyli Boże Imię.
  107. Traktat Joma 66a. Zob. A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995, s. 53.
  108. A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995, s. 52. Por. Tora. Padres Lauder, pod. red. S. Pecaric i L. Kośka, Kraków 2005, t. 4, s. 69, komentarz do 6:27.
  109. Cytuję za: A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995, s. 53.
  110. A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995, s. 53.
  111. Berachot 54a. Tłumaczenie za: G. Zlatkes, Traktat Miszny Berachot – Błogosławieństwa, [w:] Studia Judaica, nr 2(28) 2011, s. 364.
  112. A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995, s. 53, 370.
  113. Dawne Dzieje Izraela, tłum. J. Radożycki, ks. II, rozdz. XII, punkt 4.
  114. P. Joüon, A Grammar of Biblical Hebrew, w tłum. T. Muraoka, tom 1, Roma 1993, §16f, s. 72. Zob. też L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 374, hasło nr 3530.
  115. H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6, s. 1011.
  116. M. Rösel, The Reading and Translation of the Divine Name in the Masoretic Tradition and the Greek Pentateuchs, [w:] Journal for the Study of the Old Testament, Vol 31.4 (2007), s. 412, 413.
  117. P. Joüon, A Grammar of Biblical Hebrew, w tłum. T. Muraoka, tom 1, Roma 1993, §16f, s. 73.
  118. M. Rösel, The Reading and Translation of the Divine Name in the Masoretic Tradition and the Greek Pentateuchs, [w:] Journal for the Study of the Old Testament, Vol 31.4 (2007), s. 413. Zob. też K. De Troyer, The Names of God. Their Pronunciation and Their Translation. A Digital Tour of Some of the Main Witnesses, lectio difficilior 2/2005, s. 2–4.
  119. D.F. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament, t. 5, s. 501.
  120. J.V. Tolan, Petrus Alfonsi and His Medieval Readers, University Press of Florida, Gainesville 1993, s. 113. Przedruk w Patrologia Latina. Tomus CLVII. Migne, 1854, s. 535–672.
  121. Patrologia Latina, Tomus CLVII. Migne, 1854, s. 611.
  122. Expositio ... in Apocalipsim 1527, szczególnie folio 36.
  123. H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6, s. 1011.
  124. Reland, Decas exercitationum philologicarum de vera pronuntiatione nominis Jehova, 1707, s. 90, przypis b.
  125. Przedruk ich prac znajduje się w: Reland, Decas exercitationum philologicarum de vera pronuntiatione nominis Jehova, 1707.
  126. Supplementa ad Lexica Hebraica, 1792, tom I, s. 524–526.
  127. Neu geordnetes lehrgebäude der hebräischen sprache, Leipzig 1833, §73, 4 b.
  128. Bibelstudien, Leipzig 1859, s. 62–95.
  129. G.F. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 12, No. 1 (Jan., 1908), s. 524–526.
  130. D. Petau, Opus De Theologicis Dogmatibus: In quo de Deo uno, Deíque proprietatibus agitur, 1721, s. 345. Komentarz do tego fragmentu zob. tu.
  131. G.F. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 25, No. 4 (Jul., 1909), s. 312–316.
  132. Joannes Drusius, Sixtinus Amama, Louis Cappel, Johann Buxtorf, Jacob Alting, Nicholas Fuller, Thomas Gataker, Johannes Leusden: Decas exercitationum philologicarum de vera pronuntiatione nominis Jehova 1707, s. 82.
  133. G.F. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 12, No. 1 (Jan., 1908), s. 46.
  134. R. Bellarmino, Institutiones linguae hebraicae, 1609, s. 284–289.
  135. A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament with an appendix containing the Biblical Aramaic, written by Francis Brown, Samuel Rolles Driver and Charles Augustus Briggs, based on the Hebrew lexicon of Wilhelm Gesenius as translated by Edward Robinson, Oxford: The Clarendon Press, 1906, s. 218.
  136. G.F. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 25, No. 4 (Jul., 1909), s. 316–318.
  137. M. Cyril; W. Hunter, Printed Images in Early Modern Britain: Essays in Interpretation, Ashgate Publishing, Ltd., 2010, s. 24; M. Wisłocki, Tetragram, [w:] Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 9. Drzeworyt Hansa Weiditza zamieszczono tutaj.
  138. H. Wegner, Bóg Ojciec, [w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 1985, tom 2, kolumna 988. Skan dzieła Tomasza Alvareza De Andrady tutaj.
  139. H. Wegner, Bóg Ojciec, [w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 1985, tom 2, kolumna 988; M. Wisłocki, Tetragram, [w:] Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 9.
  140. D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s. 40.
  141. List do Konferencji Biskupów na temat „Imienia Boga” [w:] Anamnesis, nr 56, s. 24–25, www.kkbids.episkopat.pl
  142. Instrukcja Liturgiam authenticam z 28 marca 2001 r. [w:] Anamnesis, nr 29, s. 23, www.kkbids.episkopat.pl
  143. List do Konferencji Biskupów na temat „Imienia Boga” [w:] Anamnesis, nr 56, s. 23–25, www.kkbids.episkopat.pl
  144. S. Bułgakow, Prawosławie. Zarys nauki kościoła prawosławnego, tłum. ks. H. Paprocki, Białystok-Warszawa 1992, s. 131
  145. J. Meyendorff, Teologia bizantyjska. Historia i doktryna, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1984, s. 63.
  146. Czy Bóg ma imię?, www.jw.org
  147. Imię Boże, które pozostanie na zawsze, 2007, s. 10–11.
  148. Dlaczego powinniśmy używać imienia Bożego, skoro nie wiadomo, jak się je wymawia? [w:] Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy, 1 września 2008, s. 31
  149. A.G. Mackey, Encyclopaedia of Freemasonry, London 1914, tom I, s. 376. Tekst na stronie www.vrijmetselaarsgilde.eu
  150. W.S. Burkle, Two esoteric masonic concepts which are linked by the tetragrammaton, ze strony www.freemasons-freemasonry.com
  151. A.G. Mackey, Encyclopaedia of Freemasonry, London 1914, tom I, s. 379.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • R. Abba, The Divine Name Yahweh, [w:] Journal of Biblical Literature 80 (1961), s. 320–328.
  • F.W. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Poznań 1967.
  • M.C. Astour, Yahweh in Egyptian Topographic Lists, [w:] Festschrift Elmar Edel seria Agypten und Altes Testament pod red. Manfreda Gorga, Bamberg 1979.
  • R. Biggs, The Ebla Tablets: An Interim Perspective, [w:] Biblical Archaeologist, 43:2 (Spring, 1980).
  • G. Bohak, Ancient Jewish Magic. A History, Cambridge 2008.
  • G. Buchanan, Studies in Hebrew proper names, London 1896.
  • A. Cohen, Talmud, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1995.
  • F.M. Cross, Canaanite Myth and Hebrew Epic, Harvard University Press 1997.
  • J.F. Fitzmyer, 101 pytań o Qumran, Kraków 1992.
  • D.N. Freedman, YHWH, [w:] Theological Dictionary of the Old Testament pod red. G.J. Botterweck, H. Ringren, t. 5.
  • R. Ganschinietz, Iao, [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Stuttgart 1914, tom IX 1.
  • S. Gądecki, Archeologia biblijna, Gniezno 1994, tom 1.
  • R.Ch. Gianotti, The Meaning of the Divine Name YHWH, [w:] Bibliotheca Sacra, January-March 1985, s. 38–51.
  • G. Howard, The Tetragram and the New Testament, [w:] Journal of Biblical Literature 96 1977.
  • E. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers Inc., 1997.
  • L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008.
  • J.M. Lindenberger, Ancient Aramaic and Hebrew Letters, Atlanta 2003.
  • S. Łach, Imię Boże Jahwe, [w:] Księga Wyjścia, wstęp, przekład z oryginału, komentarz, opracował S. Łach, Poznań 1964.
  • F.G. Moore, Notes on the Name הוהי, [w:] The American Journal of Theology, Vol. 12, No. 1 (Jan., 1908); Vol. 25, No. 4 (Jul., 1909).
  • T. Muraoka, A Greek-Hebrew/Aramaic Two-way Index to the Septuagint, Peeters Publishers 2010.
  • New International Dictionary of Old Testament Theology and Exegesis, pod. red. Willem A. VanGemeren, wersja CD-ROM.
  • G.H. Parker, Yahweh: The Divine Name in the Bible, Ontario 1975.
  • A. Pietersma, Kyrios or Tetragramm: A Renewed Quest for the Original Septuagint, [w:] De Septuaginta: Studies in Honour of John William Wevers on his Sixty-Fifth Birthday, 1984.
  • Reland, Decas exercitationum philologicarum de vera pronuntiatione nominis Jehova, 1707.
  • M. Rösel, Names of God, [w:] Encyclopedia of the Dead Sea Scrolls, pod red. L.H. Schiffman, J.C. VanderKam, Oxford University Press, 2000, tom 2.
  • M. Rösel, The Reading and Translation of the Divine Name in the Masoretic Tradition and the Greek Pentateuchs, [w:] Journal for the Study of the Old Testament, Vol 31.4 (2007).
  • M. P. Steck, Der Gottesname „Jahwe” und das amurritische Onomastikon, [w:] Die Welt des Orientes 1999.
  • H.O. Thompson, Yahweh, [w:] The Anchor Bible Dictionary, Doubleday 1992, tom 6.
  • K. van der Toorn, Yahweh, [w:] Dictionary Of Deities And Demons In The Bible pod red. K.van der Toom, B. Becking, P. W. van der Horst, Leiden 1999.
  • E. Tov, Scribal practices and approache’s reflected in the texts found in the Judean Desert, Brill, 2004.
  • H. Wegner, Bóg Ojciec, [w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 1985, tom 2, kolumna 988.
  • M. Wisłocki, Tetragram, [w:] Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 9.
  • A. Wypust, Magia Antyczna, Wrocław 2001.
  • A. Zaborski, Zarys epigrafiki starożytnej Palestyny, [w:] Archeologia Palestyny pod red. L.W. Stefaniaka, Poznań 1973.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]