Języki słowiańskie

     Państwa z zachodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa z wschodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa z południowosłowiańskim językiem urzędowym

Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie

Przegląd języków słowiańskich w poszczególnych państwach

Mapa z 1869 roku

     Słowianie

Języki słowiańskie – grupa języków w obrębie podrodziny bałtosłowiańskiej rodziny języków indoeuropejskich. Pochodzą od języka prasłowiańskiego, który rozpadł się na dialekty regionalne w wyniku wielkiej ekspansji Słowian w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. Używanie języków słowiańskich jest najwyraźniejszym wyznacznikiem przynależności do ludów słowiańskich, które prócz języków łączy kultura i pochodzenie.

Języki słowiańskie dzielą się na trzy zespoły języków: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskie.

Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński, a w niewielkim zakresie również arabski.

Językami słowiańskimi posługuje się obecnie ponad 300 milionów ludzi.

Pochodzenie

Języki indoeuropejskie na początku I tysiąclecia n.e. Kolor niebieski – języki kentum, czerwony – języki satem. Ciemnoczerwonym kolorem zaznaczono hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej.

Języki słowiańskie należą do grupy „satem” języków indoeuropejskich, co oznacza, że są to najpóźniej wydzielone języki tej rodziny.

Języki słowiańskie powstały w wyniku rozpadu pierwotnego języka prasłowiańskiego. Nie ma jednak uzgodnionego stanowiska co do tego, kiedy i gdzie język prasłowiański istniał oraz kiedy doszło do jego rozpadu. Zasadniczo stanowiska w tej kwestii podzielić można na dwa:

1. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w odległych czasach (wymienia się tu często II tysiąclecie p.n.e.);
2. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w czasach bliskich pojawieniu się Słowian w antycznych źródłach pisanych, a więc być może nawet dopiero około połowy I tysiąclecia n.e.

Większość językoznawców ponadto uważa, że przed etapem istnienia języka prasłowiańskiego istniała wspólnota językowa bałto-słowiańska. Języki słowiańskie wykazują najwięcej cech wspólnych z językami bałtyckimi (litewskim, łotewskim oraz wymarłymi: pruskim i jadźwińskim), co przemawia za wyprowadzeniem wniosku o wspólnocie bałtosłowiańskiej. Języki słowiańskie wykazują również stopień pokrewieństwa z językami germańskimi i irańskimi, a także pewne cechy wspólne z językami: celtyckim, iliryjskim i trackim. Pozwala to zaakceptować wniosek, że język Słowian rozwinął się między kompleksami etnicznymi: bałtyjskim na północy, germańskim na zachodzie, irańskim na wschodzie oraz celtyckim, trackim i iliryjskim na południu.

Wspólne cechy

Wszystkie języki słowiańskie mają wyraźne cechy wspólne:

• wybitnie fleksyjna morfologia – większość języków słowiańskich ma 6 lub 7 przypadków
• podział czasowników na dokonane i niedokonane (leksykalny aspekt)
• obecność fonemicznej palatalizacji (znanej jako zmiękczenie)
• skomplikowane zbitki spółgłoskowe, powstałe po zaniku jerów, np. w polskim wyrazie bezwzględny lub rosyjskim wstrjecza „spotkanie” (jednak np. w językach salisz występują jeszcze bardziej skomplikowane zbitki)

Języki słowiańskie nie tylko mają bardzo podobną gramatykę, lecz wykazują również duże podobieństwo w słownictwie, co dowodzi, że z języka prasłowiańskiego wyodrębniły się stosunkowo niedawno. Tam, gdzie poszczególne języki słowiańskie graniczą ze sobą, granice te z reguły są nieostre – występują szerokie pasy gwar przejściowych i obszary przenikania się zjawisk charakterystycznych dla obu sąsiadujących języków. Uważa się, że języki słowiańskie tworzą swoiste continuum. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w przypadku języków południowosłowiańskich.

Klasyfikacja języków słowiańskich

Przynależność i podział języków słowiańskich są w lingwistyce ugruntowane. Wątpliwości powstają jedynie na tle kwalifikacji poszczególnych narzeczy jako dialektów albo pełnoprawnych języków. Poniższy podział pochodzi ze strony projektu Ethnologue.

języki indoeuropejskie

języki bałtosłowiańskie

języki słowiańskie (ok. 317 mln)

języki zachodniosłowiańskie (ok. 61 mln)

grupa lechicka, czyli języki lechickie

połabski †

języki pomorskie (ok. 50 tys.)

kaszubski (ok. 50 tys.)

polski (ok. 44 mln)

śląski (ok. 510 tys.)

grupa łużycka, czyli języki łużyckie (ok. 70 tys.)

ponaschemu †

dolnołużycki (ok. 15 tys.)

górnołużycki (ok. 55 tys.)

wschodniołużycki †

grupa czesko-słowacka

czeski (ok. 10 mln)

słowacki (ok. 5 mln)

knaan †

języki południowosłowiańskie (ok. 35 mln)

grupa wschodnia (ok. 10 mln)

staro-cerkiewno-słowiański (starosłowiański) †

cerkiewnosłowiański †*

bułgarski (ok. 8,5 mln)

macedoński (ok. 1,8 mln)

grupa zachodnia (ok. 25 mln)

słoweński (ok. 2 mln)

grupa serbsko-chorwacka (ok. 23 mln)

serbski (ok. 13 mln)

chorwacki (ok. 7 mln)

bośniacki (ok. 2,5 mln)

czarnogórski (ok. 0,15 mln)

języki wschodniosłowiańskie (ok. 210 mln)

ruski †

starobiałoruski †

białoruski (ok. 10 mln)

rosyjski (ok. 160 mln)

ukraiński (ok. 40 mln)

rusiński (ok. 0,61 mln)

Oznaczenia:

† – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego

†* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych

Mikrojęzyki słowiańskie

W grupie języków słowiańskich oprócz języków sensu stricto wyróżnia się także tzw. mikrojęzyki. Są to:

• rusiński (jugorusiński) – używany przez Rusinów w Wojwodinie (Serbia), jeden z tamtejszych języków urzędowych,
• rezjański – powstały na bazie dialektu słoweńskiego w Rezji (północne Włochy),
• prekmursko-słoweński – używany w Słowenii i na pobliskich terenach Węgier i Austrii,
• kajkawski – powstały na bazie dialektów chorwackich, używany w północnej Chorwacji (ma pewną tradycję piśmienniczą; uważany też za dialekt języka chorwackiego);
• czakawski – podobna sytuacja, jak powyższy; (ma pewną tradycję piśmienniczą; uważany też za dialekt języka chorwackiego)
• burgenlandzki – używany przez Chorwatów burgenlandzkich w Austrii, na Węgrzech, Słowacji i dawniej na Morawach, uważany też za dialekt języka chorwackiego,
• molizański – używany przez Chorwatów we włoskiej prowincji Molise, powstały na bazie dialektów chorwackich,
• banacki – używany przez Bułgarów z Banatu na pograniczu Rumunii i Jugosławii, powstały na bazie języka bułgarskiego i serbskiego.

Istnieje też tendencja do wyodrębniania się kolejnych języków słowiańskich:

• morawskiego – z języka czeskiego
• śląskiego – z języka polskiego
• laski – z języka czeskiego
• gwary podlaskie (ukraińskie) – z przejściowych dialektów białorusko-ukraińskich

Języki sztuczne

Na bazie języków słowiańskich powstało też wiele sztucznych języków słowiańskich, m.in. język slovianski, które w założeniu twórców powinny być zrozumiałe dla mówiących przynajmniej jednym językiem słowiańskim. Na podstawie wschodniosłowiańskich dialektów Syberii (z zapożyczeniami z języków tureckich oraz języka arabskiego) opracowano sztuczny język syberyjski. Również oparte na językach słowiańskich są fikcyjne języki północnosłowiańskie oraz wenedyk – język romański, który przeszedł podobny rozwój jak polski.

Porównanie wybranych wyrazów w językach słowiańskich

prasłowiański	rosyjski	ukraiński	białoruski	polski	czeski	słowacki	słoweński	serbski	chorwacki	bośniacki	bułgarski	macedoński
*ognь	огонь (ogon')	вогонь (vohon')	агонь (ahon')	ogień	oheň	oheň	ogenj	огањ/oganj	oganj/vatra	oganj	огън (ogan)	оган/огин (ogan/ogin)
*ryba	рыба (ryba)	риба (ryba)	рыба (ryba)	ryba	ryba	ryba	riba	риба/riba	riba	riba	риба (riba)	риба (riba)
*gnězdo	гнездо (gnezdo)	гнiздо (hnizdo)	гняздо (hnyazdo)	gniazdo	hnízdo	hniezdo	gnezdo	гн(иј)ездо/gn(ij)ezdo	gnijezdo	gnijezdo	гнездо (gnezdo)	гнездо (gnezdo)
*oko	глаз (glaz)	око (oko)	вока (voka)	oko	oko	oko	oko	око/oko	oko	oko	око (oko)	око (oko)

Zobacz też

• imiona słowiańskie
• religia Słowian
• panslawizm
• plemiona słowiańskie
• slawistyka
• Słowianie
• słowianofilstwo
• słowiańszczyzna

Bibliografia

• Tadeusz Lehr-Spławiński, Władysław Kuraszkiewicz, Franciszek Sławski, Przegląd i charakterystyka języków słowiańskich, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.
• Jerzy Nalepa, Słowiańszczyzna północno-zachodnia. Podstawy jedności i jej rozpad, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1968.
• Leszek Bednarczuk (red.), Ignacy Ryszard Danka, Andrzej Pisowicz, Tadeusz Pobożniak, Józef Reczek, Jan Safarewicz, Wojciech Skalmowski, Języki indoeuropejskie, tom I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, ISBN 83-01-03352-5.
• Leszek Bednarczuk (red.), Witold Mańczak, Jan Safarewicz, Franciszek Sławski, Wojciech Smoczyński, Aleksander Szulc Języki indoeuropejskie, tom II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ISBN 83-01-05763-7.
• Hanna Dalewska-Greń, Języki słowiańskie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, ISBN 83-01-12391-5.
• Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2004, ISBN 83-242-0528-4.

Linki zewnętrzne

• Slavonia – cechy charakterystyczne języków słowiańskich