Ulica Żelazna w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ulicy w Warszawie. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Żelazna
Wola
Długość: 1850 m
Ulica Żelazna w Warszawie.JPG
Przebieg
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 0 km Al. Jerozolimskie, ul. Lindleya
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 180 m ul. Chmielna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 310 m ul. Złota, ul. Twarda
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 450 m ul. Sienna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 590 m ul. Pańska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 640 m ul. Prosta
Ikona ulica z lewej.svg 780 m ul. Łucka
Ikona ulica z prawej.svg 810 m ul. Pereca
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 970 m ul. Grzybowska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1150 m ul. Krochmalna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1270 m ul. Chłodna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1440 m ul. Ogrodowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1590 m al. „Solidarności”
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 1750 m ul. Nowolipie, ul. Żytnia, ul. Wolność
Ikona ulica koniec T.svg 1850 m ul. Nowolipki
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica Żelazna
ulica Żelazna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Żelazna
ulica Żelazna
Ziemia 52°14′04,8″N 20°59′26,9″E/52,234667 20,990806Na mapach: 52°14′04,8″N 20°59′26,9″E/52,234667 20,990806
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Skrzyżowanie ulic Żelaznej i Chłodnej, widoczna drewniana kładka łącząca małe i duże getto (1942)
Ulica Żelazna przy Pańskiej
Zabudowania dawnej fabryki „Duschik i Szolce”
Zabezpieczony fragment budynku Żydowskiego Domu Studiów Religijnych i Modlitwy (nr 57)

Ulica Żelazna – ulica w dzielnicy Wola w Warszawie.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Ulica rozpoczyna się przy placu Starynkiewicza, odchodząc od Al. Jerozolimskich. Biegnie przez Wolę, przecina Mirów prowadząc w kierunku Muranowa i kończy się przy Nowolipkach, za skrzyżowaniem z ulicą Nowolipie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W połowie XVII wieku północna część ulicy była drogą łączącą jurydykę Leszno z Nowolipiem. W 1725 wytyczono odcinek pomiędzy ulicą Chłodną a Lesznem, który pierwotnie biegł wśród pól, a w II poł. XVIII wieku wśród ogrodów. W tym okresie ulica została uregulowana wg planów geometry Deutscha.

W 1770 ulica została przedłużona na południe do zbiegu ulic Twardej i Złotej i otrzymała urzędowo nazwę Żelazna. W 1784 przy ulicy stał pałacyk, 2 kamienice, 6 domów murowanych, 4 dworki, 2 młyny i karczma Żelazna (od której pochodzi nazwa ulicy)[1], a poza linią zabudowy ciągnęły się ogrody. W 1805 przy Ceglanej powstały Ogrody Ulrychów, przeniesione później na Górce. W 1810 u zbiegu ulic Żelaznej i Żytniej (aktualnie Żelazna 97) powstał pałacyk Wojciecha Bogusławskiego. W początkach XIX wieku działało tu już 5 browarów.

W 1836 ulica Żelazna została przedłużona do Nowej Drogi Jerozolimskiej czyli Alej Jerozolimskich i w 1845 przecięły ją tory kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. W połowie XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu – powstały tu zakłady przemysłowe, garbarnie, wytwórnie cerat, fabryki metalowe, będące miejscem narodzin i rozwoju ruchu robotniczego. Z biegiem czasu przybywało kamienic i zabudowa ulicy stawała się coraz bardziej zwarta. W 1909 poprowadzono linię tramwaju elektrycznego. W okresie międzywojennym powstały nowoczesne domy mieszkalne, świadcząc o dużym znaczeniu ulicy.

W listopadzie 1940 odcinek pomiędzy Grzybowską i Leszno (obecnie al. Solidarności), parzysta (wschodnia) strona między Lesznem i Nowolipiem oraz krótki odcinek Żelaznej na północ od Nowolipia, znalazły się w granicach warszawskiego getta[2]. Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 nieparzystej części ulicy i podzieleniu dzielnicy zamkniętej na tzw. małe i duże getto, na środku jezdni wzniesiono mur. W styczniu 1942 nad wyłączoną z getta ulicą Chłodną przerzucono drewnianą kładkę, która przejęła część ruchu pieszego z bardzo ruchliwego skrzyżowania Chłodna – Żelazna. Zbudowano tutaj również specjalną bramę, za pomocą której regulowano ruch na obydwu ulicach.

W zachowanym budynku przy Żelaznej 103 w latach 1942-1943 mieściło się SD-Befehlstelle, jednostka niemiecka kierująca wielką akcją wysiedleńczą do obozu zagłady w Treblince latem 1942. W sierpniu 1942, po likwidacji tzw. małego getta, ulicę aż do Leszna włączono do aryjskiej części miasta.

W okresie II wojny światowej zabudowa ulicy znacznie ucierpiała, szczególnie w okresie powstania warszawskiego. Po wojnie wiele z budynków zostało rozebranych, a teren przez jaki przebiegała znany był jako tzw. Dziki Zachód, słynący z ostańców przedwojennej zabudowy, ciemnych podwórek i niezabudowanych placów po rozebranych budynkach. W latach 70. XX wieku powstało tu Osiedle Za Żelazną Bramą, które zmieniło charakter ulicy. Od lat 90. zaczęło się stopniowe wyburzanie kolejnych domów, a tylko nieliczne po wojnie zostały wyremontowane. W miejsce starych budynków powstają nowe – pojedyncze plomby, ale i całe pierzeje jak pomiędzy Łucką a Grzybowską.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa ulicy Żelaznej pochodzi od Żelaznej Karczmy znajdującej się w XVIII wieku na rogu ulic Siennej i Twardej.

"Karczma Żelazna" istniała także w 1831, toczyły się w jej rejonie ciężkie walki z wojskami rosyjskimi, a w dniu 6 września 1831 przy karczmie prowadzono rozmowy kapitulacyjne. Jej kształt architektoniczny jest doskonale widoczny na obrazie olejnym, który namalował A. Kotzebue w 1831 roku pt. "Rozmowy kapitulacyjne przed karczmą żelazną na Woli, 1831". Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W Karczmie Żelaznej 2 listopada 1830 żegnano Fryderyka Chopina okolicznościową kantatą skomponowana przez J. Elsnera do słów redaktora Dmuszewskiego, kompozytor wsiadł do dyliżansu jadącego na Ołtarzew do Kalisza, gdy pojazd zatrzymał się przed szlabanem Rogatki Wolskiej dla rutynowej kontroli.

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

  • Biurowiec Sienna Center, nr 28/30 (Sienna 73/75)
  • JM Tower (Grzybowska 45)
  • Mennica Polska S.A. (ul. Waliców 11)
  • Urząd Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, dawna siedziba Publicznych Szkół Powszechnych nr 10, 17, 56 i 119, (al. Solidarności 90, dawniej nr 88 róg Leszno 80/82)
  • Relikty zabudowy Browaru Haberbuscha (Krochmalna 59)

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 195. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. Mapa Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na marzec 2001 na tle dawnego planu miasta (oprac. Paweł E. Weszpiński i Robert Marcinkowski) [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2001
  3. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 266. ISBN 83-01-06109-X.
  4. Ryszard Żelichowski. Historia na Żelaznej. „Stolica”. 18, 29 kwietnia 1984. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michał Gawałkiewicz: Dwustuletnia Żelazna, "Stolica", Nr 37 (1603), Warszawa, 10 września 1978

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]