Żydowski Związek Wojskowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Proporczyk Żydowskiego Związku Wojskowego
Odezwa Żydowskiego Związku Wojskowego ze stycznia 1943
Tablica upamiętniająca walki ŻZW na placu Muranowskim (ulica Muranowska 1)
Kamienny blok Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów upamiętniający dowódców ŻZW w getcie warszawskim Pawła Frenkla i Dawida Apfelbauma przy ulicy Dubois w Warszawie

Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW – formacja zbrojna Żydów polskich, powołana w listopadzie 1939 przez byłych oficerów Wojska Polskiego i działaczy organizacji prawicowych żydowskiego pochodzenia[1][2].

Historia i udział w powstaniu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Bitwa na placu Muranowskim.

Miejscem pierwszego spotkania Żydów, którzy w listopadzie 1939 postanowili utworzyć tajny związek, był szpital zakaźny świętego Stanisława przy ulicy Wolskiej 37[3]. Do grona założycieli należeli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson, Mieczysław Ettinger, Paweł Frenkel, Leon Rodal i Dawid Wdowiński. Na czele organizacji według niektórych źródeł stanął Dawid Wdowiński, inne źródła jednak przyjmują za dowódców ŻZW Mieczysława Apfelbauma i Pawła Frenkla. Organizacja reprezentowała nurt prawicowy (tak zwany rewizjonistyczny) ruchu syjonistycznego, między innymi organizację Betar. Według relacji Henryka Iwańskiego „Żydowski Związek Walki (...) powstał z inicjatywy oficerów i podoficerów Wojska Polskiego narodowości żydowskiej”[4].

Organizacja od początku pozostawała w kontakcie ze strukturami podziemia polskiego, podlegając Związkowi Walki Zbrojnej. W pierwszej fazie istnienia miała swoje placówki w Lublinie, we Lwowie, Stanisławowie i Warszawie, zajmując się przerzutem bojowników żydowskich do formowanych we Francji i Wielkiej Brytanii polskich sił zbrojnych. Na krótki czas przed powstaniem w getcie warszawskim doszło do nawiązania współpracy między ŻZW a Żydowska Organizacją Bojową, której ŻZW prawdopodobnie przekazało 50 pistoletów, ustalono też podział na dwie strefy obronne przypadające obydwu organizacjom na wypadek wybuchu powstania. O ŻZW pisał w swoim pamiętniku znany historyk i twórca archiwum getta warszawskiego, Emanuel Ringelblum, który był pod wrażeniem arsenału organizacji zgromadzonego w jej siedzibie przy ulicy Muranowskiej 17[5].

Podczas powstania ŻZW, posiadając tunele, utrzymywał za ich pomocą komunikację ze stroną „aryjską”. Około 150 powstańców zostało uzbrojonych przez Korpus Bezpieczeństwa i podlegało faktycznie polskiemu dowództwu. Członkowie ŻZW walczyli w największej bitwie powstania tak zwanej bitwie na placu Muranowskim, która miała miejsce w dniach 19−22 kwietnia. Na placu, gdzie mieściła się siedziba organizacji, w czasie walk użyto przeciwko Niemcom ciężkiego karabinu maszynowego, dostarczonego do getta przez Józefa Lejbskiego, spalono też niemiecki pojazd pancerny.

Nie wiadomo, ilu bojowców z ŻZW walczyło w powstaniu; prawie wszyscy zginęli w getcie, walcząc zarówno pod flagą polską i żydowską (Apfelbauma polski rząd w Londynie awansował pośmiertnie do stopnia majora Wojska Polskiego). Z dowództwa ŻZW wojnę przeżyli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson i Dawid Wdowiński.

Uzbrojenie i liczebność ŻZW[edytuj | edytuj kod]

W 1940 ŻZW liczył około 100 członków, a w kwietniu 1943 około 300[6].

ŻZW już w 1939 otrzymał 39 pistoletów Vis, a później dalsze dostawy broni od Korpusu Bezpieczeństwa (przez Armię Krajową bezpośrednio dozbrajany nie był). Pierwszą partię broni bojownicy ŻZW otrzymali za pośrednictwem Henryka Iwańskiego w 1941. Bojownicy ŻZW otrzymali także za pośrednictwem Korpusu Bezpieczeństwa od czerwca 1942 do początku powstania w getcie 1943 ponad 100 sztuk broni palnej i około 750 granatów. Już po rozpoczęciu powstania w getcie dostarczono także ponad 50 sztuk broni palnej i około 300 granatów. W pierwszej połowie roku 1942 uzbrojenie przekazały również inne grupy Armii Krajowej.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

ŻZW podzielony był na departamenty:

  • Informacji – Leon Rodal
  • Organizacyjny – Paweł Frenkel
  • Kwatermistrzowski – Leon Wajnsztok
  • Finansów
  • Komunikacji
  • Medyczny – Józef Celmajster
  • Prawny (wydający wyroki na kolaborantów żydowskich) – Dawid Szulman
  • Ratujący (organizujący ewakuacje dzieci na stronę aryjską) – Kałmen Mendelson
  • Techniki – Hanoch Federbusz
  • Transportu i Dostaw
  • Wojskowy – Dawid Moryc Apfelbaum i Paweł Frenkel

Losy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie doszło w Polsce do sfałszowania historii, poprzez wykreślenie ŻZW z kart podręczników lub umniejszenie jego znaczenia na rzecz skupiającego zarówno socjalistów jak i syjonistów ŻOB-u, do którego skrajnie prawicowy, ściśle związany z Betarem ŻZW nie przystąpił[7]. Jednym z niewielu polskich historyków, wspominających o udziale ŻZW w powstaniu w okresie Polski Ludowej, był Bernard Ber Mark w monografii – Walka i zagłada warszawskiego getta wydanej przez MON w Warszawie w 1959. Bezpośrednio na zapomnienie ŻZW wpłynęły jego związki z AK i prawicowy nurt polityczny, jaki reprezentował[7].

Niektóre publikacje dotyczące udziału ŻZW w powstaniu[edytuj | edytuj kod]

  • Dawid Wdowiński, And we are not saved
  • Chaim Lazar-Litai, Masada w Warszawie
  • Chaim Lazar-Litai, Muranowska 7
  • Prawda o powstaniu w getcie warszawskim Aleksander Swiszczew, na łamach Shalom New York
  • Zmienne oblicze pamięci. Kto obronił Getto Warszawskie? Moshe Arensa, na łamach The Jerusalem Post
  • Marian Apfelbaum, Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim[8]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zapomniani powstańcy z warszawskiego getta. Rzeczpospolita, 2011.
  2. Zapomniani żołnierze ŻZW. Rzeczpospolita, 18-04-2008.
  3. Żydowski Związek Wojskowy, Wspólny rodowód z AK, Zapomniani żołnierze – Maciej Kledzik
  4. Stanisław Wroński, Maria Zwolakowa: Polacy i Żydzi 1939-1945, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, str.167.
  5. Emanuel Ringelblum: Kronika getta warszawskiego, Czytelnik, Warszawa 1983.
  6. Wielka Encyklopedia PWN. Tom 30. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 567. ISBN 83-01-14365-7.
  7. a b Aleksander Szumanski: Żydowski Związek Wojskowy. Aleksanderszumanski.pl. [dostęp 2018-01-19].
  8. Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim (ang.). Goodreads.com. [dostęp 2018-01-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]