Czerwoni Khmerzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Czerwoni Khmerowie)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czerwoni Khmerzy (fr. Khmer Rouge) – ekstremistyczne ugrupowanie łączące ideologie komunistyczną z khmerskim nacjonalizmem[1][2]. Członkowie ruchu wywodzili się z Komunistycznej Partii Kambodży. W 1975 roku po zwycięstwie w wojnie domowej zdobyli władzę, tworząc Demokratyczną Kampuczę. Polityka ludobójstwa prowadzona przez frakcję ruchu skupioną wokół Pol Pota doprowadziła do wewnętrznego rozłamu w grupie, a następnie wietnamska interwencji wojsk wietnamskich która obaliła reżim. Czerwoni Khmerzy przeszli do podziemia, gdzie korzystając z pomocy Stanów Zjednoczonych, Tajlandii i Chin do końca lat 90. prowadzili wojnę domową z prowietnamskim rządem. W 1981 roku Czerwoni Khmerzy zrezygnowali z ideologii komunistycznej, a od 1982 razem z monarchistami i prawicowymi republikanami wchodzili w skład Koalicyjnego Rządu Demokratycznej Kampuczy. Przywódcami grupy oprócz Pol Pota byli Khieu Samphan i Ieng Sary[2].

Geneza[edytuj]

Sytuacja ówczesnej Kampuczy[edytuj]

Kampucza w połowie XX wieku była jednym z najbardziej opóźnionych cywilizacyjnie państw kapitalistycznych w Azji Wschodniej. W 1970 roku chłopstwo stanowiło 90% spośród 7,3 miliona mieszkańców. Równocześnie z tym znacznie opóźnimy był ruch komunistyczny, który aż do utworzenia ruchu Czerwonych Khmerów podporządkowany był w dużej mierze Wietnamowi Północnemu i nieliczny. W trakcie I wojny indochińskiej siły wietnamskich komunistów stoczyły na terenie Kampuczy szereg walk z kolonialnymi siłami francuskimi. Czerwoni Khmerowie odrzucali dorobek dotychczasowego kampuczańskiego ruchu komunistycznego, uważając go za pozbawiony niezależności[2].

Powstanie ruchu[edytuj]

Khmerska Partia Ludowo-Rewolucyjna utworzona została w 1951 roku w wyniku rozłamu w kambodżańskiej sekcji Komunistycznej Partii Indochin. W 1963 roku po wcześniejszych rozłamach[3] władzę w partii objął Saloth Sar znany pod pseudonimem Pol Pot. Stronnictwo zwolenników Pol Pota ukształtowało się początku lat 50. pośród grupy kampuczańskich studentów w Paryżu[2]. Saloth Sar w 1966 roku potajemnie zmienił jej nazwę na Komunistyczną Partię Kampuczy, co przez wiele lat starano utrzymać się w tajemnicy – partia ukrywała się pod kryptonimem „Angkar”, czyli „Organizacja”. Ruch celowo zachowywał atmosferę tajemniczości, jak później wyjaśniali działacze ruchu „tylko dzięki tajemniczości możemy być panami sytuacji i odnieść zwycięstwo nad wrogiem, który nie może się połapać, kto kim jest”. Istnienie partii ogłoszono dopiero w 1977 roku, a więc w drugim roku rządów junty Czerwonych Khmerów[2][4]. Partia przez cały okres działania miała charakter awangardowy, a jej struktury nie były liczne. W 1970 roku liczyła zaledwie 3 tysiące członków, a w 1975 około 14[5].

Uważający się za „prawdziwych Khmerów” stronnicy Pol Pota popierali obcą tradycji kampuczańskiego komunizmu ideologię blisko związaną z rasizmem i szowinizmem, a wzór społeczeństwa, które chcieli zbudować, był daleki od programu klasycznego marksizmu czy modelu państw „realnego socjalizmu[2].

Chroniąc się przed represjami władz, zwolennicy Pol Pota jeszcze w 1963 roku[6] założyli bazę w północno-wschodniej prowincji Ratanakiri, pozyskując tam sympatyków spośród mniejszości etnicznej Khmer Loeu (Khmerów Górskich)[7], zaś sam Pol Pot udał się na szkolenie do Chin[8]. Na czele grupy, jak i całej partii komunistycznej stanęła ściśle tajna Angkar Loeu (Najwyższa Organizacja)[9], w skład której wchodzili starannie wykształceni intelektualiści[6] m.in. Pol Pot, Ieng Sary, Vorn Vet, Son Sen, Yun Yat, Touch Phoeun, Thiounn Thioeun, Ieng Thirith. W kwietniu 1967 w prowincji Battambang wybuchło spontaniczne powstanie chłopskie, do którego przyłączyli się polpotyści. Powstanie przyczyniło się do dużego wzrostu poparcia dla radykalnej frakcji, która właśnie przez panującego monarchę określona została mianem „Czerwonych Khmerów”. W styczniu 1968 utworzona przez Pol Pota Rewolucyjna Armia Kampuczy rozpoczęła partyzancką ofensywę przeciw armii królewskiej[10].

Wojna domowa w Kambodży[edytuj]

 Osobny artykuł: wojna domowa w Kambodży.

Wydarzenia poprzedzające konflikt[edytuj]

Rządzący Kampuczą monarcha Norodom Sihanouk starał się trzymać kraj z dala od wojny wietnamskiej, lawirując w polityce zagranicznej między Wietnamem, Związkiem Radzieckim, Chinami oraz Stanami Zjednoczonymi. Niezależnie od króla z terenów Kambodży operowały antyamerykańskie oddziały Wietkongu, które przyciągały do swoich szeregów ochotników kampuczańskich. W marcu 1969 roku siły powietrzne Stanów Zjednoczonych przeprowadziły bombardowanie terenów wschodniej Kampuczy, co miało na celu likwidację baz Wietkongu. Naloty przyczyniły się do licznych strat w cywilach, które wyniosły od 40 do 150 tysięcy zabitych[11]. Sihanouk, obawiając się destabilizacji państwa przez Wietkong, 4 sierpnia tego samego roku powołał na stanowisko premiera generała Lon Nola[3].

Lon Nol sformułował gabinet oparty na politykach prawicowych i niechętnych królowi. Pod nieobecność króla w kraju 18 marca 1970 roku generał wraz z CIA przeprowadza zamach stanu. Generał w miejsce monarchii utworzył Republikę Khmerów, na której teren wkroczyło 70 tysięcy żołnierzy amerykańskich. Przebywający w Pekinie monarcha w proteście przeciwko poczynaniom wojskowego rządu wezwał swoich poddanych do oporu względem reżimu i rozpoczęcia wojny wyzwoleńczej[3].

Sojusz króla z Czerwonymi Khmerami[edytuj]

Monarcha, dążąc do odzyskania władzy w kraju, zawiązał sojusz z dotychczasowymi przeciwnikami, Czerwonymi Khmerami. Czerwoni Khmerzy operujący początkowo głównie z terenów znajdujących się przy granicy z Tajlandią dzięki poparciu króla błyskawicznie zwiększyli swoją liczebność i poparcie pośród chłopstwa[3]. W maju 1970 roku w ChRL powstał Królewski Rząd Jedności Narodowej, na czele którego stanął król oraz Zjednoczony Front Narodowy Kambodży z udziałem Czerwonych Khmerów. Królewski Rząd Jedności Narodowej i sam monarcha pozostał na emigracji. Shinaouk i jego współpracownicy kilkukrotnie przeprowadzili inspekcje na terenach zajętych przez Czerwonych Khmerów, wizyty te miały jednak czysto propagandowy charakter[12], a monarchiści nie posiadali nad zbrojnym ruchem oporu żadnej kontroli[13].

Czerwoni Khmerzy nie wykazywali w trakcie wojny większych oznak fanatyzmu, który ujawnił się w okresie ich rządów, a przynajmniej nie był on dostrzeżony przez ogół społeczeństwa i władze[14]. Z czasem gdy Czerwoni Khmerowie na kontrolowanych obszarach zaczęli wprowadzać swoje porządki, Wietnamczycy z Północy starli się z nimi zbrojnie (od 1974), a następnie wycofali się z konfliktu kambodżańskiego, obawiając się większego wzrostu wpływów rebeliantów Pol Pota[15]. Coraz mocniej nasilał się konflikt na linii wietnamscy komuniści-Czerwoni Khmerowie który wynikał z między innymi różnić ideologicznych (Czerwoni Khmerowie byli prochińscy a Wietnamczycy bardziej proradzieccy)[16], ale również nienawiści Czerwonych Khmerów do przedstawicieli narodu wietnamskiego[3]. Wraz z przejmowaniem kolejnych fragmentów kraju Czerwoni Khmerowie prowadzili systematyczną politykę fizycznej eliminacji kadr komunistycznych związanych z siłami prowietnamskimi[2].

W 1973 roku nasiliły się amerykańskie bombardowania Kampuczy, w których zginęło około pół miliona osób[2]. Nie zatrzymały one jednak rozbudowy partyzanckiej armii, która 17 kwietnia 1975 roku zajęła stolicę kraju, Phnom Penh i doprowadziła do ewakuacji rządu i wojsk amerykańskich[3].

Rządy[edytuj]

Flaga Demokratycznej Kampuczy
 Osobny artykuł: Demokratyczna Kampucza.

Wkroczenie do Phnom Penh i ewakuacja miast[edytuj]

Pierwsze radykalne zmiany Czerwoni Khmerowie rozpoczęli już po wkroczeniu na teren stolicy. Liderzy ruchu powołali utworzenie Demokratycznej Kampuczy i ogłosili Rok Zerowy. Siły Czerwonych Khmerów zostały przyjęte przez mieszkańców stolicy jako wyzwoliciele, pomimo tego nowy reżim rozpoczął ewakuację miasta, rozstrzeliwując opornych mieszkańców. Większość z żołnierzy wywodziła się z terenów wiejskich, a widok wielkiego miasta był dla nich zupełną nowością, stąd też polityka wobec mieszkańców stolicy nie różniła się od tej wobec dotychczasowych wrogów. Duża część żołnierzy była bardzo młodymi osobami, nastolatkami wychowanymi w wojennej pożodze, co odbiło się na ich psychice i skłaniało do brutalnych działań[3]. W przeciągu zaledwie dwóch dni przeprowadzono ewakuację prawie dwóch milionów mieszkańców Phonom Penh. Mieszczanie trafili na wieś, gdzie mieli stworzyć „nowe” samowystarczalne społeczeństwo[17]. Zlikwidowano przy tym funkcjonariuszy i urzędników poprzedniego ustroju[3].

Książę Sihanouk został początkowo głową państwa Czerwonych Khmerów, po tym gdy trafił do aresztu domowego, został zastąpiony przez Khieu Samphana, któremu przyznano urząd prezydenta. Stanowisko premiera objął z kolei Pol Pot. Faktyczną władzę sprawowały zakonspirowane struktury organizacji znanej jako Angkar Leu. Rząd Czerwonych Khmerów od początku przystąpił do realizacji ekstremistycznego programu politycznego. W ramach akcji zwalczania wpływów cywilizacji zachodniej planowano przekształcić Kampuczę w kraj rolniczy i samowystarczalny[17].

Kraj został odcięty od świata, a odwiedzić go mogły jedynie nieliczne zagraniczne delegacje (których wizyty były czysto propagandowe i starannie wyreżyserowane). W polityce zagranicznej jedyne relacje utrzymywano z Chinami[17] i sąsiednią Tajlandią[2].

Polityka terroru[edytuj]

Pol Pot

Zaraz po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy przystąpili do realizacji swoich koncepcji. Zamknięto szkoły, szpitale i fabryki, zlikwidowano banki i pieniądz, zdelegalizowano religię, zlikwidowano własność prywatną, zaś ludność miast wyrzucono siłą na tereny wiejskie do tzw. kolektywnych gospodarstw rolnych, które były de facto obozami pracy przymusowej[17]. Polityka ta, znana jako „Rok Zerowy”, doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób, zarówno wskutek zagłodzenia, jak i przepracowania i egzekucji. Czerwoni Khmerzy systematycznie mordowali wszystkie osoby, które miały jakiekolwiek powiązanie z poprzednim reżimem, a także fachowców i intelektualistów – zabijano nawet za sam fakt posiadania okularów lub zbyt delikatnych dłoni. Ofiarą padły również mniejszości narodowe, w największym stopniu mniejszość wietnamska[3][17].

Polityka terroru prowadzona przez klikę Pol Pota spowodowała rozłam w ruchu Czerwonych Khmerów, a oporni działacze ruchu byli fizycznie likwidowani przez polpotystów. Ofiarami czystek stali się między innymi pełniący urząd wicepremiera Vorn Vet[18] czy Koy Thuon będący ministrem handlu wewnętrznego[19]. Najbardziej niechętni Pol Potowi pozostawali Czerwoni Khmerowie w Strefie Wschodniej. W maju 1978 roku rozpoczęli oni antyrządowe powstanie. Pol Pot nakazał stłumić wystąpienie, a całą ludność za „wietnamskie dusze w khmerskich ciałach” przedstawiając ją jako element obcy. W ramach represji zginęło od 250 do 400 tysięcy mieszkańców strefy objętej rebelią, wielu mieszkańców zostało deportowanych do innych stref[3].

Liczba ofiar terroru[edytuj]

Większość źródeł podtrzymuje, że liczba ofiar Czerwonych Khmerów jest w proporcji do liczby ludności wyższa niż w jakimkolwiek kraju na świecie we współczesnej historii. Najniższe szacunki mówią o 10% strat, ale częściej przyjmuje się, że liczba zamordowanych i zmarłych z głodu i chorób osób sięgnęła 20-25% całej populacji. Politykę Czerwonych Khmerów określa się powszechnie mianem ludobójstwa[20]. Informacje o zbrodniach były przekazywane na Zachód głównie przez uciekinierów z obozów pracy[17][21]. Dokładna liczba ofiar jest ciągle przedmiotem sporów. Osadzona przez Wietnamczyków władza mówiła o 3,3 mln zabitych, ale jest to mało prawdopodobny szacunek. CIA szacuje liczbę zabitych w egzekucjach na 50-100 tys., ale jest to niewielka część wszystkich ofiar. Amerykański Departament Stanu, Amnesty International i Yale Cambodian Genocide Project mówią odpowiednio o 1,2, 1,4 i 1,7 mln ofiar. R.J. Rummel podaje liczbę 2 mln. Średnią z przeprowadzonych szacunków jest liczba 1,5 mln zmarłych spośród 7 mln obywateli tego kraju przed 1975 rokiem. Badacz problematyki kambodżańskiej Adam W. Jelonek podsumowuje problem strat demograficznych następująco: „całkowita śmiertelność w tym okresie szacowana powinna być na 1 252 000, z których 511 tysięcy stanowi wynik naturalnej śmiertelności biologicznej [...]. Oznacza to około 740 tysięcy osób, których śmierć spowodowana została bezpośrednimi bądź pośrednimi efektami polityki Demokratycznej Kampuczy”[22].

Przykłady działalności Czerwonych Khmerów, w tym i metod tortur, można dzisiaj zobaczyć w Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng znajdującym się w Phnom Penh. Muzeum znajduje się na terenie byłego liceum, zamienionego w więzienie S-21 zarządzane przez Kainga Guek Eav’a znanego także jako „Towarzysz Duch”. Przez to więzienie przeszło około 17 tys. ludzi, zanim zostali zamordowani na „polach śmierci” i pogrzebani w masowych grobach.

Konflikt z Wietnamem[edytuj]

Do pierwszego incydentu na dużą skalę między Wietnamem a Kampuczą doszło 1 maja 1975, gdy Demokratyczna Kampucza zaatakowała wietnamską wyspę Phú Quốc. Zdaniem zwolenników Pol Pota wyspa była częścią terytorium Kambodży[23]. Dziewięć dni później armia Kampuczy wtargnęła na wysepkę Thổ Chu w Zatoce Syjamskiej. Agresji towarzyszyła masakra około 500 tamtejszych mieszkańców. Wietnamczycy odpowiedzieli na atak kontrofensywą, w wyniku której siły Demokratycznej Kampuczy zostały wygnane ze spornych wysepek, a Wietnamczycy karnie zajęli kampuczańskie wyspy Koh Poulo Wai[24]. W ciągu 1976 roku, choć oficjalnie oba rządy mówiły o poprawie wzajemnych relacji, to w praktyce wrogość między nimi stale wzrastała[25].

30 kwietnia armia Czerwonych Khmerów ponownie przekroczyła granicę z Wietnamem i zaatakowała prowincję An Giang i Châu Đốc. W trakcie ataku Czerwoni Khmerzy dokonali zabójstw setek cywilów wietnamskich[26]. Siły Wietnamu przeprowadziły odwetowy atak przeciwko Kampuczy. 16 grudnia oddziały piechoty wietnamskiej wsparte przez siły powietrzne dokonały bezpośredniego ataku na obszar Kampuczy[27]. Kampuczanie w starciu z wojskiem wietnamskim odnieśli dotkliwe straty. Pod koniec grudnia Wietnam odniósł nad Kampuczą liczne zwycięstwa[28][29]. 6 stycznia 1978 roku wojska wietnamskie znalazły się już tylko 38 kilometrów od Phnom Penh jednak rząd Wietnamu zdecydował się na wycofanie się w stronę Wietnamu połączone z ewakuacją tysięcy kampuczańskich uchodźców cywilnych i uwolnionych więźniów reżimów. Wśród tej grupy uchodźców znalazł się Hun Sen który po obaleniu reżimu Czerwonych Khmerów stanął na czele nowego rządu Kambodży[30].

27 stycznia Wietnam rozpoczął rozmowy z przygranicznymi oddziałami kampuczańskimi w celu przekonania ich do buntu przeciwko reżimowi[31]. Wietnamczycy skontaktowali się z So Phim będącym liderem wojskowej frakcji Czerwonych Khmerów we Wschodniej Strefie Wojskowej Kambodży. So Phim planował powstanie przeciwko reżimowi, w czym został poparty przez Wietnam. Strefa Wschodnia Wojska ze względu na celowe, jak się później okazało, uchylanie się od akcji przeciw Wietnamowi wzbudziła coraz większe niepokoje w rządzie, na skutek czego sam Pol Pot określił strefę jako gniazdo zdrajców[32]. Pol Pot po tym, jak odkrył, że wszedł on w alians z Wietnamczykami, wysłał pozostałe jednostki wojskowe na obszar Strefy Wschodniej w celu eliminacji zdrajców. Na skutek interwencji rządu strefa została rozbita, a So Phim popełnił samobójstwo. Do Wietnamu udało się uciec zastępcy Phima, Hengowi Samrinowi, gdzie kontynuował on działalność przeciw reżimowi[33]. W czerwcu 1978 roku siły lotnicze Wietnamu rozpoczęły masowe bombardowanie Kampuczy, wykonując dziennie około 30 lotów. Loty przyczyniły się do gigantycznych strat Kampuczy. Do tego czasu większość rozbitej Strefy Wschodniej Wojska uciekło do Wietnamu, gdzie w tajnych obozach wojska wietnamskiego przechodziło szkolenie[34]. Pod koniec czerwca wojska wietnamskie przeprowadziły ograniczoną akcję wojskową przeciwko Czerwonym Khmerom. Wietnamczycy zajęli szereg prowincjonalnych miast i Prey Veng Suong, w odpowiedzi na co armia Kampuczy przeprowadziła ostrzał terenów przygranicznych[35]. W drugiej połowie 1978 roku Wietnam ogłosił utworzenie Zjednoczonego Frontu Ocalenia Narodowego Kambodży[36]. Według Hanoi Zjednoczony Front Ocalenia Narodowego był niezależnym ruchem komunistycznym Kambodży wywodzącym się z różnych środowisk. Na czele ruchu stanął Heng Samrin. Jeszcze przed utworzeniem Frontu wspierani przez Hanoi opozycjoniści kambodżańscy przekraczali granicę w celu poszerzania bazy wsparcia dla ruchu przeciwników reżimu[37].

Upadek Demokratycznej Kampuczy[edytuj]

W grudniu 1978 roku, po kilku latach granicznych starć i wskutek masowego napływu uchodźców do Wietnamu, dywizje wietnamskie wsparły rozpoczęte w kwietniu 1978 antypolpotowskie powstanie, którym kierował dowódca 4 Dywizji Piechoty Heng Samrin i 7 stycznia 1979 roku, współdziałając z oddziałami powstańczymi, zajęły Phnom Penh, obalając reżim Pol Pota. Pomimo zakorzenionej niechęci do Wietnamczyków, oddziałom pomagali masowo uciekający aktywiści, którzy stanowili potem rdzeń nowego, prowietnamskiego rządu. Na czele nowych władz państwa, czyli Ludowej Republiki Kampuczy, stanął Heng Samrin[38]. Czerwoni Khmerzy wycofali się do dżungli w zachodniej części kraju. Licząca kilka tysięcy żołnierzy partyzantka Czerwonych Khmerów uzyskała poparcie Chin i Stanów Zjednoczonych, które wspierając antywietnamski ruch partyzancki, dążyły do osłabienia pozycji Wietnamu[2].

Korzystający z protekcji amerykańskiej Czerwoni Khmerowie tylko w 1980 roku otrzymali około 55 milionów dolarów pomocy. Dzięki amerykańskiej i tajlandzkiej protekcji cieszyli się także dostawami żywności ze Światowego Programu Żywnościowego[2]. Jednocześnie Central Intelligence Agency prowadziła akcje propagandową mającą wybielić Czerwonych Khmerów. Jednym z jej przejawów była publikacja raportu, w którym przedstawiono pięciokrotnie zaniżoną liczbę ofiar reżimu Demokratycznej Kampuczy[2]. W listopadzie 1980 bazy Czerwonych Khmerów wizytował były wicedyrektor CIA Ray Cline. Sytuację ruchu jeszcze bardziej poprawiło uznanie ich (głosami państw zachodnich i ich sojuszników) za prawowitych przedstawicieli Kambodży w Organizacji Narodów Zjednoczonych[2].

W 1981 roku rozwiązaniu uległo polityczne skrzydło ruchu, Komunistyczna Partia Kambodży[2]. Decyzja ta podyktowana była podyktowana współpracą z USA. Tym samym politycznym skrzydłem Czerwonych Khmerów stała się Partia Demokratycznej Kampuczy. Nowa formacja zrezygnowała z ideologii komunistycznej[39] i ogłosiła, że popiera demokrację parlamentarną i liberalny model gospodarczy[2] (w kilku krajach do dziś legalnie działała Grupa Studiów nad Teorią Pol Pota głosząca poglądy sprzed dekomunizacji ruchu)[5]. W 1982 roku przy wsparciu Stanów Zjednoczonych i Chin powstał Koalicyjny Rząd Demokratycznej Kampuczy[5]. Rząd skupiał skupiał monarchistów, prawicowych republikanów i Czerwonych Khmerów, a na arenie międzynarodowej był uznawany przez większość państw niekomunistycznych[2].

Po ofensywie wojsk rządowych i wietnamskich w latach 1984–1985 Czerwoni Khmerowie zostali wyparci z kraju. Pokonani partyzanci znaleźli schronienie na terenie Tajlandii[2]. W tym samym czasie ogłoszono, że Pol Pot przeszedł na polityczną emeryturę. Był to zabieg czysto propagandowy, w rzeczywistości w dalszym ciągu stał on na czele ruchu, kryjąc się pod kryptonimami „87” i „Brat nr 1”[2], korzystając przy tym z ochrony specjalnego oddziału armii tajskiej[5].

W 1989 roku Wietnam wycofał swoje wojska z terenów Kambodży, skłoniło to Tajlandię w kolejnym roku do stopniowej likwidacji baz Czerwonych Khmerów na swoim terytorium (wbrew zaleceniom USA)[2]. W 1991 roku Czerwoni Khmerzy i inne grupy rebelianckie (obecność Czerwonych Khmerów została wymuszona przez Stany Zjednoczone[2]) zawarli z rządem Kambodży układ w sprawie rozbrojenia i wolnych wyborów. W rezultacie pozwolono im na powrót do prowincji Pailin. W 1993 roku nie uznali wyników wyborów i rozpoczęli nową wojnę z rządem. Walka z ruchem Czerwonych Khmerów toczyła się do lat 1998–1999, kiedy to zostali ostatecznie rozbici przez siły rządowe. W trakcie batalii siły Czerwonych Khmerów dokonały licznych zbrodni wojennych obejmujących czystki etniczne (szczególnie mniejszości wietnamskiej)[5].

Upadek ruchu umożliwiła masowa dezercja żołnierzy partyzantki w 1996 roku i walki frakcyjne, które doprowadziły do uwięzienia Pol Pota przez samych Czerwonych Khmerów. Pol Pot zmarł w kwietniu 1998 roku, a w grudniu poddał się Khieu Samphan i wierne mu oddziały. W następnym roku poddała się większość członków, a z chwilą schwytania ostatniego przywódcy, Ta Moka, organizacja przestała formalnie istnieć[2].

Procesy sądowe[edytuj]

Kaing Guek Eav w Nadzwyczajnej Izbie Sądu Kambodży 3 lutego 2012

W 2001 Zgromadzenie Narodowe Kambodży przyjęło ustawę o powołaniu trybunału do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów. Rząd nalegał, aby procesy odbywały się w Kambodży i z udziałem kambodżańskich sędziów. W 2006 osiągnięto porozumienie z ONZ w sprawie organizacji Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dla Osądzenia Zbrodni Popełnionych w Czasach Demokratycznej Kampuczy.

W 2009 ruszył pierwszy proces, w którym osądzono Kaing Guek Eav (Kang Kek Ieu) alias Duch[40]. Do 16 marca 2009 30 sędziów, w tym 13 spoza Kambodży, przesłuchało 133 świadków[41]. Kaing Guek Eav po wysłuchaniu długiego aktu oskarżenia przyznał się do winy. Twierdził jednak, iż wykonywał wówczas rozkazy swoich przełożonych[42]. 26 lipca 2010 Kaing Guek Eav przez Izbę Orzekającą został skazany na 35 lat pozbawienia wolności za zbrodnie przeciwko ludzkości, 3 lutego 2012 Izba Wyższa zmieniła wyrok na dożywotnie pozbawienie wolności[43].

W czerwcu 2011 rozpoczęły się procesy kolejnych czterech członków rządu Pol Pota: Nuon Chea, Khieu Samphan, Ieng Sary i Ieng Thirith. W sierpniu 2012 Ieng Thirith została wyłączona z procesu z powodów zdrowotnych (demencja)[44]. W trakcie procesu, w marcu 2013, zmarł Ieng Sary. 8 sierpnia 2014 Noun Chea i Khieu Samphan zostali skazani na kary dożywotniego więzienia.

Ideologia[edytuj]

Czerwoni Khmerzy byli ruchem niejednorodnym, Adam W. Jelonek wyróżnia tam sześć tendencji: ekstremistyczną „grupę paryską” (Pol Pot), ortodoksyjnych maoistów (Hu Nim, Hou Youn), prowietnamskich internacjonalistów (Vorn Veth, Touch Phoen), nacjonalistów z Issarak (Ta Mok), demokratów z Pracheachon (Keo Meas, Non Suon) i jednolitofrontowców (zwolenników Sihanouka)[45]. Tu omówiona zostanie ideologia tzw. „grupy paryskiej”. Ideologia ta pozostała prosta i enigmatyczna ze względu na antyintelektualizm Czerwonych Khmerów głoszących absolutny prymat praktyki nad teorią[46].

Celem Czerwonych Khmerów było stworzenie społeczeństwa komunistycznego poprzez całkowite i natychmiastowe zniesienie pieniądza, wymiany towarowej i własności prywatnej[47]. Nowe społeczeństwo miało być doskonale egalitarne[48], co wymagało homogeniczności zakładającej unicestwienie dotychczasowych struktur społecznych i uniformizację jednostek[49]. Niezbędnym warunkiem stworzenia „nowego społeczeństwa” miało być też zerwanie z tradycją i dotychczasowym dziedzictwem kulturowym (zwłaszcza religią)[50]. Egalitaryzm w warunkach zacofanej Kambodży oznaczał „równanie w dół” do poziomu wiejskiej biedoty najbardziej zacofanych regionów: za wymagający zniszczenia luksus uznano wszystko, co jest niedostępne dla ogółu[51]. Czołowy teoretyk ekonomiczny Czerwonych Khmerów Hou Youn wyróżnił dwa typy systemów gospodarczych: „przyrodniczy” (gospodarka naturalna) i „towarowy” (oparty na handlu)[52]; w warunkach rolniczej Kambodży gospodarka „towarowa” pasożytowała na „przyrodniczej” (według jego obliczeń producent ryżu otrzymywał tylko 26 proc. zysku)[53] Wynikała z tego wrogość Czerwonych Khmerów wobec miast pełniących w społeczeństwie preindustrialnym rolę pasożytniczą[54] (nawet miejska klasa robotnicza była uważana za grupę relatywnie uprzywilejowaną)[55].

Za jedyną siłę rewolucji uznano najbiedniejsze chłopstwo, które zamierzano zorganizować w spółdzielniach produkcyjnych[52]. Podstawą gospodarki miało być rolnictwo, rozwój przemysłu (głównie lekkiego) odkładano na przyszłość („rolnictwo stanowi podstawę dla dalszej ekspansji przemysłu”)[56]. Gospodarka Kambodży miała mieć charakter samowystarczalny (zasada „opierania się na własnych siłach”), co zapewnić miało rewolucji kambodżańskiej niezależność od imperializmu i neokolonializmu; pociągało to za sobą konieczność regresji technologicznej[57].

Głównym źródłem ideologii Czerwonych Khmerów był maoizm[58] (ponadto różni badacze zwracają uwagę na możliwy wpływ Józefa Stalina, Josipa Tito, Samira Amina i Frantza Fanona[59]). Z maoizmu Czerwoni Khmerzy zapożyczyli pojmowanie rewolucji jako totalnego zerwania z przeszłością, skrajnie kolektywistyczną i egalitarną wizję komunizmu („komuny ludowe”), uznanie chłopstwa za siłą rewolucyjną, militaryzm, wreszcie koncepcję „polegania na własnych siłach”[60]. Dlatego Adam W. Jelonek stwierdza: „Większość badaczy problematyki kampuczańskiej uznaje Demokratyczną Kampuczę za państwo komunistyczne, realizujące jednak indywidualnie założony i bardzo odległy od znanych nam europejskich wzorów marksizmu model ideologiczny, nawiązujący raczej do postleninowskich interpretacji niż do samych korzeni marksistowskich”[61][62].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Robert S. Robins, Jerrold M. Post, Paranoja polityczna, psychopatologia nienawiści, Wyd. KiW, Warszawa 1999, s. 320.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Zbigniew Marcin Kowalewski Czas Czerwonych Khmerów – rewolucja, rasizm i ludobójstwo.
  3. a b c d e f g h i j Filip Topolewski: Rewolucja Czerwonych Khmerów.
  4. Adam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s. 113–114.
  5. a b c d e Czterdzieści lat od Roku Zero. Zbrodnie Czerwonych Khmerów w Kambodży.
  6. a b Czerwoni Khmerzy w pigułce.
  7. Monika Warneńska, Śladami Pol Pota, Warszawa: Świat Książki 1999, s. 106–108.
  8. Adam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s. 113–114.
  9. Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Warszawa: PIW 1980 s. 216–217.
  10. Piotr Ostaszewski, Kambodża: zapomniana wojna 1970-1975 (dojście Czerwonych Khmerów do władzy), Toruń 2003, s. 74, 120.
  11. Marek Sliwinski, Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique (L’Harmattan, 1995), s. 41–48.
  12. Chandler, s. 228–229.
  13. David P. Chandler, The Tragedy of Cambodian History, New Haven CT: Yale University Press, 1991, s. 231.
  14. Isaacs, Hardy i Brown, s. 106.
  15. Isaacs, Hardy i Brown, s. 107.
  16. Deac, s. 216, 230.
  17. a b c d e f REŻIM CZERWONYCH KHMERÓW. CZĘŚĆ DRUGA: RZĄDY.
  18. Kalyan Sann. S-21 CONFESSIONS OF PENH THUOK (A.K.A. VORN VET). „A magazine of the Documentation Center of Cambodia: Searching for the truth. Special English Edition”, s. 6–8, 2003 (ang.). [dostęp 2010-12-02]. 
  19. Monika Warneńska: Śladami Pol Pota. Warszawa: Politeja, 1999, s. 184. ISBN 83-7227-262-X.
  20. Sophal Ear: The Khmer Rouge Canon 1975-1979: The Standard Total Academic View on Cambodiahe Khmer Rouge Canon 1975-1979. 1995.
  21. Distortions at Fourth Hand: Chomsky lies.
  22. Adam W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978, Wyd. Scholar, Warszawa 1999, s. 156.
  23. Farrel, s. 195.
  24. Farrel, s. 195.
  25. Morris, s. 97.
  26. Morris, s. 98.
  27. O’Dowd, s. 37.
  28. Morris, s. 102.
  29. O’Dowd, s. 37.
  30. Morris, s. 102.
  31. O’Dowd, s. 37.
  32. Morris, s. 106.
  33. Khoo, s. 124.
  34. Morris, s. 107.
  35. O’Dowd, s. 38.
  36. O’Dowd, s. 38.
  37. Morris, s. 110.
  38. Morris, s. 111.
  39. Bogdan Szajkowski (Ed.). Revolutionary and Dissident Movements of the World. John Harper Publishing. 2004. s. 54.
  40. Strona Nadzwyczajnej Izby Sądu dla Kambodży. [dostęp 2012-10-30].
  41. Hanna Shen, Tak mordowali komuniści z Sorbony, Naszdziennik.pl, dostęp od 20 II 2009 r.
  42. Khmer przyznał się do winy, Naszdziennik.pl, dostęp od 31 marca 2009 r.
  43. Profil Kaing Guek Eav na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dostęp od 30 X 2012 r.
  44. Sprawa 002 na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży, dostęp od 30 X 2012 r.
  45. A.W. Jelonek, op. cit., s. 100.
  46. A.W. Jelonek, op. cit., s. 140–141.
  47. Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Wyd. Czytelnik, Warszawa 1980, s. 252–254.
  48. A.W. Jelonek, Kambodża, Wyd. Trio, Warszawa 2008, s. 157.
  49. W. Górnicki, op. cit., s. 34–35.
  50. A.W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów..., s. 144–145.
  51. W. Górnicki, op. cit., s. 135–137.
  52. a b D.W. Mosiakow, Narodziny i praktyka państwa utopii, „Prezentacje” nr 4 (1982).
  53. A.W. Jelonek, op. cit., s. 72.
  54. W. Górnicki, op. cit., s. 138–139.
  55. A.W. Jelonek, op. cit., s. 90.
  56. A.W. Jelonek, op. cit., s. 89–90.
  57. W. Górnicki, op. cit., s. 128–133.
  58. A.W. Jelonek, op. cit., s. 49–50.
  59. A.W. Jelonek, op. cit., s. 52–55; W. Górnicki, op. cit., s. 210.
  60. W. Górnicki, op. cit., s. 50, 98-99, 217. Jeden z działaczy Czerwonych Khmerów powiedział: Musimy spalić starą trawę, by wyrosła nowa”. A.W. Jelonek, op. cit., s. 149.
  61. A.W. Jelonek, op. cit., s. 48.
  62. Jarosław Tomasiewicz, Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu, Centrum Studiów Polska-Azja.pl, dostęp od 27 kwietnia 2012 r.

Bibliografia[edytuj]

  • Sutsakhan, Lt. Gen. Sak, The Khmer Republic at War and the Final Collapse. Washington DC: United States Army Center of Military History, 1987.
  • Deac, Wilfred P. (2000). Road to the Killing Fields: the Cambodian War of 1970–1975. College Station TX: Texas A&M University Press.
  • Dougan, Clark; Fulghum, David et al. (1985). The Fall of the South. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-16-6.
  • Isaacs, Arnold; Hardy, Gordon (1988). Pawns of War: Cambodia and Laos. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-24-7.
  • Karnow, Stanley (1983). Vietnam: A History. New York: Viking Press. ISBN 0-670-74604-5.
  • Lipsman, Samuel; Doyle, Edward et al. (1983). Fighting for Time: 1969–1970. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-07-7.
  • Lipsman, Samuel; Weiss, Stephen (1985). The False Peace: 1972–74. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-15-8.
  • Osborne, Milton (1979). Before Kampuchea: Preludes to Tragedy. Sydney: George Allen & Unwin. ISBN 0-86861-249-9.
  • Farrell, Epsey C. (1998). The Socialist Republic of Vietnam and the Law of the Sea: An Analysis of Vietnamese Behaviour within the Emerging International Oceans Regime. The Hague: Kluwer Law International. ISBN 90-411-0473-9.
  • Martin, Marie A. (1994). Cambodia: A Shattered Society. Berkeley: California University Press. ISBN 978-0-520-07052-3.
  • Morris, Stephen J. (1999). Why Vietnam invaded Cambodia: political culture and causes of war. Chicago: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3049-5.
  • O’Dowd, Edward C. (2007). Chinese military strategy in the third Indochina war: the last Maoist war. Abingdon: Routledge. ISBN 978-0-203-08896-8.
  • Jones, David M.; Smith, M.L.R (2006). ASEAN and East Asian International Relations: Regional Delusions. Northhampton: Edward Elgar Publishing Limited. ISBN 978-1-84376-491-5.