Dziurawiec zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dziurawiec zwyczajny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd malpigiowce
Rodzina dziurawcowate
Rodzaj dziurawiec
Gatunek dziurawiec zwyczajny
Nazwa systematyczna
Hypericum perforatum L.
Sp. pl. 2:785. 1753

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny dziurawcowatych. Występuje naturalnie w Europie (w tym pospolicie w Polsce), zachodniej Azji, północnej Afryce. Zawleczony został do Ameryki Północnej i Południowej, południowej Afryki, Australii i Nowej Zelandii, Japonii[2]. Znajduje zastosowanie w medycynie, rolnictwie, a także jako roślina ozdobna.

Morfologia[edytuj]

Morfologia
Owoce
Liść
Pokrój
Osiąga wysokość 30-80 (a nawet 100) cm. Z rozrośniętego kłącza wyrastają pędy kwiatonośne i płonne.
Łodyga
Prosto wzniesiona, rozgałęziona w górnej części, u dołu drewniejąca. Naga, pełna, z nielicznymi gruczołkami w szczytowej części i czerwonawo nabiegła. Ma dwie podłużne, wystające listwy.
Liście
Ułożone naprzeciwlegle, siedzące, nagie, eliptyczne do równowąskich, długości ok. 3 cm. Blaszka liściowa prześwitująco kropkowana, z gruczołkami na brzegu. W prześwitujących kropkach znajdują się zbiorniki olejków eterycznych.
Kwiaty
Szypułkowe, średnicy do 3 cm, liczne, zebrane w gęste baldachogrono, osadzone w kątach naprzeciwległych przysadek. Działki kielicha są lancetowate, ogruczolone. Korona pięciopłatkowa, żółta, płatki czarno kropkowane, pręciki liczne.
Owoc
Wielonasienna torebka pokryta gruczołkami. Nasiona czarne, drobno kropkowane.

Biologia i ekologia[edytuj]

Bylina, hemikryptofit. Siedlisko: ciepłolubne dąbrowy, trawiaste zarośla, ciepłolubne murawy, także ubogie, miedze. Kwitnie od czerwca do sierpnia, wytwarza dużo pyłku, z którego korzystają owady odwiedzające kwiaty.

Zmienność[edytuj]

Tworzy mieszańce z dziurawcem czterobocznym i dz. skrzydełkowatym[3].

Nazewnictwo[edytuj]

W starożytnej Grecji stawiano w domach gałązki dziurawca nad obrazkami, czy posążkami, aby odpędzić złe duchy, wierząc w mistyczną siłę tej rośliny, co przypuszczalnie dało początek nazwie łac. hypericum od gr. hyper – „nad”, eikon – „ikona”. Nazwa „dziurawiec” jak i drugi człon nazwy łac. perforatum – dosłownie „dziurawy” – pochodzą od charakterystycznego wyglądu liści.

Z kolei nazwę zwyczajową – ziele świętojańskie czy też ziele Świętego Jana, ang. St John's wort – dziurawiec zyskał z powodu kwitnienia w dniu Świętego Jana, tj. 24 czerwca[4]. Wymieniany też pod nazwami: dziurawiec pospolity, ruta polna, krzyżowe ziele, arlika[5], przestrzelon, dzwonki Panny Marii[6]. Ze względu na swoje właściwości uczulające dziurawiec zwyczajny jest w Rosji nazywany: zwieroboj, co dosłownie oznacza zwierzobójca.

Zastosowania[edytuj]

Roślina lecznicza[edytuj]

Wzór strukturalny cząsteczki hyperycyny – jednej z wielu biologicznie czynnych substancji zawartych w zielu dziurawca.

Dziurawiec jest jedną najlepiej poznanych roślin leczniczych i często znajduje zastosowanie w ziołolecznictwie.

Substancje aktywne[edytuj]

Surowiec zielarski pochodzący z dziurawca zwyczajnego tj. zebrane i ususzone jego kwiatostany określa się mianem ziela dziurawca (łać. Hyperici herba). Zawiera ono czerwony barwnik hiperycynę, pseudohiperycynę, hyperforynę,flawonoidy (rutyna, kwercetyna), hiperozyd, bakteriobójcze garbniki, witaminy A i C oraz olejek eteryczny[4].

Wskazania i mechanizmy działania[edytuj]

Suchy wyciąg z dziurawca uzyskany poprzez ekstrakcję alkoholem może zmniejszać objawy łagodnej lub umiarkowanej depresji. Mechanizm działania jest trudny do określenia ze względu na różnorodność substancji zawartych w dziurawcu. Żadna z substancji zawartych w dziurawcu zastosowana z osobna nie posiada działania wystarczająco silnego do uzyskania efektu przeciwdepresyjnego. Przyjmuje się, że dopiero współdziałanie ze sobą owych aktywnych biologicznie substancji zawartych w dziurawcu pozwala na uzyskanie efektu przeciwdepresyjnego. Obecnie największe znaczenie dla działania przeciwdepresyjnego przypisuje się hyperforynie, a w mniejszym stopniu hyperycynie i flawonoidom. Przypuszcza się, że główne mechanizmy pośredniczące w tym działaniu to hamowanie zwrotnego wychwytu serotoniny, noradrenaliny i dopaminy oraz słabe hamowanie enzymu monoaminooksydazy odpowiadającej za rozkład serotoniny, noradrenaliny i dopaminy (neurotransmiterów w mózgu). Poza tym wykazano powinowactwo substancji zawartych w dziurawcu m.in. do receptorów adenozynowych, GABA i glutaminianowych. Wykazano także, że składniki dziurawca na modelach zwierzęcych powodują desensytyzację receptorów beta-adrenergicznych i sensytyzację receptorów serotoninowych 5-HT2. Dziurawiec wpływa na ekspresję genów zaangażowanych w regulację osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej[7][8][9][10]. Efektom przeciwdepresyjnym dziurawca może towarzyszyć działanie przeciwlękowe lub redukcja nasilenie bezsenności. Co więcej, według części badaczy, dziurawiec w części przypadków może być lepiej tolerowany od leków przeciwdepresyjnych[4]. Dziurawiec może także być pomocny w przeciwdziałaniu migrenie.

Z kolei wyciąg wodny z dziurawca ma działanie żółciopędne, żółciotwórcze, pobudzające trawienie, przeciwzapalne i dezynfekcyjne (może być stosowany zewnętrznie na rany i do płukania gardła).

Działania niepożądane i przeciwwskazania[edytuj]

Podczas stosowania dziurawca należy unikać światła słonecznego, gdyż zawarta w nim hyperycyna może spowodować reakcje fototoksyczne[11]. W związku z tym nie zaleca się stosowania dziurawca dla osób z nadwrażliwością na światło słoneczne, o jasnej karnacji skóry, osobom intensywnie eksponującym się na światło słoneczne lub osobom z chorobowymi zmianami skórnymi. Przeciwwskazane jest stosowania dziurawca w przypadkach depresji o wysokim nasileniu ze względu na brak wystarczających dowodów na jego skuteczność w takich przypadkach oraz jego niższą skuteczność w tych przypadkach niż leków przeciwdepresyjnych[4].

Interakcje[edytuj]

Dziurawiec może powodować interakcje z lekami. Nie należy spożywać preparatów z dziurawca podczas stosowania doustnych tabletek antykoncepcyjnych[11]. Nasila działanie przeciwzakrzepowe antagonistów witaminy K (acenokumarol, warfaryna). Nie należy przyjmować z innymi lekami przeciwdepresyjnymi (MAOI, SSRI) oraz z dekstrometorfanem, podczas suplementacji tryptofanem i 5-HTP, z uwagi na kazuistyczne doniesienia wskazujące, iż dziurawiec może spowodować potencjalnie śmiertelny zespół serotoninowy. Ponadto stosowany łącznie z teofiliną, digoksyną lub lekami antyretrowirusowymi obniża ich poziom w organizmie, a co za tym idzie obniża ich skuteczność i może być przyczyną komplikacji. Część interakcji dziurawca wynika z indukcji wątrobowego cytochromowego izoenzymu CYP3A4, co może przyśpieszać eliminację z organizmu wielu różnych substancji i leków. W związku z tym przed zastosowaniem ziela dziurawca należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą[4].

Rodzaje preparatów i dawkowanie[edytuj]

Dostępne w sprzedaży są stosowane w stanach depresyjnych tabletki zawierające suchy wyciąg z dziurawca uzyskany przez ekstrakcję alkoholem oraz wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela dziurawca (łać. Intractum Hyperici), a także stosowane w zaburzeniach trawiennych zioła do zaparzania (łać. Hyperici herba) i sok z dziurawca (łać. Succus Hyperici). Ponadto dziurawiec wchodzi w skład licznych mieszanek ziołowych i preparatów złożonych.

U osób dorosłych w przypadkach łagodnej lub umiarkowanej depresji zwykle zaleca się dawki 300–1200mg na dobę suchego wyciągu z dziurawca uzyskanego poprzez ekstrakcję alkoholem[4]. Przyrządzanie nalewki z ziela dziurawca – 100 g ziela dziurawca zalać 500 g spirytusu i odstawić na 7 dni. Po tym okresie przecedzić i wycisnąć przez gazę.

Zewnętrznie stosuje się do nacierania w bólach stawowych. Wewnętrznie stosować 2 razy dziennie po 1 łyżeczce na pół szklanki wody w chorobach wątroby, układu pokarmowego i dróg żółciowych[potrzebny przypis].

Roślina ozdobna[edytuj]

Stosowany również jako roślina dekoracyjna. Nadaje się w ogródkach ziołowych lub sadzony na np. rabatach bylinowych. Przydatny w silnie nasłonecznionych miejscach.

Chwast[edytuj]

W rolnictwie, masowo występując na łąkach obniża jakość siana. Czerwony barwnik zawarty w kwiatach barwi mleko krów żywiących się takim sianem. Także negatywnie wpływa na zwierzęta o jasnej skórze, wywołując uczulenie na światło. Zwierzęta karmione paszą z dużą ilością dziurawca mogą cierpieć na stany zapalne skóry.

Uprawa[edytuj]

Dziurawiec zwyczajny.

Roślina rośnie najlepiej na ciepłych i nasłonecznionych stanowiskach. Nie jest wybredna względem gleby. Ważne by nie była nazbyt zlewna, podmokła oraz jałowa. Preferuje gleby żyzne i przepuszczalne z domieszką piasku. Przed zimą część nadziemna całkowicie obumiera. W warunkach środkowoeuropejskich roślina całkowicie mrozoodporna (strefa mrozoodporności 5)[12].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-12-11].
  2. Hypericum perforatum (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-03-30].
  3. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  4. a b c d e f Iwona Koszewska, Dziurawiec zwyczajny w leczeniu depresji, „Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii”, 1, 2003, s. 45-54.
  5. Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.
  6. Dziurawiec zwyczajny. W: Leszek Marek Krześniak: Apteczka ziołowa. Warszawa: Wydawnictwo "Sport i Turystyka", 1986, s. 33. ISBN 8321725767.
  7. Veronika Butterweck, Mechanism of action of St John's wort in depression : what is known?, „CNS drugs”, 17 (8), 2003, s. 539–562, ISSN 1172-7047, PMID12775192 [dostęp 2017-09-09].
  8. W. E. Müller, A. Singer, M. Wonnemann, Mechanism of action of St. Johns wort extract, „Praxis”, 89 (50), 2000, s. 2111–2121, ISSN 1661-8157, PMID11155494 [dostęp 2017-09-09].
  9. J. Barnes, L. A. Anderson, J. D. Phillipson, St John's wort (Hypericum perforatum L.): a review of its chemistry, pharmacology and clinical properties, „The Journal of Pharmacy and Pharmacology”, 53 (5), 2001, s. 583–600, DOI10.1211/0022357011775910, ISSN 0022-3573, PMID11370698 [dostęp 2017-09-09].
  10. Enderle-Ogrocka H, Olaszewska-Glanowska K, Folwarczna J., Wyciąg z dziurawca w leczeniu depresji - mechanizmy działania przeciwdepresyjnego, działania niepożądane i interakcje, „Farm Przegl Nauk”, 4, 2010, s. 17-22.
  11. a b Herbapol Lublin: Fix Dziurawiec, Interakcje. ZnamLek.pl. [dostęp 2015-08-07].
  12. Agnieszka Mike-Jeziorska: Dziurawiec zwyczajny (pol.). 2013. [dostęp 2013-06-10].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.