Dziurawiec zwyczajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dziurawiec zwyczajny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd malpigiowce
Rodzina dziurawcowate
Rodzaj dziurawiec
Gatunek dziurawiec zwyczajny
Nazwa systematyczna
Hypericum perforatum L.
Sp. pl. 2:785. 1753

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny dziurawcowatych. Występuje naturalnie w Europie (w tym pospolicie w Polsce), zachodniej Azji, północnej Afryce. Zawleczony został do Ameryki Północnej i Południowej, południowej Afryki, Australii i Nowej Zelandii, Japonii[2]. Znajduje zastosowanie w medycynie, rolnictwie, a także jako roślina ozdobna.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Morfologia
Owoce
Liść
Pokrój
Osiąga wysokość 30-80 (a nawet 100) cm. Z rozrośniętego kłącza wyrastają pędy kwiatonośne i płonne.
Łodyga
Prosto wzniesiona, rozgałęziona w górnej części, u dołu drewniejąca. Naga, pełna, z nielicznymi gruczołkami w szczytowej części i czerwonawo nabiegła. Ma dwie podłużne, wystające listwy.
Liście
Ułożone naprzeciwlegle, siedzące, nagie, eliptyczne do równowąskich, długości ok. 3 cm. Blaszka liściowa prześwitująco kropkowana, z gruczołkami na brzegu. W prześwitujących kropkach znajdują się zbiorniki olejków eterycznych.
Kwiaty
Szypułkowe, średnicy do 3 cm, liczne, zebrane w gęste baldachogrono, osadzone w kątach naprzeciwległych przysadek. Działki kielicha są lancetowate, ogruczolone. Korona pięciopłatkowa, żółta, płatki czarno kropkowane, pręciki liczne.
Owoc
Wielonasienna torebka pokryta gruczołkami. Nasiona czarne, drobno kropkowane.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, hemikryptofit. Siedlisko: ciepłolubne dąbrowy, trawiaste zarośla, ciepłolubne murawy, także ubogie, miedze. Kwitnie od czerwca do sierpnia, wytwarza dużo pyłku, z którego korzystają owady odwiedzające kwiaty.

Zmienność[edytuj | edytuj kod]

Tworzy mieszańce z dziurawcem czterobocznym i dz. skrzydełkowatym[3].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

W starożytnej Grecji stawiano w domach gałązki dziurawca nad obrazkami, czy posążkami, aby odpędzić złe duchy, wierząc w mistyczną siłę tej rośliny, co przypuszczalnie dało początek nazwie łac. hypericum od gr. hyper – „nad”, eikon – „ikona”. Nazwa „dziurawiec” jak i drugi człon nazwy łac. perforatum – dosłownie „dziurawy” – pochodzą od charakterystycznego wyglądu liści.

Z kolei nazwę zwyczajową – ziele świętojańskie czy też ziele Świętego Jana, ang. St John's wort – dziurawiec zyskał z powodu kwitnienia w dniu Świętego Jana, tj. 24 czerwca[4]. Wymieniany też pod nazwami: dziurawiec pospolity, ruta polna, krzyżowe ziele, arlika[5], przestrzelon, dzwonki Panny Marii[6]. Ze względu na swoje właściwości uczulające dziurawiec zwyczajny jest w Rosji nazywany: zwieroboj, co dosłownie oznacza zwierzobójca.

Zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza[edytuj | edytuj kod]

Wzór strukturalny cząsteczki hyperycyny – jednej z wielu biologicznie czynnych substancji zawartych w zielu dziurawca.

Dziurawiec jest jedną najlepiej poznanych roślin leczniczych i często znajduje zastosowanie w ziołolecznictwie.

Substancje aktywne[edytuj | edytuj kod]

Surowiec zielarski pochodzący z dziurawca zwyczajnego tj. zebrane i ususzone jego kwiatostany określa się mianem ziela dziurawca (łać. Hyperici herba). Zawiera ono czerwony barwnik hiperycynę, pseudohiperycynę, hyperforynę, flawonoidy (rutyna, kwercetyna), hiperozyd, bakteriobójcze garbniki, witaminy A i C oraz olejek eteryczny[4].

Wskazania i mechanizmy działania[edytuj | edytuj kod]

Suchy wyciąg z dziurawca uzyskany poprzez ekstrakcję alkoholem może zmniejszać objawy łagodnej lub umiarkowanej depresji. Mechanizm działania jest trudny do określenia ze względu na różnorodność substancji zawartych w dziurawcu. Żadna z substancji zawartych w dziurawcu zastosowana z osobna w dawkach odpowiadających leczeniu dziurawcem nie posiada działania wystarczająco silnego do uzyskania efektu przeciwdepresyjnego. Przyjmuje się, że dopiero współdziałanie ze sobą owych aktywnych biologicznie substancji zawartych w dziurawcu pozwala na uzyskanie efektu przeciwdepresyjnego. Obecnie największe znaczenie dla działania przeciwdepresyjnego przypisuje się hyperforynie, a w mniejszym stopniu hyperycynie i flawonoidom. Przypuszcza się, że główne mechanizmy pośredniczące w tym działaniu to hamowanie zwrotnego wychwytu serotoniny, noradrenaliny i dopaminy oraz słabe hamowanie enzymu monoaminooksydazy odpowiadającej za rozkład serotoniny, noradrenaliny i dopaminy (neurotransmiterów w mózgu). Poza tym wykazano powinowactwo substancji zawartych w dziurawcu m.in. do receptorów adenozynowych, GABA i glutaminianowych. Wykazano także, że składniki dziurawca na modelach zwierzęcych powodują desensytyzację receptorów beta-adrenergicznych i sensytyzację receptorów serotoninowych 5-HT2. Dziurawiec wpływa także na ekspresję genów zaangażowanych w regulację osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej[7][8][9][10]. Efektom przeciwdepresyjnym dziurawca może towarzyszyć działanie przeciwlękowe lub redukcja nasilenie bezsenności. Co więcej, według części badaczy, dziurawiec w części przypadków może być lepiej tolerowany od leków przeciwdepresyjnych[4]. Dziurawiec może także być pomocny w przeciwdziałaniu migrenie.

Z kolei wyciąg wodny z dziurawca ma działanie żółciopędne, żółciotwórcze, pobudzające trawienie, przeciwzapalne i dezynfekcyjne (może być stosowany zewnętrznie na rany i do płukania gardła).

Działania niepożądane i przeciwwskazania[edytuj | edytuj kod]

Podczas stosowania dziurawca należy unikać światła słonecznego, gdyż zawarta w nim hyperycyna może spowodować reakcje fototoksyczne[11]. W związku z tym nie zaleca się stosowania dziurawca dla osób z nadwrażliwością na światło słoneczne, o jasnej karnacji skóry, osobom intensywnie eksponującym się na światło słoneczne lub osobom z chorobowymi zmianami skóry. Przeciwwskazane jest stosowania dziurawca w depresji o wysokim nasileniu ze względu na brak wystarczających dowodów na jego skuteczność w takich przypadkach oraz jego niższą skuteczność w tych przypadkach niż leków przeciwdepresyjnych[4].

Interakcje[edytuj | edytuj kod]

Dziurawiec może powodować interakcje z lekami. Nie należy spożywać preparatów z dziurawca podczas stosowania doustnych tabletek antykoncepcyjnych[11]. Nasila działanie przeciwzakrzepowe antagonistów witaminy K (acenokumarol, warfaryna). Nie należy przyjmować z innymi lekami przeciwdepresyjnymi (MAOI, SSRI) oraz z dekstrometorfanem, podczas suplementacji tryptofanem i 5-HTP, z uwagi na kazuistyczne doniesienia wskazujące, iż dziurawiec może spowodować potencjalnie śmiertelny zespół serotoninowy. Ponadto stosowany łącznie z teofiliną, digoksyną lub lekami antyretrowirusowymi obniża ich poziom w organizmie, a co za tym idzie obniża ich skuteczność i może być przyczyną komplikacji. Część interakcji dziurawca wynika z indukcji wątrobowego cytochromowego izoenzymu CYP3A4, co może przyśpieszać eliminację z organizmu wielu różnych substancji i leków. W związku z tym przed zastosowaniem ziela dziurawca należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą[4].

Rodzaje preparatów i dawkowanie[edytuj | edytuj kod]

Dostępne w sprzedaży są stosowane w stanach depresyjnych tabletki zawierające suchy wyciąg z dziurawca uzyskany przez ekstrakcję alkoholem oraz wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela dziurawca (łać. Intractum Hyperici), a także stosowane w zaburzeniach trawiennych zioła do zaparzania (łać. Hyperici herba) i sok z dziurawca (łać. Succus Hyperici). Ponadto dziurawiec wchodzi w skład licznych mieszanek ziołowych i preparatów złożonych.

U osób dorosłych w przypadkach łagodnej lub umiarkowanej depresji zwykle zaleca się dawki 300–1200mg na dobę suchego wyciągu z dziurawca uzyskanego poprzez ekstrakcję alkoholem[4]. Przyrządzanie nalewki z ziela dziurawca – 100 g ziela dziurawca zalać 500 g spirytusu i odstawić na 7 dni. Po tym okresie przecedzić i wycisnąć przez gazę.

Zewnętrznie stosuje się do nacierania w bólach stawowych. Wewnętrznie stosować 2 razy dziennie po 1 łyżeczce na pół szklanki wody w chorobach wątroby, układu pokarmowego i dróg żółciowych[potrzebny przypis].

Roślina ozdobna[edytuj | edytuj kod]

Stosowany również jako roślina dekoracyjna. Nadaje się w ogródkach ziołowych lub sadzony na np. rabatach bylinowych. Przydatny w silnie nasłonecznionych miejscach.

Chwast[edytuj | edytuj kod]

W rolnictwie, masowo występując na łąkach obniża jakość siana. Czerwony barwnik zawarty w kwiatach barwi mleko krów żywiących się takim sianem. Także negatywnie wpływa na zwierzęta o jasnej skórze, wywołując uczulenie na światło. Zwierzęta karmione paszą z dużą ilością dziurawca mogą cierpieć na stany zapalne skóry.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Dziurawiec zwyczajny.

Roślina rośnie najlepiej na ciepłych i nasłonecznionych stanowiskach. Nie jest wybredna względem gleby. Ważne by nie była nazbyt zlewna, podmokła oraz jałowa. Preferuje gleby żyzne i przepuszczalne z domieszką piasku. Przed zimą część nadziemna całkowicie obumiera. W warunkach środkowoeuropejskich roślina całkowicie mrozoodporna (strefa mrozoodporności 5)[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-12-11].
  2. Hypericum perforatum (ang.). Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-03-30].
  3. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  4. a b c d e f Iwona Koszewska, Dziurawiec zwyczajny w leczeniu depresji, „Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii”, 1, 2003, s. 45-54.
  5. Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.
  6. Dziurawiec zwyczajny. W: Leszek Marek Krześniak: Apteczka ziołowa. Warszawa: Wydawnictwo "Sport i Turystyka", 1986, s. 33. ISBN 83-217-2576-7.
  7. Veronika Butterweck, Mechanism of action of St John's wort in depression : what is known?, „CNS drugs”, 17 (8), 2003, s. 539–562, ISSN 1172-7047, PMID12775192 [dostęp 2017-09-09].
  8. W. E. Müller, A. Singer, M. Wonnemann, Mechanism of action of St. Johns wort extract, „Praxis”, 89 (50), 2000, s. 2111–2121, ISSN 1661-8157, PMID11155494 [dostęp 2017-09-09].
  9. J. Barnes, L. A. Anderson, J. D. Phillipson, St John's wort (Hypericum perforatum L.): a review of its chemistry, pharmacology and clinical properties, „The Journal of Pharmacy and Pharmacology”, 53 (5), 2001, s. 583–600, DOI10.1211/0022357011775910, ISSN 0022-3573, PMID11370698 [dostęp 2017-09-09].
  10. Enderle-Ogrocka H, Olaszewska-Glanowska K, Folwarczna J., Wyciąg z dziurawca w leczeniu depresji - mechanizmy działania przeciwdepresyjnego, działania niepożądane i interakcje, „Farm Przegl Nauk”, 4, 2010, s. 17-22.
  11. a b Herbapol Lublin: Fix Dziurawiec, Interakcje. ZnamLek.pl. [dostęp 2015-08-07].
  12. Agnieszka Mike-Jeziorska: Dziurawiec zwyczajny (pol.). 2013. [dostęp 2013-06-10].

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.