Komunistyczna Partia Niemiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kommunistische Partei Deutschlands
KPD-logo.svg
Skrót KPD
Data założenia 1918
Data rozwiązania 1956 (Niemcy Zachodnie)
Ideologia polityczna komunizm, leninizm
Poglądy gospodarcze gospodarka planowa
Liczba członków 360 000 (1932)
Członkostwo
międzynarodowe
Międzynarodówka Komunistyczna
Młodzieżówka Komunistyczny Związek Młodych Niemiec
Barwy      czerwony
Karl-Liebknecht-Haus w Berlinie na Bülowplatz – siedziba KPD w latach 1926–1933
Członkowie KPD w Essen w marcu 1925 roku

Komunistyczna Partia Niemiec, KPD (niem. Kommunistische Partei Deutschlands) – niemiecka partia komunistyczna. Powstała na bazie Związku Spartakusa, początkowo znajdowała się pod ideowym wpływem luksemburgizmu od którego odstąpiła po śmierci Róży Luksemburg. Stopniowo znajdowała się pod coraz większym wpływem leninizmu, a w 1920 roku przyjęła centralizm demokratyczny. W Republice Weimarskiej regularnie uczestniczyła w wyborach uzyskując między 10 a 15 procentami poparcia. Na początku lat 30. toczyła walki uliczne przeciwko nazistom. W 1933 roku została zdelegalizowana. Ponownie zalegalizowana w powojennych Niemczech. W radzieckiej strefie okupacyjnej w 1946 roku została przekształcona w Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec obejmując władzę w NRD. W RFN działała natomiast do 1956 roku kiedy to została zdelegalizowana przez rząd.

Powstanie i wczesna działalność[edytuj]

KPD powstała z 31 grudniu 1918 na 1 stycznia 1919 roku w Berlinie[1][2]. Jej podwaliny stanowił Związek Spartakusa[2], wywodzący się z mniejszościowych frakcji Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), oraz Internationale Kommunisten Deutschlands (IKD). Obie frakcje były przeciwne popieranej przez SPD wojennej polityce rządu[3]. Do grona założycieli partii należeli czołowi działacze Związku Spartakusa: Karl Liebknecht, Róża Luksemburg, Heinrich Brandler, August Thalheimer, Franz Mehring i Wilhelm Pieck. Do nowego ugrupowania dołączyli także m.in.: Leon Jogiches, Clara Zetkin, Ruth Fischer, Paul Levi, Paul Frölich, Willi Münzenberg oraz Ernst Meyer. W 1919 roku KPD stała się członkiem Międzynarodówki Komunistycznej.

Działalność w Republice Weimarskiej[edytuj]

Wystąpienia rewolucyjne 1919 roku i rozłam w 1920 roku[edytuj]

KPD odegrała znaczącą rolę w okresie rozruchów rewolucyjnych w latach 1919–1923. Jej oddziały paramilitarne 12 stycznia 1919 roku w Berlinie, wystąpiły zbrojnie (powstanie Spartakusa) przeciwko rządowi Friedricha Eberta. Komuniści powołali Komitet Rewolucyjny mający stanowić przeciwwagę dla istniejącego rządu[4]. Wystąpienia zostały rozbite przez żołnierzy korpusów ochotniczych, a ich przywódcy: Liebknecht i Luksemburg – zamordowani[2]. Wraz ze śmiercią Róży Luksemburg, która była krytyczką bolszewików, i Włodzimierza Lenina partia przyjęła poglądy bliskie leninizmowi[5][6]. W Monachium komuniści wraz z anarchistami proklamowali na początku kwietnia tego samego roku powstanie krótkotrwałej Bawarskiej Republiki Rad z Eugenem Leviné na czele. Republika rad została rozbita na początku maja w wyniku pacyfikacji wojskowej[2][7].

Pierwszy rozłam w KPD miał miejsce w kwietniu 1920. Z szeregów partii wystąpiła wówczas część działaczy pochodzących z IKD, opowiadających się za komunizmem rad (Rätekommunismus), tworząc konkurencyjną Niemiecką Komunistyczną Partię Robotniczą (KAPD)[8]. KAPD początkowo konkurowała z KPD w ramach Międzynarodówki Komunistycznej zerwała z nią jednak w 1921 roku[9].

Kryzys w partii w latach 1923–1929[edytuj]

W latach 1921–1924 przewodniczącym KPD był Heinrich Brandler, przeciwny zbrojnemu powstaniu komunistów. Za czasów kadencji Brandlera komuniści w październiku 1923 roku dołączyli do rządów koalicyjnych socjaldemokratów w Saksonii i Turyngii. Zostali jednak zmuszeni do odejścia ze stanowisk po interwencji antykomunistycznie nastawionej armii[10]. Upadek tych koalicyjnych rządów zradykalizował środowisko komunistyczne. W październiku 1923 roku lokalni komuniści z Hamburga zorganizowali zbrojne powstanie w Hamburgu. Odosobnione wystąpienie zostało zakończone klęską i policyjnymi represjami. Po upadku powstania część działaczy jawnie popierających działania zbrojne zostało usuniętych z partii[11][10].

W 1924 roku Komitet Centralny partii został zdominowany przez frakcję ultralewicową na czele której stanęła Ruth Fischer i Arkadij Masłow. Fischer i Masłow doprowadzili do odsunięcia od władzy umiarkowanego Brandlera[12]. W roku 1925 przewodniczącym Komitetu Centralnego partii został przywódca powstania hamburskiego Ernst Thälmann[13][11], który odsunął ultralewicę na boczny tor[12]. Wyboru Thälmanna na stanowisko przewodniczącego KC nie zaakceptował Brandler. Brandler w 1928 roku, wraz ze swoimi zwolennikami z partyjnej prawicy, utworzył rozłamową partię o nazwie Kommunistische Partei-Opposition (Komunistyczna Partia-Opozycja). Rozłamowcy byli ideologicznymi zwolennikami tendencji Nikałaja Bucharina[14][15]. Ciągła zmiana partyjnego kierownictwa spowodowała kryzys, który doprowadził do znacznego spadku liczby członków – z 180 tysięcy w 1924 do 130 w końcu 1928 roku[12].

W latach 1921–1924 działalność rozpoczęły współtworzone przez partię masowe organizacje paramilitarne, m.in. 18 lipca 1924 roku utworzono w Halle Związek Bojowy Czerwonego Frontu (Roter Frontkämpferbund, RFB)[12]. Oprócz tego do KPD należał założony w 1925 roku Komunistyczny Związek Młodych Niemiec[16].

Jeszcze przed przed 1933 rokiem wielu członków partii rozpoczęło działalność poza granicami kraju. Otto Braun jako doradca z ramienia Kominternu został działaczem Komunistycznej Partii Chin[17][18].

W dobie wielkiego kryzysu[edytuj]

Wraz z narastaniem skutków wielkiego kryzysu KPD umacniała wpływy w społeczeństwie – liczba członków wzrosła ze 150 tysięcy w roku 1924 do około 360 tysięcy w roku 1932[19]. W tym czasie relacje między komunistami a socjaldemokratami uległy jeszcze większemu kryzysowi. Spowodowane to było delegalizacją przez rząd socjaldemokratów w 1929 roku komunistycznego Związku Bojowego Czerwonego Frontu i walkami ulicznymi jakie wybuchły po ogłoszeniu tej decyzji[20]. Współpracę z SPD utrudniało również przyjęcie przez partię ocen Międzynarodówki Komunistycznej uznających socjaldemokrację za socjalfaszyzm[21].

W 1930 roku wydali program narodowego i społecznego wyzwolenia Niemiec w którym opowiedzieli się za antyfaszyzmem, przeciwko istniejącemu rządowi i przeciwko planowi Younga, który uznali za upokorzenie Niemiec. Wraz z wzrostem znaczenia NSDAP we wrześniu tego samego roku z inicjatywy partii utworzono Związek Walki Przeciwko Faszyzmowi, stanowiący w założeniach organ broniący KPD przed atakami ze strony ruchów skrajnej prawicy. Do 1932 roku unikano jednak otwartej walki[20].

Zwycięstwo NSDAP w wyborach do Landtagów w maju 1932 roku spowodowało, że kierownictwo KPD coraz częściej zaczęło wzywać robotników do otwartej walki z nazistami. Komitet Centralny partii powołał Komitet Akcji Antyfaszystowskiej pod kierownictwem Ernsta Schnellera, którego programem było stworzenie szerokiego frontu opartego na KPD, SPD i związkach zawodowych oraz zwalczanie ruchu hitlerowskiego. Odbyły się liczne wiece, demonstracje, powołano lokalne Komitety Akcji Antyfaszystowskiej, doszło też do kolejnych potyczek pomiędzy bojówkami komunistycznymi a SA i SS[13]. Do walk ulicznych z nazistami włączyli się również przedstawiciele młodzieżówki komunistycznej[22]. Pomimo wrogości i walk między KPD i NSDAP, w listopadzie 1932 roku oddziały paramilitarne konkurujących partii wspólnie wzięły udział w akcji strajkowej pracowników berlińskiej komunikacji miejskiej[23].

W wyborach do parlamentu w listopadzie 1932 roku na KPD oddano ponad 16% głosów, dających 100 mandatów w Reichstagu. W pierwszej turze wyborów prezydenckich w marcu tego samego roku Thälmann zdobył 13,2% głosów (dla porównania Adolf Hitler zdobył 30,1% głosów)[19].

Flaga partyjna

Działalność w III Rzeszy[edytuj]

Wkrótce po objęciu przez Hitlera stanowiska kanclerza, KPD została zdelegalizowana, a wielu jej członków aresztowano i osadzono w obozach koncentracyjnych. Aby uzyskać pretekst do likwidacji partii, NSDAP oskarżyła komunistów o podpalenie gmachu Reichstagu. Rzekomych sprawców pożaru sądzono w procesie lipskim. Aresztowanie komunistycznych deputowanych[24] ułatwiło wprowadzenie ustawy „O ochronie narodu i państwa” (Zum Schutz von Volk und Staat), określanej jako Ermächtigungsgesetz („ustawa o uprawnieniu”), co spowodowało faktyczne zawieszenie praw obywatelskich, jak i konstytucji Republiki Weimarskiej i umożliwiło Hitlerowi sprawowanie totalitarnej władzy[25][26]. Rząd zamknął 33 pisma komunistyczne i zakazał wydawania kolejnych o takim profilu ideowym. W tym samym czasie przeprowadzono zawłaszczenie własności partyjnej[27]. W latach 1933–1945 do obozów koncentracyjnych zesłano 150 000 członków partii, a na 30 000 zapadł wyrok śmierci[28].

Komuniści, którzy zdołali uniknąć aresztowania, częściowo opuścili terytorium III Rzeszy i podjęli działalność za granicą, otrzymując azyl polityczny między innymi we Francji[29], a częściowo wraz z socjaldemokratami współtworzyli antyfaszystowski ruch oporu w kraju[30]. W 1935 roku na przewodniczącego emigracyjnego Komitetu Centralnego KPD wybrano Wilhelma Piecka. Działacze partii nie zdecydowali się na utworzenie niemieckiego rządu emigracyjnego i wyraźne potępienie imperialistycznych celów III Rzeszy. W tym samym roku komuniści na emigracji utworzyli wraz z socjaldemokratami i przedstawicielami partii burżuazyjnych antyfaszystowski Front Ludowy[31]. Front upadł trzy lata później[32]. W 1938 roku, po sporze z Walterem Ulbrichtem, z szeregów partii wykluczony zostaje jeden z jej czołowych działaczy Willi Münzenberg[33]. W trakcie wojny domowej w Hiszpanii 3000 ochotników wywodzących się z KPD zasiliło szeregi Brygad Międzynarodowych[34], a inni z jej działaczy organizowali na Zachodzie zakup używanej broni i pobór ochotników[35].

Do 1939 roku partia działała w Wolnym Mieście Gdańsk regularnie zdobywając w wyborach do tamtejszego parlamentu kilkuprocentowe poparcie[36][37].

Po rozpoczęciu współpracy Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z Niemcami (Pakt Ribbentrop-Mołotow), Józef Stalin nie podjął starań o uwolnienie z obozów koncentracyjnych przywódców KPD. Polityka współpracy ZSRR i III Rzeszy wzbudziła w szeregach niemieckich komunistów konsternację i pojawienie się głosów krytycznych wobec ZSRR[38].

Podczas wojny niemiecko-sowieckiej z inicjatywy komunistów niemieckich powstał w 1943 roku w ZSRR Komitet Narodowy Wolne Niemcy[39].

Działalność po wojnie[edytuj]

Niemcy wschodnie[edytuj]

Po zakończeniu II wojny światowej partia komunistyczna w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec została zalegalizowana. W październiku 1945 roku liczyła ok. 248 tysięcy członków[40]. W 1946 roku KPD wraz z SPD utworzyły w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec (SED)[41]. Po zjednoczeniu Niemiec SED przekształciła się w Partię Demokratycznego Socjalizmu (PDS), od 2005 roku działającą pod nazwą Partii Lewicowej (Die Linkspartei), a od 2007 – Die Linke.

Niemcy zachodnie[edytuj]

W zachodniej strefie okupacyjnej została zalegalizowana jeszcze w 1945 roku. Liczyła około 130 tysięcy członków[42]. Po utworzeniu Republiki Federalnej Niemiec wzięła udział w wyborach parlamentarnych z 1949 roku, w których zdobyła 1 361 706 głosów (5,7%) i 15 miejsc w parlamencie. W ramach polityki zimnowojennej skierowanej przeciwko partiom komunistycznym została zdelegalizowana w 1956 roku, poprzez wyrok Związkowego Trybunału Konstytucyjnego Niemiec. W chwili delegalizacji liczyła około 78 tysięcy członków[43]. W 1957 roku komuniści pozbawieni możliwości startu w wyborach wezwali do głosowania na SPD, w 1961 i 1965 roku wystartowali w wyborach jako Deutsche Friedensunion nie uzyskując jednak wyniku wyższego aniżeli 2% głosów[44]. W 1968 roku z inicjatywy dawnych członków partii powstała, istniejąca do dziś, Niemiecka Partia Komunistyczna (DKP), posiadająca marginalne znaczenie polityczne[45].

Przypisy

  1. Nettl, J.P. (1969). Rosa Luxemburg: Abridged Edition Oxford. s. 472, Oxford University Press.
  2. a b c d W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 619–621 (1991), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  3. Winkler, Heinrich August (1993). Weimar, 1918-1933: Die Geschichte der ersten deutschen Demokratie. s. 55.
  4. Antoni Czubiński, Jerzy Strzelczyk: Zarys dziejów Niemiec i państw niemieckich powstałych po II wojnie światowej s. 288, Wyd. Poznańskie, 1986.
  5. Shub, David (1966). Lenin: A Biography (revised ed.). s. 329–330. Londyn: Pelican.
  6. Service, Robert (2000). Lenin: A Biography. s. 385, Londyn: Macmillan. ISBN 9780333726259.
  7. Franciszek Ryszka: Noc i mgła: Niemcy w okresie hitlerowskim s. 22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962.
  8. La gauche allemande: Textes du KAPD, de L’AAUD, de L’AAUE et de la KAI (1920-1922), La Vecchia Talpa, Invariance, La Vieille Taupe, 1973, s. 2.
  9. Bernhard Reichenbach, The KAPD in Retrospect: An Interview with a Member of the Communist Workers Party of Germany.
  10. a b W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 637–638 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  11. a b Antoni Czubiński: Europa dwudziestego wieku: zarys historii politycznej, s. 104, Wyd. Poznańskie, 1998.
  12. a b c d W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 645–647 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  13. a b Paul Johnson: Historia świata od roku 1917 do lat 90-tych. Londyn: Puls Publications Ltd, 1992, s. 376. ISBN 0-907587-79-8.
  14. Seria społeczno-pedagogiczna i historyczna: Historia (1998), Wydanie 7, s. 27.
  15. Zbigniew Leszczyński: KPD, SPD 1946: kontrowersje pół wieku później s. 76, Wyższa Szkoła Humanistyczna, 1997.
  16. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38.
  17. China and intelligence history (ang.). litten.de. [dostęp 25 lutego 2010].
  18. Jakub Polit: Chiny. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2004, s. 151. ISBN 83-88542-68-0.
  19. a b Catherine Epstein (2003), s. 39.
  20. a b W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 655–656 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  21. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 40.
  22. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38–39.
  23. Paul Johnson: Historia świata. s. 380.
  24. Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. C.H.Beck, 2000, s. 9. ISBN 340646002X.
  25. Paul Johnson (2000), s. 221.
  26. Wolfgang Benz, Thomas Dunlap: A concise history of the Third Reich. s. 25, University of California Press, 2006. ISBN 0520234898.
  27. Norbert Frei, Johannes Schmitz: Journalismus im Dritten Reich. C.H.Beck, 1999, s. 22. ISBN 3406455166.
  28. Opposition and resistance in Nazi Germany Frank McDonough.
  29. Peter Steinbach, Johannes Tuchel, Ursula Adam:Lexikon des Widerstandes, 1933-1945. C.H.Beck, 1998, s. 143. ISBN 340643861X.
  30. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 267.
  31. Ursula Langkau-Alex: Deutsche Volksfront 1932-1939: Bd. Dokumente zur Geschichte des Ausschusses zur Vorbereitung einer deutschen Volksfront, Chronik und Verzeichnisse. Akademie Verlag, 2004, s. 186. ISBN 3050040319.
  32. Jean Michel Palmier: Weimar in exile: the antifascist emigration in Europe and America. Verso, 2006, s. 208. ISBN 1844670686.
  33. Ursula Langkau-Alex: Deutsche Volksfront 1932-1939: Bd. Dokumente zur Geschichte des Ausschusses zur Vorbereitung einer deutschen Volksfront, Chronik und Verzeichnisse. Akademie Verlag, 2005, s. 349. ISBN 3050040335.
  34. Thomas, Hugh. The Spanish Civil War. s. 941–945, Londyn: Penguin.
  35. Robert H. Whealey: Hitler and Spain: The Nazi Role in the Spanish Civil War, 1936-1939. University Press of Kentucky, 2005, s. 20. ISBN 0813191394.
  36. Wahl zum 6. Volkstag.
  37. Danzig: Wahl zum 5. Volkstag 1933.
  38. Jean Michel Palmier: Weimar in exile: the antifascist emigration in Europe and America. Verso, 2006, s. 314. ISBN 1844670686.
  39. Norman M. Naimark: The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1995, Harvard University Press, s. 586, ISBN 0674784057.
  40. Benser, Günter (1985). Die KPD im Jahre der Befreiung. Vorbereitung und Aufbau der legalen kommunistischen Massenpartei (Jahreswende 1944/1945 bis Herbst 1945) s. 276. Berlin: Dietz Verlag.
  41. Benz, Wolfgang; Graml, Hermman (1986). Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982. s. 117, Siglo XXI de España.
  42. Teichert, Olaf (2011). Die Sozialistische Einheitspartei Westberlins. Untersuchung der Steuerung der SEW durch die SED. s. 21, Kassel: Kassel University Press.
  43. Dietrich Staritz. „Die Kommunistische Partei Deutschlands”, w: Richard Stoss (1983). Parteien-Handbuch, Opladen, s. 1666.
  44. Fülberth, Georg (1990). KPD und DKP. Zwei kommunistische Parteien in der vierten Periode kapitalistischer Entwicklung. s. 94, Heilbronn: Distel.
  45. Björn Hengst, Philipp Wittrock (19 lutego 2008). „Linke zeigt Kommunisten die Rote Karte”.

Bibliografia[edytuj]