Księstwo połockie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ruś Kijowska XI–XIII wiek

Księstwo połockie – pierwsze ruskie księstwo udzielne ze stolicą w Połocku, powstałe z wydzielenia z Rusi Kijowskiej w końcu X wieku. Istniało jako niezależny byt państwowy z przerwami do ok. 1392 roku.

Lokalizacja[edytuj]

Obszary nad Połotą zamieszkane były przez plemię Połoczan, sąsiadujących od północy i południowego zachodu z Bałtami i ludami ugrofińskimi, od południa i wschodu – z Dregowiczami i Krzywiczami. Księstwo połockie obejmowało swoim obszarem ziemie w basenie Dźwiny, górnym biegu Berezyny i Niemna. Ulokowane było w północno-zachodniej części Rusi Kijowskiej, co korzystnie wpływało na ekonomiczną pozycję księstwa ze względu na dogodny szlak wodny pomiędzy Bałtykiem a Morzem Czarnym[1].

Historia[edytuj]

Rogwołod z córką Rognedą, białoruska moneta pamiątkowa, rewers (2006)

Najwczesna pisemna wzmianka o Połocku pochodzi z XII-wiecznej Powieści minionych lat – w kontekście objęcia władzy w Kijowie przez Ruryka w 865 roku. Na przełomie IX i X wieku miasto podbił Oleg Mądry i włączył je do Rusi Kijowskiej. Rządy nad nim jednak sprawowali nie Rurykowicze, ale lokalni przedstawiciele rodu wareskiego[1].

Początkowo Połock był podporządkowany politycznie kijowskim Waregom, później wraz z Kijowem przeszedł we władanie Rurykowiczów. W ramach Rusi Kijowskiej księstwo miało pewną odrębność, co potwierdza oddzielny zapis o udziale drużyn połockich w wyprawach ruskich na Bizancjum w latach 907 i 911. W końcu Połock całkowicie oddzielił się od Rusi, o czym świadczy pojawienie się pierwszego poświadczonego źródłowo, najprawdopodobniej niemającego nic wspólnego z Rurykowiczami, księcia połockiego Ragwołoda, panującego w trzecim ćwierćwieczu X wieku. W sporze między synami ŚwiatosławaJaropełkiem a Włodzimierzem Rogwołod opowiedział się po stronie Jaropełka. Sukces odniósł Włodzimierz, który w odwecie zajął Połock, zgładził Rogwołoda i poślubił jego córkę Rognedę. Później Włodzimierz osadził w Połocku swojego małoletniego syna Izjasława, prawdopodobnie pod regencją matki Rognedy[2], choć prawdopodobne jest też, że małoletni jeszcze wówczas Iziasław rządził księstwem połockim z Zasławia, a gdy dorósł, obrał Połock jako swoją rezydencję[1].

W XI wieku, dzięki swojemu położeniu geograficznemu, Połock faktycznie uniezależnił się od Kijowa, co powodowało szereg konfliktów z południem i walk o dominację w regionie[1]. O ile Iziasław był księciem udzielnym (taki był też zamiar jego ojca), o tyle jego syn Briaczysław Iziasławicz mógł sobie już pozwolić na politykę ekspansywną: przyłączył ziemię między Dźwiną a Dzisną, gdzie powstał gród Brasław. Po nieudanej agresji na Nowogród Wielki w 1021 roku[3], przyszło Briaczysławowi do końca życia toczyć wojny z Jarosławem I Mądrym. Rządy jego syna, Wsiesława Briaczysławicza, przyniosły dalsze umocnienie pozycji księstwa. Integralność księstwa uległa rozpadowi po śmierci w 1101 roku Wsiesława Briaczysławicza[1], który jeszcze za życia podzielił je pomiędzy sześciu lub siedmiu synów (liczba spadkobierców jest dyskusyjna). Księciem na Połocku został najstarszy Dawid Wsiesławicz[4].

Wskutek rozdrobnienia księstwa o władzę zwierzchnią walczyli w XII wieku trzy ważniejsze linie potomków Wsieława – witebska, mińska i drucka. Konflikty wewnętrze przyczyniły się do osłabienia księstwa i późniejszej utracie części terytorium na rzecz księstw smoleńskiego, czernihowskiego, nowogrodzkiego, plemiennych księstw litewskich oraz Zakonu Krzyżackiego. W 1129 roku Mścisław I Harald zajął Połock i zesłał lokalnych książąt do Bizancjum, skąd za jego zgodą powrócili w 1132 roku[1]. W 1132 roku Wasyłko I Światosławicz odbił księstwo i rządził nim do śmierci w 1144 roku[4]. Ta przyniosła jednak nowe walki o następstwo po nim, interwencję sąsiadów i dalsze osłabienie.

W czwartej dekadzie XIII wieku księstwo połockie zostało zajęte przez Litwę, zachowując względną niezależność do śmierci Andrzeja Olgierdowica i jego następcy Skirgiełły (koniec XIV wieku). W 1392 roku zostało przekształcone na województwo w składzie państwa polsko-litewskiego. W 1772 roku ziemia połocka weszła w skład Imperium Rosyjskiego. Współcześnie Połock jest miastem rejonowym w składzie obwodu witebskiego Republiki Białorusi[1].

Udziały[edytuj]

Po 1101 roku z księstwa połockiego wydzieliły się następujące księstwa:

Sukcesja na tronie połockim[edytuj]

Genealogia książąt połockiech jest powikłana, nie istnieje wspólne stanowisko na temat następstwa i stopnia pokrewieństwa władców na tronie książęcym, wielu z nich nie da się ustalić. Kroniki połockie nie zachowały się. Krótkie, czasem zaprzeczające się nawzajem, informacje o księstwie pochodzą od autorów często wrogo nastawionych do Połoczan. Brak wystarczającej ilości źródeł pisanych powoduje niekonsekwencję w imionach książąt, którzy w źródłach byli nazywani imionami chrześciajńskimi i pogańskimi, oraz cząstkowymi wzmiankami o książętach, których tytułowano według ich dzielnicy z pominięciem imienia lub tylko wzmiankowano z patronimika. Komplikują sprawę także sporne informacje o życiu i małżeństwach księżniczek połockich[1]. Z powodu braku wiarygodnych źródeł genealogia książąt połockich pozostaje dotąd nierozwikłana. Poniższa lista jest w części rekonstruowana, a niektóre zawarte w niej dane mogą być podawane w wątpliwość.

Imię Okres panowania II panowanie III panowanie Ilustracja
Rogwołod ok. 945–978 Rogvolod Post stamp.jpg
Rurykowicze
Włodzimierz I Wielki ok. 975–989 Vladimir I of Kiev.PNG
Iziasław Włodzimierzowicz ok. 988–1001 Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg
Wsiesław Iziasławicz 1001–1003
Briaczysław Iziasławicz 1003–1044 Bračysłaŭ. Брачыслаў (XV).jpg
Wsiesław Briaczysławicz 1044–1067 1069 1071–1101 Усяслаў, Радзівілаўскі летапіс, ф-1.jpg
Mścisław Iziasławicz 1067–1068
okres bez władzy 1067–1068
Światopełk II Michał 1069–1071 Michael of salonica.jpg
Dawid Wsiesławicz 1101–1127 1128–1129 Vseslav of Polotsk.jpg
Rogwołod II Wsiesławicz 1127–1128 Rahvałod-Barys (Połacak). Рагвалод-Барыс (Полацак).jpg
Izjasław II Pantelejmon 1129–1132 Iziaslav II of Kiev.jpg
Świętopełk II Mścisławicz 1132
Wasylko I Światosławicz 1132–1144
Rogwołod III Borys 1144–1151 1158–1162
Rościsław Glebowicz 1151–1158
Wsiesław Wasilkowicz 1162–1167 1167–1175 1178–1186
Wołodar Glebowicz 1167
brak danych 1175–1178
Włodzimierz połocki 1186–1215
Borys Dawidowicz 1215–1222
Światosław Mścisławicz 1222–1232
Briaczysław Wasilkowicz 1232 – pocz. lat 40. XIII wieku
Palemonowicze
Towciwiłł pocz. lat 40. XIII wieku – 1252 1254–1264
brak danych 1252–1254
Rurykowicze
Konstantyn Bezręki 1264 ok. 1267–1307
Iziasław Briaczysławicz 1264 1264–1267 (?)
Gierdeń 1264–1267 (?)
Palemonowicze
Wojn ok. 1307–1333
Lubko ok. 1333–1342
Giedyminowicze
Andrzej Olgierdowic 1342–1377 1381–1386 Полоцк. Памятник Андрею Полоцкому..jpg
Skirgiełło 1377–1381 1386–1392 Skirgajła. Скіргайла (A. Guagnini, 1578).jpg

Znaczenie we współczesnej białoruskiej historiografii[edytuj]

Księstwo połockie w historiografii białoruskiej uważane jest za pierwszy „prabiałoruski” twór państwowy i za początki Białorusi. Tego rodzaju interpretacja po raz pierwszy ukazała się w 1857 roku w syntezie historii Białorusi Obozrienije istorii Biełorussii s driewniejszych wriemien (pol. Przegląd historii Białorusi od czasów najdawniejszych) Osipa Turczynowicza. Historyk ten dowodził, że źródeł białoruskiej historii należy szukać w księstwie połockim i jego niezależności od Kijowa i Nowogrodu. Publikacja została uznana na Białorusi za przełom w historiografii białoruskiej jako dyscyplinie naukowej. Od tego czasu w pracach autorów białoruskich poświęconych historii tego kraju stale uwzględniano okres księstwa połockiego. Przyczyniało się to do wzmocnienia świadomości wspólnej historii i jej odrębności od sąsiadów, a co za tym idzie, procesu narodotwórczego Białorusinów[5].

Przypisy

  1. a b c d e f g h Полоцкое Княжество, Все монархии мира.
  2. J. Bieniak, Rogwołod, pierwszy hist. ks. połocki, w: Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, T. 4, P–R, Cz. 1, P, red. G. Labuda, Z. Stieber, s. 524–525.
  3. Powieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, s. 114.
  4. a b W. Dworzaczek, Genealogia, tabl. 32.
  5. D. Michaluk, Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości, s. 42.

Bibliografia[edytuj]

  • Dworzaczek W., Genealogia, Warszawa 1959.
  • Michaluk D., Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń 2010. ISBN 978-83-231-2484-9.
  • Powieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999.
  • Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, T. 4, P–R, Cz. 1, P, red. G. Labuda, Z. Stieber, Wrocław 1970.
  • Полоцкое Княжество, Все монархии мира.