Jarosław I Mądry

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jarosław I Mądry
Ꙗрославъ Володимѣровичь
wielki książę Rusi Kijowskiej
Ilustracja
ilustracja herbu
Książę Rostowsko-Suzdalski
Okres

od 989
do 1010

Poprzednik

Włodzimierz I Wielki
(wydzielenie z Wlk. ks. Kijowskiego)

Następca

Borys I Święty

Książę Nowogrodzki
Okres

od 1010
do 1034

Poprzednik

Wyszesław Włodzimierzowic

Następca

Włodzimierz II

Książę Smoleński
Okres

od po 1015
do 1054

Poprzednik

Stanisław Włodzimierzowic

Następca

Wiaczesław Jarosławowic

Książę Rostowsko-Suzdalski
Okres

od 1015
do 1021

Poprzednik

Borys I Święty

Następca

Briaczysław Iziasławicz

Wielki Książę Kijowski
Okres

od 1016
do 1018

Poprzednik

Światopełk I Przeklęty

Następca

Światopełk I Przeklęty

Wielki Książę Kijowski
Okres

od 1019
do 1024

Poprzednik

Światopełk I Przeklęty

Następca

Mścisław I Chrobry

Książę Rostowsko-Suzdalski
Okres

od 1021
do 1036

Poprzednik

Briaczysław Iziasławicz

Następca

Włodzimierz II

Wielki Książę Kijowski
Okres

od 1024
do 1054

Poprzednik

Mścisław I Chrobry

Następca

Izjasław I

Książę Perejasławski i Czernihowski
Okres

od 1036
do 1054

Poprzednik

Mścisław I Chrobry

Następca

Wsiewołod I w Perejasławiu, Światosław II w Czernihowie

Dane biograficzne
Dynastia

Rurykowicze

Data urodzenia

978

Data śmierci

20 lutego 1054

Ojciec

Włodzimierz I Wielki

Matka

Rogneda

Rodzeństwo

Wyszesław
Iziasław
Światopełk I Przeklęty
Wsiewołod
Światosław
Mścisław I Chrobry
Borys
Gleb
Stanisław
Pozwizd
Sudzisław
Teofano
Przedsława
Maria Dobroniega

Dzieci

Włodzimierz Jarosławowicz
Izjasław I
Światosław II
Wsiewołod I
Elżbieta
Anna
Anastazja
Wiaczesław
Igor

Jarosław I Mądry (starorus. Ꙗрославъ Володимѣровичь[1]; staronord. Jarisleif) (ur. 978 lub 1. poł. lat 80' X w.[2], zm. 20 lutego 1054[2]) – pochodził z dynastii Rurykowiczów, syn i następca Włodzimierza I Wielkiego i Rognedy, wielki książę Rusi Kijowskiej (Gardariki) w latach 1016-1018 i 1019-1054.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jako młodzieniec pełnił funkcję ojcowskiego namiestnika w Rostowie Suzdalskim[3][2]. W 988 został wysłany przez ojca do Nowogrodu, gdzie sprawował w jego imieniu władzę i dorastał w otoczeniu Waregów[4][2]. Pod koniec życia Włodzimierza Wielkiego Jarosław zdobył sobie na tyle silną pozycję w Nowogrodzie, że jego namiestnictwo nosiło pewne cechy niepodległości; w 1014 odmówił płacenia ojcu corocznego trybutu[2]. Włodzimierz Wielki zmarł w trakcie przygotowań do wyprawy wojennej przeciwko Jarosławowi[2]. Zdaniem historyka Andrzeja Poppego bunt Jarosława, zbiegający się w czasie z podobnym wystąpieniem Światopełka przeciwko ojcu, mógł wynikać z decyzji Włodzimierza Wielkiego o ustanowieniu swoimi następcami synów z innego małżeństwa, Borysa i Gleba[5].

Około 1015 w Nowogrodzie miał miejsce krwawy konflikt między mieszkańcami Nowogrodu a wareskimi wojownikami Jarosława stacjonującymi w mieście[6]. Książę stanął po stronie Waregów, doszło do pacyfikacji Nowogrodu[6]. Mimo to w walce o tron kijowski, która miała miejsce kilka lat później, Nowogrodzianie wydatnie wsparli wysiłki Jarosława[7].

W momencie śmierci Włodzimierza Wielkiego w Kijowie znajdował się brat Jarosława, Światopełk[8]. Wykorzystał on sytuację i na krótki czas przejął władzę w stolicy[8]. W tym czasie Światopełk zabił swoich braci i konkurentów do tronu, Borysa i Gleba[9]. Wkrótce z pomocą Waregów Jarosław zmusił Światopełka do ucieczki z Kijowa[10], pokonując go pod koniec 1016 w bitwie pod Lubeczem na zachód od Czernihowa[11][12]. Następnie na przełomie 1016 i 1017 zasiadł na tronie w Kijowie i zajął należące do brata księstwo Turowsko-Pińskie[12].

Pokonany Światopełk uciekł do Polski, gdzie pozyskał wsparcie Bolesława I Chrobrego[10]. W 1018 Jarosław, pokonany przez Bolesława Chrobrego, zmuszony był uciekać do Nowogrodu[10]. W 1019 jednak pokonał ostatecznie Światopełka I, rozbijając jego siły w bitwie nad Ltą/Altą i finalnie wygrywając walkę o sukcesję po ojcu[10][13][11].

Panowanie Jarosława było dla Rusi czasem szybkiego rozwoju i sukcesów militarnych. Książę w latach 20. i 30. XI wieku prowadził wojny z Jaćwingami, Litwinami i Polską. W 1021 przeprowadził atak odwetowy przeciwko swemu bratankowi Briaczysławowi, który najechał wcześniej Nowogród[10][14]. Prowadził walki z plemieniem Estów, założywszy na zdobytych ziemiach gród Juriew[15].

W 1024 jego brat, Mścisław, książę Tmutorakański, pokonał go w bitwie pod Listweniem nieopodal Czernihowa[13][10]. Następnie w 1026 bracia doszli do porozumienia: Mścisław kontrolował tereny na wschód od Dniepru wraz z Czernihowem, Jarosław zaś na zachód, z Kijowem i Nowogrodem[10][13]. Najprawdopodobniej do pierwszego porozumienia doszło już w 1024, a następnie, po dwuletnim pobycie w Nowogrodzie, Jarosław powrócił do Kijowa i w 1026 potwierdził ugodę z Mścisławem[16]. W międzyczasie, w 1024, w Suzdalu rozpętało się powstanie ludowe, szybko stłumione przez Jarosława[15].

W 1031 zajął on Grody Czerwieńskie i pomógł objąć władzę Bezprymowi w Polsce. W 1036 rozbił pod Kijowem Pieczyngów[2]. W tym samym roku zginął Mścisław, w związku z czym Jarosław stał się jedynym władcą Rusi Kijowskiej[10], sprawującym kontrolę nad wszystkimi ziemiami z wyjątkiem Księstwa Połockiego[2]. W tym samym roku wtrącił swojego ostatniego żyjącego brata, Sudzisława, do więzienia[13].

Wszedł w konflikt z Bizancjum: wojna z cesarstwem trwała w latach 1043–1046. W 1043 zorganizował ostatnią w historii ruską wyprawę na Konstantynopol; dowodzona przez jego syna, Włodzimierza, zakończyła się niepowodzeniem[17]. Spośród ok. 10 000 uczestników wyprawy przeżyło ok. 6000[18]. Wspomógł w 1047 Kazimierza I Odnowiciela w walce z powstaniem pogańskim i Miecławem[19] (zajął Drohiczyn i Brześć)[potrzebny przypis].

Za jego rządów rozbudowano wiele grodów ruskich, a w szczególności Kijów. Stolica Rusi została wyniesiona w 1037 do rangi metropolii – w tym samym roku rozpoczęto budowę katedry Mądrości Bożej (Sofijskiej), gdzie można znaleźć najstarsze w sztuce Rusi mozaiki i freski. Rozbudował fortyfikację Kijowa[10]. W 1051 powstał pierwszy na Rusi klasztor Ławra Peczerska, w kijowskich jaskiniach nad Dnieprem[20]. Ponadto Jarosław ufundował katedrę św. Zofii w Nowogrodzie[21].

Prowadził szeroko zakrojoną politykę dynastyczną, doprowadzając do mariaży Rurykowiczów z innymi europejskimi dynastiami: Pod jego auspicjami doszło do zawarcia małżeństwa Izjasława z Gertrudą Mieszkówną, i Wsiewołoda z córką cesarza bizantyjskiego[2]. Jego córki wyszły za monarchów z Francji, Węgier i Norwegii[2]. Niewykluczone, że jedna z jego córek była małżonką księcia Edwarda Wygnańca[22] . Z kolei jego siostra, Maria Dobroniega, poślubiła polskiego księcia Kazimierza Odnowiciela[2]. Z okazji tego małżeństwa Kazimierz wypuścił ok. 800 jeńców Ruskich, uprowadzonych przez Bolesława Chrobrego w 1018[19] .

Utrzymywał bliskie stosunki zwłaszcza ze Skandynawią: w 1028 zapewnił schronienie wygnanemu z kraju królowi Norwegii Olafowi[23]. W rządzonej przezeń Rusi znalazł też schronienie Harald Hardradi[23] .

Za jego panowania opracowano zbiór staroruskich i starosłowiańskich praw zwyczajowych oraz bizantyńskiego prawodawstwa, zwany Prawda Ruska. Za jego panowania po raz pierwszy powierzono urząd metropolity Kijowskiego duchownemu pochodzenia ruskiego; był to pisarz Hilarion[24]. Jarosław aktywnie propagował idee świętości i męczeństwa swoich braci Borysa i Gleba[25].

Po jego śmierci Ruś weszła w okres rozbicia dzielnicowego. Jarosław Mądry wprowadził system dziedziczenia stanowiący połączenie senioratu i przyncypatu[26]. Państwo podzielił między pięciu synów, choć miał ich więcej; niektórzy z nich nie otrzymali przydziału[26]. Najstarszy żyjący syn, Izjasław, otrzymał Ruś Kijowską i oficjalne zwierzchnictwo nad resztą braci[26]. Światosław otrzymał Czernihów, Wsiewołd Perejesław, Suzdal, Rostów i Biełooziero, Igor dostał Wołyń, a Wiaczesław Smoleńsk[26]. Niedługo po jego śmierci senior Izjasław musiał opuścić Kijów, który stał się miejscem walk o władzę.

Przodkowie[edytuj | edytuj kod]

4. Światosław I 942–972      
    2. Włodzimierz I Wielki 956 lub 958–15 lipca 1015
5. Małusza        
      1. Jarosław I Mądry przed 986–20 lutego 1054
6. Rogwołod    
    3. Rogneda około 956–1002    
7. NN      
 

Małżeństwo[edytuj | edytuj kod]

  • pierwszą żoną Jarosława była Anna, nieznanego pochodzenia. Synem tej pary mógł być książę Ilia, rządzący w Nowogrodzie w latach 1018-1020[27]. Wedle relacji Encyklopedii Historii Ukrainy imię pierwszej małżonki nie jest znane[2].
  • żoną księcia Jarosława od 1019 była Ingegerda Szwedzka[10].

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Córki Jarosława Mądrego: Anna, Anastazja, Elżbieta, Agata

z małżeństwa z Ingegerdą:

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Postać Jarosława Mądrego przedstawiono na ukraińskich banknotach o nominale 2 hrywien pierwszej (1996), drugiej (1997) i trzeciej (2004) serii, a także monetach o nominale 2 hrywien (2018) oraz rosyjskim banknocie o nominale 1000 rubli (2010)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. ПОЛНОЕ СОБРАНИЕ РУССКИХ ЛЕТОПИСЕЙ Издаваемое Постоянною Историко-Археографической Комиссиею Академии Наук СССР, Том первый ЛАВРЕНТЬЕВСКАЯ ЛЕТОПИСЬ, Вып. 1: Повесть временных лет, Издание второе, Издательство Академии Наук СССР, Ленинград 1926-1928, s. 13
  2. a b c d e f g h i j k l Енциклопедія історії України T. 10. ↓, s. 760.
  3. Bazylow 1985 ↓, s. 89.
  4. Langer 2002 ↓, s. 62.
  5. Poppe 1995 ↓, s. 15.
  6. a b Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 196.
  7. Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 196-197.
  8. a b Poppe 1995 ↓, s. 5-6.
  9. Poppe 1995 ↓, s. 15-16.
  10. a b c d e f g h i j Langer 2002 ↓, s. 63.
  11. a b Bazylow 1985 ↓, s. 90.
  12. a b Poppe 1995 ↓, s. 20.
  13. a b c d Poppe 1995 ↓, s. 21.
  14. Maciej Salamon (red.), Wielka Historia Świata, t. 4. Kształtowanie średniowiecza, Kraków: Oficyna Wydawnicza FOGRA, 2005, s. 514, ISBN 83-85719-85-7.
  15. a b Bazylow 1985 ↓, s. 91.
  16. Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 187-188.
  17. Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 198, 216.
  18. Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 198.
  19. a b Martin 2007 ↓, s. 51.
  20. Bazylow 1985 ↓, s. 93.
  21. Langer 2002 ↓, s. 64.
  22. Martin 2007 ↓, s. 53.
  23. a b Martin 2007 ↓, s. 50.
  24. Bazylow 1985 ↓, s. 94.
  25. Franklin i Shepard 1996 ↓, s. 215.
  26. a b c d Bazylow 1985 ↓, s. 95.
  27. Leontij Voytovych, Izbornyk, izbornyk.org.ua [dostęp 2017-01-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]