Literatura włoska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sześciu toskańskich poetów
Torquato Tasso
Vittorio Alfieri
Giacomo Leopardi
Luigi Pirandello

Literatura włoska (wł. letteratura italiana) – literatura piękna spisana w języku włoskim i jego dialektach.

Historią i teorią literatury włoskiej zajmuje się filologia włoska (italianistyka). Tradycyjnie w dziejach kultury włoskiej wyróżnia się epoki nazywane określeniami pochodzącymi od stuleci, na przykład trecento (wiek XIV), quattrocento (wiek XV), seicento (wiek XVI).

Początek literaturze w dialekcie łaciny ludowej na obszarze Italii dała zawiązana około 1230 w Palermo poetycka szkoła sycylijska, której głównym przedstawicielem był Iacopo da Lentini[1]. Jednak pierwszym oryginalnym prądem literackim w historii literatury włoskiej był dolce stil novo (jak nazwał go później Dante Alighieri), który rozwinął się w II poł. XIII w. w Bolonii i Florencji. Dante przeszedł do historii jako autor Boskiej komedii i cyklu Życie nowe. Obok niego wyróżniał się Guido Cavalcanti[2]. W XIV wieku Francesco Petrarca ustabilizował sonet w roli podstawowego środka lirycznego wyrazu. Jego tomik Canzoniere {Pieśni), znany powszechnie jako Sonety do Laury rozpoczął na kontynencie modę na petrarkizm. Giovanni Boccaccio, szerzej znany jako autor prozatorskiego Dekamerona, zapoczątkował wielką epikę pisaną oktawą (ottava rima)[3][4]. W XV wieku epos rozwijali Luigi Pulci[5], Matteo Maria Boiardo i Angelo Poliziano. Najwybitniejszymi realizacjami modelu poematu epickiego stały się w XVI wieku Orland szalony Ludovica Ariosta i Jerozolima wyzwolona Torquata Tassa. Poezję liryczną rozwijali między innymi Michał Anioł i Vittoria Colonna. W 1524 została wydana tragedia Giana Giorgia Trissina[6] Sofonisba, pierwsza renesansowa sztuka napisana wierszem białym[7]. W okresie renesansu literatura włoska dominowała w Europie, wywierając ogromny wpływ na kulturę kontynentu, przede wszystkim w Hiszpanii, Portugalii, a w dalszej kolejności w Anglii i w Polsce. W naszym kraju wzory włoskie wykorzystywali Jan Kochanowski, Łukasz Górnicki, Piotr Kochanowski, tłumacz dzieł Ariosta i Tassa i Sebastian Grabowiecki, który parafrazował utwory Bernarda Tassa i Gabriele Fiammy[8]. Alessandro Tassoni, pisząc Wiadro porwane, zapoczątkował tradycję poematu heroikomicznego. Do niej po latach nawiązywał Ignacy Krasicki. Innym przejawem fascynacji poezją włoską był anonimowy przekład[9] poematu Adonis Giambattisty Marina, najbardziej wpływowego poety barokowego[10]. Z szerokim odzewem w całej Europie spotkał się traktat Niccolò Machiavellego[11] Książę. Innym znanym dziełem prozatorskim jest Żywot własny rzeźbiarza i złotnika Benvenuta Celliniego[12]. Wyróżniającym się dramaturgiem był w 2 połowie XVIII wieku Vittorio Alfieri. Najwybitniejszym przedstawicielem romantyzmu był Giacomo Leopardi[13], autor zbioru Pieśni. Do klasyki literatury światowej weszła powieść Narzeczeni Alessandra Manzoniego[14]. W XIX wieku wyróżniał się też poeta Giosuè Carducci. Był on autorem tomiku Ody barbarzyńskie. Na przełomie stuleci aktywny był Gabriele D’Annunzio[15]. Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku Carlo Collodi stworzył jedną z najsłynniejszych książek dla dzieci - Pinokia. W XX wieku na polu poezji zaistnieli Eugenio Montale[16] i Salvatore Quasimodo[17], laureaci Nagrody Nobla. W dziedzinie prozy wyróżniał się Alberto Moravia[18], autor między innymi powieści Obojętni i zbioru Opowiadania rzymskie. Wybitnym awangardowym dramaturgiem okazał się Luigi Pirandello[19], autor sztuki Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora. Jako badacz średniowiecza, eseista i autor niespodziewanie popularnych powieści dał się poznać Umberto Eco[10]. Włochy są bardzo zróżnicowane dialektalnie. Wielu pisarzy tworzy w swoim miejscowym języku. Przykładem może być Giuseppe Gioachino Belli, autor ponad dwóch tysięcy sonetów w dialekcie rzymskim[20].

Najważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

Antologie[edytuj | edytuj kod]

  • Przed Petrarką : antologia trzynastowiecznej poezji włoskiej, oprac. Monika Woźniak ;. Kraków: Collegium Columbinum, 2005, seria: Książki bez Kantów. ISBN 1733-4845 9.
  • Dawne płomienie : [mała antologia włoskiej poezji miłosnej], tł. i wybór Agnieszka Kuciak; wstęp Piotr Salwa.. Warszawa: Wydawnictwo MG, 2008. ISBN 978-83-61297-56-7.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Natalino Sapegno: Historia literatury włoskiej w zarysie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 22–23.
  2. Cavalcanti Guido (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-01-31].
  3. Ottava rima (ang.). PoetryFoundation.org. [dostęp 2017-01-31].
  4. Ottava rima, poetic form (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-31].
  5. Walerian Preisner: Luigi Pulci i jego "Morgante". Studium o pierwszym włoskim poecie wielkiego stylu. Toruń: 1966.
  6. Paolo D’Achille: Trissino, Gian Giorgio (wł.). treccani.it. [dostęp 2017-01-31].
  7. Gian Giorgio Trissino, Italian writer (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-31].
  8. Mirosława Hanusiewicz: Świat podzielony. O poezji Sebastiana Grabowieckiego. Lublin: Fundacja Jana Pawła II, 1994, s. 37. ISBN 83-228-0350-8.
  9. Luigi Marinelli: Polski Adon: o poetyce i retoryce przekładu. Warszawa: Świat Literacki, 1997, 1997. ISBN 1899-3842 t. 1.
  10. a b Włochy. Literatura (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-01-31].
  11. Gennaro Maria Barbuto: Machiavelli, Niccolò (wł.). treccani.it. [dostęp 2017-01-31].
  12. Benvenuto Cellini, Italian artist (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-31].
  13. Leopardi Giacomo (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-01-31].
  14. Manzóni, Alessandro (wł.). treccani.it. [dostęp 2017-01-31].
  15. Gabriele D’Annunzio, Italian writer and political leader (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-01-31].
  16. Eugenio Montale, Poet (1896–1981) (ang.). PoetryFoundation.org. [dostęp 2017-01-31].
  17. Salvatore Quasimodo - Biographical (ang.). nobelprize.org. [dostęp 2017-01-31].
  18. Moravia Alberto (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-01-31].
  19. Pirandello Luigi (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-01-31].
  20. Giovanni Orioli: Belli, Giuseppe Gioachino (wł.). treccani.it. [dostęp 2017-01-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Żaboklicki: Historia literatury włoskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.