Literatura francuska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Literatura francuska – ogół dzieł literackich stworzonych we Francji, bądź przez autorów francuskiego pochodzenia, posługujących się językiem francuskim. Historia literatury francuskiej rozpoczyna się w starofrancuskim średniowieczu i trwa do współczesności. Jest to jedna z najbogatszych literatur na świecie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

Jedna z przysiąg strasburskich (842) jest najstarszym znanym współcześnie tekstem napisanym w języku starofrancuskim. Pierwszym zachowanym tekstem literackim w tym języku jest Sekwencja o świętej Eulalii (przypuszczalnie powstały pomiędzy 881 i 882 rokiem). Jest to licząca 29 linijek adaptacja hymnu Prudencjusza ze zbioru Liber Peristephanon (utwór III)[1].

Pierwsze powszechnie znane utwory literatury francuskiej pochodzą z XI wieku. Chansons de geste (pol. pieśni o czynach) to długie poematy przeznaczone do publicznego śpiewania. W podniosły sposób opisują czyny wojenne, szczególną uwagę przywiązując do etosu rycerskiego. W przypadku chansons de geste materią literacką są tak fakty historyczne, jak i legendy. Najstarszym i najbardziej znanym utworem tego typu jest Pieśń o Rolandzie (rękopis z 1170).

Literaturę dworską stanowią utwory XII-wieczne. Tematem przewodnim jest miłość dworska. Jest ona idealizowana, jednak bardzo często jej specyfiką jest również to, że jest nieszczęśliwa. Korzenie literatury dworskiej sięgają starożytności. Inspirowane są również legendami celtyckimi. Wyraźne są też wpływy wschodnie wynikające z udziału Francuzów w licznych krucjatach tego okresu. Przykładowym dziełem tego okresu jest legenda o Tristanie i Izoldzie, która opowiada o miłości kończącej się śmiercią kochanków. Poematy śpiewali trubadurzy i truwerzy na dworach książęcych. Chrétien de Troyes (ok. 1135-ok. 1190)[2] jest pierwszym autorem francuskich romansów rycerskich. Jego dzieła – Érec et Énide, Cligès, Lancelot, Yvain oraz niedokończony Perceval – są klasycznymi przykładami tego gatunku literackiego.

Pochodzący z początku XIII wieku poemat Powieść o Róży jest jednym z ostatnich tekstów poświęconych miłości dworskiej (amour courtois). Utwór ma dwóch autorów. Poemat rozpoczął Guillaume de Lorris, a jego ciąg dalszy napisał Jean de Meung.

W tym samym czasie powstała anonimowa Powieść o Lisie, będąca zbiorem opowieści o rozumnych zwierzętach. Jej bohaterowie to, między innymi, lis Renart, niedźwiedź Bury, wilk Ysengrin, kogut Chantecler czy kot Tybert[3]. Postaci te to kreacje odzwierciedlające ludzkie cechy: nieuczciwość, naiwność oraz spryt. Utwór piętnuje wartości feudalne i moralność dworską.

Paryski poeta XIII wieku, Rutebeuf, w swoich utworach słabość ludzką i biedę kontrastował z wartościami dworskimi.

Pierwsze francuskojęzyczne kroniki pochodzą z XII wieku i są opowieściami z krucjat. Celem niektórych z nich, jak na przykład tych opisujących życie Ludwika IX (kronika autorstwa Jeana de Joinville), jest nauczanie o moralności oraz idealizacja wypraw krzyżowych. Jean Froissart (1337-1405) w dwóch tomach Chroniques opisuje dzieje wojny stuletniej. Postać poety Eustache Deschamps ukazuje mentalność ludzi żyjących w tym okresie.

François Villon tworzył już po zakończeniu wojny stuletniej. Jego utwory ukazują zamęt i przemoc, jakich świadkami jest epoka, w której przyszło mu żyć. Autor jest kontestatorem tych zjawisk.

Teatr religijny rozwija się przez całą epokę średniowiecza. Wystawiane są misteria z okazji świąt religijnych (takich, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc czy Wniebowstąpienie). W przeciwieństwie do literatury teatr skierowany jest do szerokiej publiki. W XV wieku narodził się we Francji nowy typ teatru - komiczny zwany farsowym, który został ostro skrytykowany przez Kościół.

Szesnastowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

Początki renesansu we Francji najwcześniej można było dostrzec w Lyonie. Jednak za promotora odnowy artystycznej i literackiej na szerszą skalę uznaje się króla Franciszka I, który po kampanii wojskowej w Italli zainteresował się sztuką i kulturą epoki renesansu.

Idee humanizmu wyraźnie odzwierciedlała literatura. Twórcy francuscy zaczęli na nowo odkrywać teksty epok minionych: greckie, łacińskie, hebrajskie. Wiedza stała się dla twórców cechą pożądaną. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się koncepcje epikurejskie. Postulowano odnowę form i tematów artystycznych.

W poezji ważnymi autorami byli Clément Marot, Jean de Sponde, Agrippa d’Aubigné, oraz poeci Plejady, między innymi Pierre de Ronsard i Joachim du Bellay, którzy pragnęli ukazać wartość poetycką języka francuskiego.

Autorami najważniejszych powieści tego okresu byli Rabelais i Małgorzaty z Nawarry.

Próby Montaigne’a to jedna z pierwszych francuskojęzycznych autobiografii. Dzieło to jest przełomowe dla literatury. Montaigne jest, obok Francisa Bacona, uznawany za twórcę eseju. Próby łączą w sobie treści filozoficzne i biograficzne. Montaigne ukazuje nastroje, jakie panowały w epoce mu współczesnej – opisuje atmosferę wojen religijnych oraz tych, które toczyły się w związku z sukcesją dynastyczną.

Siedemnastowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

Siedemnasty wiek to czas dwóch ważnych prądów literackich: klasycyzmu i baroku. Niektórzy autorzy, jak Pierre Corneille, tworzyli dzieła w ramach obu nurtów. Pod koniec wieku w literaturze zaznacza się prąd myślowy, który jest początkiem Oświecenia (Siècle des Lumières). Członkowie tego ruchu nazywani są Lumières – należał do nich między innymi La Bruyère. Innymi wielkimi nazwiskami tej epoki są wspomniany już Corneille, Jean Racine, Molière, Pascal, La Rochefoucauld, La Fontaine, Nicolas Boileau, Jean de La Bruyère, Madame de La Fayette, Markiza de Sévigné czy kardynał Jean-François Paul de Gondi.

Osiemnastowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Filozofia francuska, w sekcji Oświecenie.

Osiemnasty wiek nazywany jest siècle des Lumières – wiekiem Oświecenia. Osiemnastowieczna literatura francuska to zwrot w kierunku rozumu i rozsądku. Oświecenie to prąd w literaturze i nauce, który rozwijał się w całej Europie. We Francji jego obecność była szczególnie widoczna. Przykładem francuskiego wkładu w rozwój Oświecenia może być działalność Encyklopedystów. Filozofami wieku oświecenia są: Voltaire, Rousseau, Diderot i Montesquieu.

Dziewiętnastowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

Wiek XIX to dla Francji okres rozwoju powieści. Równocześnie zaś jest to czas niezwykłego eklektyzmu na scenie literackiej. Najważniejsze prądy, jakie można zaobserwować to: romantyzm, realizm, naturalizm oraz symbolizm.

Pejzaż artystyczny tego okresu jest bardzo bogaty. Rozwija się powieść realistyczna oraz naturalistyczna. Najważniejszym nazwiskiem drugiego prądu jest Emil Zola. Stworzył on monumentalne dzieło Les Rougon-Macquart zbiór dwudziestu powieści opisujących dzieje jednego rodu. Ważnymi postaciami są również Balzac (powieść realistyczna), Flaubert, Dumas, Hugo, Verne, Maupassant czy Stendhal.

Następuje również rozkwit poezji. Jest to szczególny czas dla twórczości tzw. poetów wyklętych (fr. poètes maudits). Do tego grona należą Verlaine, Rimbaud czy Baudelaire.

Twórczość tego okresu jest w wielu aspektach przełomowa.

Dwudziestowieczna literatura francuska[edytuj | edytuj kod]

Wiek dwudziesty w literaturze francuskiej naznaczony jest bardzo mocno przez obie wojny światowe, doświadczenie faszyzmu, nazizmu oraz komunizmu a także trudnej dekolonizacji. Dla rozwoju literatury istotne było również pojawienie się wydań kieszonkowych, a także rosnąca popularność kina i telewizji.

Na gruncie prądów artystycznych zaobserwować można poważną zmianę paradygmatu. Doświadczenie jednostkowe zaczęło wypierać tzw. wielkie tematy, np. politykę. Osłabło również znaczenie prądów i grup artystycznych.

Kluczowym pojęciem dla tego okresu jest tzw. nowa powieść (fr. nouveau roman). Nazywana jest również literaturą potencjalną.

W poezji tego okresu kluczowe nurty to: symbolizm, dekadentyzm, surrealizm.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Maria Cytowska, Hanna Szelest: Literatura rzymska okres cesarstwa autorzy chrześcijańscy. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994. ISBN 83-01-11526-2.
  2. Antoine Adam, Georges Lerminier, Edourad Morot-Sir: Literatura francuska Tom I Od początków do końca XVIII wieku. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1974.
  3. G. Lanson, P. Tuffrau: Historia literatury francuskiej w zarysie. tłum. Wiera Bieńkowska. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.