Mała Litwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nieoficjalna flaga Małej Litwy
Mała Litwa (Litwa Pruska) na mapie historycznych Prus
Przybliżony obszar Litwy Mniejszej zaznaczony kolorem czerwonym

Mała Litwa, także Litwa Mniejsza, Litwa Pruska (lit. Mažoji Lietuva; ros. Малая Литва, Małaja Litwa; niem. Kleinlitauen) – region kulturowy i jeden z pięciu regionów etnograficznych dzisiejszej Litwy, leżący na terenie historycznych Prus. Obejmuje obszar dawnego okręgu Kłajpedy na terenie Litwy, reszta regionu znajduje się w obwodzie kaliningradzkim i fragmentarycznie na terytorium Polski.

Największymi miastami regionu są Kłajpeda, Sowieck i Czerniachowsk.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Mała Litwa, podobnie jak Mazury, nie stanowiła nigdy odrębnej jednostki administracyjnej, toteż po części nie posiada ścisłych granic. Analogicznie do Mazur, definiowanych jako obszar zamieszkiwany w większości przez polskich ewangelików, Litwa Mała to obszar, który zamieszkiwali głównie Litwini, którzy po hołdzie pruskim w 1525 także przyjęli reformację. Wyraźne granice region posiada na północy i wschodzie, gdzie graniczy ze Żmudzią i Suwalszczyzną, natomiast na południu przechodzi w Mazury, a na zachodzie w Barcję, Natangię i Sambię.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 1454, Archiwum Główne Akt Dawnych

Do XIII wieku obszar był zamieszkiwany przez Prusów i dzielił się na krainy Nadrowia i Skalowia. Po podboju krzyżackim większość obszaru stanowiła część wyludnionej Wielkiej Puszczy, przed zasiedleniem regionu głównie przez Litwinów, natomiast na północy założono miasto Kłajpeda, lokowane w 1254. Poza Kłajpedą najbardziej znaczącymi miejscowościami były wówczas osady przyzamkowe Ragneta, Wystruć, Tylża i Labiawa. W 1454 na prośbę Związku Pruskiego król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił wcielenie terytorium wraz z Prusami do Polski, po czym po pokoju toruńskim od 1466 do 1657 region stanowił część I Rzeczypospolitej jako lenno Korony Polskiej. W tym okresie nastąpił rozwój regionu. Założono bądź po raz pierwszy wzmiankowano przyszłe miasta Szyłokarczma, Prekule, Pilkały, Stołupiany, Darkiejmy, Łoździenie, Gąbin oraz nadano prawa miejskie Tylży (1552), Wystruci (1583)[1] i Labiawie (1642)[2].

Angielska mapa Prus z 1799 z Małą Litwą zaznaczoną na zielono jako Little Lithuania

Po 1657 region znajdował się we władaniu brandenbursko-pruskim, a od 1701 w Królestwie Prus. W latach 1709-1711 wskutek epidemii dżumy zmarło ok. 53% populacji Małej Litwy, w większości Litwinów, następnie w latach 1722-1736 miała miejsce kolonizacja niemiecka[3], co po części zmieniło proporcje narodowościowe regionu. Toczyły się tu zmagania wojny siedmioletniej i wojen napoleońskich. Podczas tych ostatnich podpisano tu w 1807 pokój w Tylży, na mocy XV artykułu któregoż utworzono Księstwo Warszawskie[4], zalążek państwa polskiego 12 lat po utracie niepodległości w rozbiorach Polski.

Oprócz Litwinów, na przestrzeni wieków w regionie zamieszkiwali m.in. Polacy[5], wśród bardziej znanych można wymienić księcia Kazimierza Czartoryskiego[5] oraz lekarza i poetę Jana Fryderyka Tschepiusa. Urodzili się tu m.in. duchowny, historyk i poeta Mateusz Pretoriusz oraz przedstawiciele rodu Załuskich: rzeźbiarz Ireneusz Załuski, językoznawca Karol Bernard Załuski i pianistka Emma Ostaszewska. W czasie powstania styczniowego przerzucano stąd broń dla powstańców do zaboru rosyjskiego. W Wystruci operowała polska organizacja powstańcza[6], wykryta przez władze pruskie w listopadzie 1864[7].

Tylża – największe miasto Małej Litwy na pocz. XX w.

Po upadku powstania styczniowego władze rosyjskie wydały w 1865 zakaz druku w dialektach litewskich i żmudzkich z użyciem alfabetu łacińskiego[8], co zapoczątkowało masowy przemyt litewskich książek z Małej Litwy, pozostającej poza władzą carską, do zaboru rosyjskiego.

W 1905 największymi miastami regionu były Tylża, Wystruć i Kłajpeda, które jako jedyne liczyły więcej niż 20 tys. mieszkańców. Po I wojnie światowej północna część regionu tworzyła Okręg Kłajpedy, włączony do Republiki Litewskiej. W pozostałej części w latach 30-tych Niemcy przeprowadzili szeroko zakrojoną germanizację nazw o litewskim brzmieniu, analogiczną do germanizacji polsko brzmiących nazw w innych regionach. W 1940 Niemcy zamknęli ostatnią litewską gazetę na Małej Litwie, Naujasis Tilžės keleivis, wydawaną w Tylży[3]. II wojna światowa w 1945 przyniosła znaczące zniszczenia Małej Litwie.

W Kłajpedzie mieści się Muzeum Historyczne Małej Litwy (Mažosios Lietuvos istorijos muziejus), poświęcone historii regionu.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Kłajpeda - największe miasto Małej Litwy
Miasta w litewskiej części regionu

[9][a]:

Miasta w rosyjskiej części regionu[9]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Lista nie uwzględnia miasteczek.
  2. Miasto zaliczane także do Sambii.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. [1]
  2. [2]
  3. a b mlrt.lt, www.mlrt.lt [dostęp 2019-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2006-07-19].
  4. Internet-Portal "Westfälische Geschichte" / 1807-07-07 / 1807-07-09: Königreich Preußen: "Friedens-Traktat mit Frankreich" ["Tilsiter Frieden"], www.lwl.org [dostęp 2019-02-11] (niem.).
  5. a b [3]
  6. W tym samym roku, www.historia-polski.com [dostęp 2019-02-11].
  7. W tym samym roku, www.historia-polski.com [dostęp 2019-02-11].
  8. J. Ochmański, Historia Litwy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982, s. 228-229.
  9. a b Kleinlitauen - Karten. [dostęp 2017-04-06].