Suwalszczyzna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa polskiej Suwalszczyzny
Suwalszczyzna na mapie etnograficznej Litwy (kolor pomarańczowy)
Gubernia suwalska w 1911
Zachód słońca nad jeziorem Wigry
Szlak kajakowy Rospudą, Blizną i Czarną Hańczą
Suwałki. Park Konstytucji 3 Maja.

Suwalszczyzna (łac. Sudovia, lit. Suvalkija) – kraina historyczna powstała w XV w. w wyniku najazdów i wojen zakonu krzyżackiego i Polski przeciwko Jaćwieży, które doprowadziły do kompletnej eksterminacji bądź asymilacji Jaćwingów.

Położenie i obszar[edytuj]

W zasadzie granice Suwalszczyzny odpowiadają granicom utworzonej w 1867 r. guberni suwalskiej, bowiem wtedy zaczęto tę współczesną nazwę powszechnie stosować[1]. Tak rozumiana Suwalszczyzna obejmuje swym zasięgiem tereny północno-wschodniej Polski (część województwa podlaskiego położona na północ od Biebrzy), znacznie większą część należącą do Republiki Litewskiej (na zachód i południe od Niemna) i najmniejszą część położoną na zachód od Niemna (do ujścia Łosośny i na odcinku około 6 km na zachód od tej rzeczki) znajdującą się na Białorusi (ponad 450 km² w rejonie Sopoćkiń, zob. Suwalszczyzna Sopoćkińska). Łącznie ta kraina historyczna obejmuje nieco ponad 12 000 km². W dużej mierze tak określony zasięg Suwalszczyzny pokrywa się z granicami dawnej Jaćwieży.

Suwalszczyzna jest krainą historyczną, nie jednostką podziału terytorialnego, można jednak wyznaczyć jej granice dość precyzyjnie, ponieważ pokrywają się z obecnymi lub dawnymi podziałami administracyjnymi, głównie z granicami państwowymi. Do Suwalszczyzny zaliczane są leżące w województwie podlaskim powiaty suwalski, sejneński i augustowski oraz miasto Suwałki[2][3][4]. Na obszarze polskiej Suwalszczyzny, w granicach wymienionych jednostek administracyjnych, obejmującym 3886,86 km² (co stanowi 32% powierzchni całej historycznej Suwalszczyzny) zamieszkuje ok. 184,5 tys. mieszkańców (2010)[5].

Głównym miastem polskiej Suwalszczyzny są Suwałki (jednocześnie największe miasto całej Suwalszczyzny i największe miasto we współczesnej Polsce na ziemiach, które w okresie od 1569 do 1795 r. w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego), litewskiej – Mariampol, a białoruskiej miejscowość Sopoćkinie (zamieszkane w blisko 100% przez Polaków). W granicach Suwalszczyzny leżą także lewobrzeżne dzielnice Kowna: Aleksota i Poniemoń.

Suwalszczyzna a Mazury i Podlasie[edytuj]

Pomimo że współczesna polska Suwalszczyzna w całości objęta jest granicami administracyjnymi województwa podlaskiego, to nie jest częścią historycznego Podlasia (z wyjątkiem południowo-zachodniej części pow. augustowskiego, która do 1795 znajdowała się w przedrozbiorowym woj. podlaskim). Suwalszczyzna bywa też błędnie zaliczana do Mazur. Mazury jednak od średniowiecza do 1945 leżały w Prusach i Suwalszczyzna nie miała z nimi ani związków politycznych, ani etnicznych[4]. Również pod względem geograficznym Suwalszczyzna nie należy do Pojezierza Mazurskiego, lecz w większości do Pojezierza Litewskiego. W skład Pojezierza Litewskiego na terenie Polski wchodzi też Puszcza Romincka, w związku z czym bywa łączona z Suwalszczyzną. Jednak, podobnie jak całe Mazury, region ten przed 1945 należał do Prus i nie miał związków z polską Suwalszczyzną.

Historia[edytuj]

Dzieje osadnictwa na Suwalszczyźnie po rozbiciu Jaćwingów opierały się na kilku zasadniczych elementach. Pierwszy z nich stanowiły wielkie dobra kościelne, zwłaszcza kamedułów znad Wigier, drugim był ważny dla Rzeczypospolitej szlak WarszawaWilno, trzecim powstałe od XVI w. miasta (Augustów, Bakałarzewo, Berżniki, Przerośl, Filipów, Sejny, Suwałki itd.), w których rozwijała się gospodarka oraz handel w dużej mierze dzięki osadnikom żydowskim.

W okresie I Rzeczypospolitej w latach 1569-1795 przez obszar dzisiejszej Suwalszczyzny przebiegała granica między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim. Większość Suwalszczyzny należała do województwa trockiego wchodzącego w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaś tereny na południe od rzeczki Kamienny Bród i jeziora Necko oraz na zachód od rzeki Netty (południo-zachodnia część dzisiejszego pow. augustowskiego) – do woj. podlaskiego w Koronie[6]. W latach 1795-1807 Suwalszczyzna znalazła się w zaborze pruskim w prowincji Prusy Nowowschodnie (departament białostocki). W 1807 weszła w skład Księstwa Warszawskiego (departament łomżyński)[7]. W trakcie kampanii 1812 przechodziły przez nią wojska napoleońskie.

Od 1815 Suwalszczyzna stała się częścią Królestwa Polskiego – wraz z okolicami Łomży tworzyła województwo augustowskie ze stolicą w Suwałkach[8], przemianowane w 1837 na gubernię augustowską[9]. W 1867 gubernię podzielono[10] na dwie części – nowo utworzona gubernia suwalska, istniejąca do 1915, objęła tereny współczesnej Suwalszczyzny polskiej i litewskiej. W latach 1799-1818 obszar Suwalszczyzny należał do diecezji wigierskiej, zaś w latach 1818-1925 do diecezji augustowskiej (sejneńskiej) z siedzibą w Sejnach, pokrywającej się z obszarem woj. augustowskiego[11][12].

W pierwszym roku I wojny światowej na Suwalszczyźnie toczyły się ciężkie walki niemiecko-rosyjskie, w tym operacje w ramach II bitwy nad jeziorami mazurskimi[13]. W wyniku odwrotu armii rosyjskiej latem 1915 cała Suwalszczyzna znalazła się w rękach Niemców pod zarządem Ober-Ost i pozostała pod nim do połowy 1919, nie wchodząc w skład Królestwa Polskiego, powołanego przez Niemcy i Austrię w 1916[14]. Jeszcze przed wycofaniem się Niemców wybuchł spór polsko-litewski o przynależność Suwalszczyzny, prowadzący do walk (m.in. powstanie sejneńskie). W lipcu 1919 Ententa wytyczyła linię demarkacyjną pomiędzy Polską i Litwą, tzw. linię Focha, która po stronie polskiej zostawiała powiat augustowski i suwalski oraz zachodnią część powiatu sejneńskiego[15]. Od tego czasu datuje się podział na polską i litewską część Suwalszczyzny, zaś linia ta jest obecnie granicą państwową między Litwą a Polską. Po I wojnie światowej Suwalszczyzna odgrywała też rolę marchii w odzyskaniu dla Polski Wileńszczyzny.

W czasie II wojny światowej była z początku wcielona do Rzeszy. W okolicach Suwałk Niemcy założyli kilka obozów pracy i jenieckich, w których zginęło ponad 45 000 osób – Stalag I/F i Oflag 68 (głównie jeńców sowieckich).

Ludność[edytuj]

Na Suwalszczyźnie Polskiej występują trzy zwarte skupiska mniejszości narodowych: litewskie w rejonie Puńska i Sejn, białoruskie w okolicach Lipska oraz kilka starowierskich wsi potomków dawnych rosyjskich imigrantów (powiat augustowski). Jednak łączny udział mniejszości narodowych w granicach polskiej Suwalszczyzny w 2002 wynosił tylko 3,04%[16].

W języku polskim występuje gwara suwalska.

Ochrona przyrody w polskiej części[edytuj]

Widok z drogi do Rutki Tartak na Suwalski Park Krajobrazowy

Parki narodowe i krajobrazowe[edytuj]

Rezerwaty przyrody[edytuj]

Jezioro Hańcza

Na Suwalszczyźnie znajduje się 21 rezerwatów przyrody: 10 w pow. augustowskim, 6 w pow. sejneńskim, 4 w pow. suwalskim i 1 na terenie Suwałk.

Miasta[edytuj]

Suwałki, ul. T. Noniewicza
Olita, kościół św. Kazimierza

Najludniejsze miasta Suwalszczyzny:

miasto populacja
(2014)
państwo jednostka administracyjna
1. Suwałki 69 239 Polska POL województwo podlaskie flag.svg Województwo podlaskie
2. Olita[a] 56 364 Litwa Alytus County flag.svg Okręg olicki
3. Mariampol 39 542 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
4. Augustów[b] 30 616 Polska POL województwo podlaskie flag.svg Województwo podlaskie
5. Godlewo 13 500 Litwa LTU Kauno apskritis flag.svg Okręg kowieński
6. Wyłkowyszki 12 931 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
7. Preny[a] 10 984 Litwa LTU Kauno apskritis flag.svg Okręg kowieński
8. Kozłowa Ruda 7 162 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
9. Szaki 6 511 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
10. Kibarty 6 209 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
11. Sejny 5 636 Polska POL województwo podlaskie flag.svg Województwo podlaskie
12. Kalwaria 5 013 Litwa Marijampole dist fl n6286.png Okręg mariampolski
13. Łoździeje 4 811 Litwa Alytus County flag.svg Okręg olicki
14. Lipsk 2 428 Polska POL województwo podlaskie flag.svg Województwo podlaskie
15. Ażarele 2 014 Litwa LTU Kauno apskritis flag.svg Okręg kowieński

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. a b Większa, lewobrzeżna część miasta, leży w granicach Suwalszczyzny.
  2. Historyczne centrum miasta przynależy do Podlasia.

Przypisy

  1. Witamy na Suwalszczyźnie. Suwalszczyzna Kraina jak Baśń. [dostęp 2011-06-28].
  2. Suwalszczyzna - Region dziś. Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe pod red. Haliny Karaś. [dostęp 2012-05-12].
  3. Suwalszczyzna - Informacje ogólne. Onet. Podróże. [dostęp 2012-05-12].
  4. a b Adam Zubek: To nie Mazury. Polityka.pl. [dostęp 2012-05-01].
  5. Powierzchnia i ludność w 2010. Stan w dniu 31 XII. Urząd Statystyczny w Białymstoku. [dostęp 2012-05-05].
  6. Jerzy Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do końca XVIII wieku. W: Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 14-15.
  7. Dziennik Praw. Numer Drugi. W: Dziennik Praw od Nru 1 do Nru 12. Warszawa: 1810, s. 22-25.
  8. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 2. T. 1. Warszawa: 1816, s. 115-120.
  9. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 70. T. 20. Warszawa: 1837, s. 413-417.
  10. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 219. T. 66. Warszawa: 1866, s. 119, 193.
  11. Józef Majewski. Dzieje parafii Wigry w latach 1800-1946. „Studia Ełckie”. 1, s. 240-241, 1999. 
  12. Wojciech Guzewicz. Z dziejów diecezji ełckiej 1992-2007. „Studia Ełckie”. 10, s. 165, 2008. 
  13. Tadeusz Radziwonowicz. Suwalszczyzna w latach I wojny światowej. Wielkie operacje militarne 1914-1915. „Białostocczyzna”. 4, s. 42-50, 1993. 
  14. Tadeusz Radziwonowicz. Suwalszczyzna w okresie I wojny światowej. Okupacja niemiecka 1915-1918. „Białostocczyzna”. 2, s. 18-25, 1995. 
  15. Tadeusz Mańczuk. Suwalszczyzna w latach 1918-1920. „Białostocczyzna”. 4, s. 50-58, 1993. 
  16. Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny.

Linki zewnętrzne[edytuj]