Panda wielka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Panda wielka
Ailuropoda melanoleuca[1]
(David, 1869)
Panda wielka (Ocean Park, Hongkong)
Panda wielka (Ocean Park, Hongkong)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Podrząd psokształtne
Rodzina niedźwiedziowate
Rodzaj Ailuropoda[2]
Milne-Edwards, 1870
Gatunek panda wielka
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Panda wielka, niedźwiedź bambusowy (Ailuropoda melanoleuca) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych (Ursidae).

Panda wielka zamieszkuje lasy bambusowe na wysokości 1600-3500 m n.p.m. (zimą schodzi do 800 m n.p.m.). Jej przynależność do drapieżnych nie ulega wątpliwości, lecz w rzeczywistości zwierzę odżywia się prawie wyłącznie pędami bambusa, choć – podobnie jak większość zwierząt drapieżnych – nie gardzi jajami i gryzoniami, które zjada wraz z pokarmem roślinnym. Panda je bardzo dużo – na dobę potrzebuje ok. 38 kilogramów pożywienia[4]. Przez długi czas była zaliczana do rodziny szopowatych jako odległy krewny pandy małej, jednak badania genetyczne wykazały, że panda wielka jest spokrewniona z niedźwiedziami, od których oddzieliła się we wczesnym rozwoju rodziny niedźwiedziowatych. Jej najbliższym krewnym jest niedźwiedź andyjski.

Panda wielka należy do zwierząt na granicy wymarcia, głównie wskutek niskiej rozrodczości, ale również wskutek stopniowego ograniczania obszarów dla niej dostępnych.

Występowanie i środowisko[edytuj | edytuj kod]

Panda wielka zamieszkuje łańcuchy górskie położone w prowincjach Syczuan, Gansu i Shaanxi w Chińskiej Republice Ludowej. Zamieszkuje lasy bambusowe na wysokości 1600-3500 m n.p.m. (zimą schodzi do 800 m n.p.m.). Klimat, w którym żyje jest zimny i wilgotny. Na wysokości 1600-2000 m n.p.m. rośnie las liściasty, w którym niektóre rośliny nie tracą liści na zimę. Panda odwiedza czasami te okolice, zwłaszcza w okresie wzrostu młodych pędów bambusa. Na wysokości 2000-2600 m n.p.m. występuje las mieszany, powyżej zaś, do wysokości 3600 m n.p.m., rośnie las iglasty. Kolejne piętra roślinności to roślinność alpejska, nagie skały oraz strefa wiecznych śniegów, lecz Panda nie przekracza granicy lasów iglastych. Jej ulubione siedliska występują na wysokości 2500-3200 m n.p.m. Schodzi ona regularnie do wysokości 2000 m n.p.m., a niżej – rzadko. Poszycie wszystkich lasów, w których występuje panda, jest utworzone przez bambusy. Zarośla bambusowe, będące dla pandy jednocześnie i kryjówką, i – przede wszystkim – źródłem pokarmu, są chronione przez wysokie drzewa. Niestety, coraz więcej lasów tworzących środowisko pandy jest wycinanych przez ludzi pod pola uprawne.

Opis gatunku[edytuj | edytuj kod]

Panda wspinająca się na drzewo

Samiec jest cięższy od samicy, ale osobniki obu płci bardzo trudno rozróżnić.

Wymiary
  • Wysokość w kłębie: 60-80 cm
  • Długość ciała: 1,2-1,5 (głowa i tułów)
  • Długość ogona: 12-13 cm
  • Masa ciała: 75-115 kg samce; samice lżejsze o 10%-20%
Informacje ogólne[5]
  • Dojrzałość płciowa: 5-6 lat
  • Okres godowy: od marca do maja
  • Ciąża: 97-163 dni
  • Opóźnienie implantacji zarodka: 1,5-4 miesięcy
  • Liczba młodych w miocie: 1-3, zwykle tylko jedno przeżywa
  • Długość życia: 20-30 lat
  • Liczebność: około 1000 osobników

Futro pandy – białe lub żółtawe z czarnymi obwódkami – pozwala kamuflować się zwierzęciu w półcieniu bambusowego poszycia. Sierść stanowi także doskonałą ochronę przed zimnem. Długość włosów wynosi 3-10 cm, zależnie od okolicy ciała. Futro jest nasączone wydzieliną łojową i chroni pandę przed deszczem i śniegiem. Głowa pandy jest okrągła, krótka, szeroka i masywna. Jarzmowe łuki są bardzo silnie wykształcone, dzięki czemu stanowią dobre miejsce przyczepu dla mięśni żuchwowych. Panda nie porusza ani wargami, ani uszami, aby zamanifestować agresję. Panda ma 40 zębów: siekacze 3/3, kły 1/1, przedtrzonowe 4/4 lub 3, trzonowce 2/3. Zęby uległy przystosowaniu do spożywanego pokarmu – zęby trzonowe i tylne przedtrzonowe mają szerokie powierzchnie trące. Dwie czarne obwódki wokół oczu pandy sprawiają, że trudno jest zobaczyć wyraz jej oczu. Źrenice u pandy są pionowo ustawione, przez co przypominają źrenice kotów. Wnętrze przełyku jest pokryte wytrzymałą, zrogowaciałą wyściółką, żołądek zaś wyposażony jest w grube ściany mięśniowe, chroniące go przed ostrymi odłamkami łodyg bambusowych. Kończyny przednie pandy wyposażone są w "szósty palec", ruchliwy i przeciwstawny do pozostałych. Powstał on na skutek rozwoju jednej z kości nadgarstka. Wyposażony jest w dodatkową opuszkę na powierzchni podeszwowej łapy. Dzięki temu przystosowaniu łodygi bambusa nie wyślizgują się pandzie z łap.

Panda jest zwierzęciem stopochodnym, porusza się w charakterystyczny sposób, z łapami zwróconymi do wewnątrz i nisko opuszczoną głową. Panda potrafi stawać na tylnych łapach, nie umie jednak poruszać się w tej pozycji. Ponadto panda czasami kłusuje lub nawet galopuje. Bardzo lubi wspinać się na drzewa.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Zoolodzy mieli od zawsze problemy z zakwalifikowaniem pandy wielkiej do odpowiedniej rodziny. Według odkrywcy pandy, ojca Armanda Davida, bez wątpienia była ona niedźwiedziem. Lecz według autora oficjalnego opisu, zoologa Milne-Edwardsa sprawa nie była już tak oczywista, chociaż jego pierwsza publikacja z roku 1872 skłaniała się jeszcze ku niedźwiedziom. W roku 1901 jednak panda została umieszczona w rodzinie szopowatych, do której należała także panda mała. Oba gatunki różnią się znacznie od siebie, lecz zamieszkują te same lasy i żywią się bambusem. W 1964 roku badając anatomię pandy wielkiej stwierdzono, że pomimo tego, iż jej narządy rozrodcze przypominają bardziej układ rozrodczy szopa niż niedźwiedzia, ma ona wystarczającą liczbę cech, by zakwalifikować ją do niedźwiedziowatych. Niektórzy naukowcy proponowali jednak, by zakwalifikować pandę wielką i małą do osobnych rodzin, które byłyby usytuowane pomiędzy szopowatymi i niedźwiedziowatymi. Jednak w roku 1985 amerykańska ekipa przeprowadziła badania molekularne, dzięki którym określono, że panda wielka jest bliższa niedźwiedziom, niż jakiejkolwiek innej rodzinie drapieżnych.

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Wypoczywająca panda

Pandy zwykle żyją samotnie. Zajmują one rewir o powierzchni 4-6,5 km². Wędrują po swoim terytorium w poszukiwaniu nowych pędów bambusa powoli, aby oszczędzać energię. Najbardziej aktywne są o świcie i zmierzchu, lecz spotyka je się także w nocy i w dzień. Terytoria samców i samic są jednakowej wielkości. Są to niewielkie powierzchnie porównywalne do terytoriów niedźwiedzia brunatnego. Pandy jednak nie przemierzają regularnie całego terytorium. Dorosłe samice zachowują odstęp między swoimi terytoriami, który wynosi około 30 ha, natomiast samce nie wahają się zbliżyć do innego przedstawiciela gatunku podczas swoich wędrówek.

Zwierzęta te raczej nie kontaktują się ze sobą. Ich twarz jest mało wyrazista przez czarne plamy na białym futrze, przez co nie mają one wyraźnej mimiki. Komunikują się czasami za pomocą głosów, szczególnie w okresie rozrodczym, kiedy to zwierzęta te stają się hałaśliwe. Pandy komunikują się także poprzez sygnały węchowe. Mają one ukryte pod krótkimi ogonami dwa gruczoły okołoodbytowe, którymi znaczą drzewa na swoim terytorium. Zachowanie to dotyczy przede wszystkim samców. Znaki te pozostawiane są zwykle na drogach, którymi przechadza się panda, rzadziej na granicach terytorium. Czasami zwierzęta te zostawiają także na tych samych drzewach ślady pazurów. Pandy rzadko przebywają razem. W pary łączą się jedynie w okresie reprodukcji. Jedynie młode, które nie osiągnęły jeszcze dojrzałego wieku, dzielą chwilowo to samo terytorium.

Pokarm[edytuj | edytuj kod]

Panda zjadająca bambus

Ulubionym pożywieniem pandy jest bambus. Od listopada do marca je wyłącznie liście i młode łodygi, od kwietnia do czerwca zjada także starsze łodygi, natomiast od lipca do października prawie wyłącznie liście. Panda zjada codziennie ogromne ilości tej rośliny. Po posiłkach pandy zostawiają ślady w postaci kupek wiórów. Lecz bambus nie jest jedynym pożywieniem pandy. Zjada ona także inne rośliny trawiaste, a czasami nawet ryby, gryzonie, jajka, miód lub pika (szczekuszki) – rodzaj azjatyckiego królika. Panda wielka jest bowiem zwierzęciem mięsożernym, jednak "przestawiła się" na całkowicie roślinną dietę. Jej układ pokarmowy nie jest jednak tak dobrze przystosowany do wegetariańskiej diety, panda trawi bowiem jedynie 17% zjadanego bambusa (zwierzęta roślinożerne trawią 80% zjadanego jedzenia). Dlatego też panda poświęca 16 godzin dziennie na zdobywanie pożywienia.

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Okres godowy[edytuj | edytuj kod]

Samce i samice spotykają się wiosną, między marcem, a majem. Przebywają ze sobą od jednego do dwóch dni, w trakcie których dochodzi do częstych kryć. Kiedy wokół jednej samicy zgromadzi się kilka samców, dochodzi do walk, których zwycięzca będzie miał prawo do samicy.

Macierzyństwo[edytuj | edytuj kod]

Ciąża pandy trwa 97-163 dni. W sierpniu przychodzą na świat 1-3 młode (w warunkach naturalnych jest to najczęściej jedno młode, w przypadku ciąży bliźniaczej drugie młode jest przez matkę porzucane i przez to skazane na śmierć, wysoka ilość młodych rodzących się w niewoli spowodowana jest dodatkową sztuczną inseminacją po pokryciu[6]), w bardzo słabo zaawansowanym stadium rozwoju. Ważą 75-150 g. Przypuszcza się, że podobnie jak u niektórych ssaków innych gatunków, u pand występuje zjawisko opóźnionej implantacji zarodka. Na czas porodu samica szuka schronienia w skalnej jamie lub w spróchniałym drzewie. Pandzie rzadko udaje się odchować więcej niż jedno młode, z uwagi na jego całkowitą zależność od matki.

Przez pierwsze kilka miesięcy jedynym pożywieniem młodej pandy jest mleko matki, które na początku ssie 6-14 razy dziennie, za każdym razem do pół godziny. Młode pozostaje w schronieniu przez 4-7 tygodni. Matka opuszcza kryjówkę tylko po to, aby zaspokoić głód i pragnienie. Opuszczać schronienie z młodym zaczyna wtedy, gdy porasta ono futrem i otwiera oczy (pomiędzy 45-48 dniem). Jednak młode nie potrafi wtedy jeszcze chodzić, przez co matka musi je nosić. Około 5-6 miesiąca życia młoda panda zaczyna żywić się bambusem. Definitywne odsadzenie następuje około 8-9 miesiąca. Związek matki z młodym trwa jednak nadal. Rozstają się po około 18 miesiącach. W ten sposób samica może odchować jedno młode co 2-3 lata[7]. Młode pandy, które rozpoczynają samotne życie, często padają łupem lampartów lub dzikich psów. Dopiero w wieku 30 miesięcy, kiedy panda waży już około 80 kg, przestaje mieć jakichkolwiek naturalnych wrogów.

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Przyczyny wymierania pandy wielkiej[edytuj | edytuj kod]

Jedną z głównych przyczyn wymierania pandy wielkiej jest działalność człowieka. Już w starożytności ludzie uważali jej futro za bardzo cenne. Zwierzę to było zawsze rzadkie, futro więc posiadały tylko znamienite osoby. Współcześnie ludzie niszczą naturalne środowisko pandy wycinając lasy pod pola uprawne, co zaburza przemieszczanie się i rozmnażanie zwierząt. Duży problem we współczesnym świecie stanowi także kłusownictwo. Kolejną przyczyną zanikania pandy wielkiej jest masowe obumieranie bambusów na rozległych przestrzeniach. Bambusy bowiem mają to do siebie, że ich kwitnięcie poprzedza obumieranie pędów. Sytuacja taka następuje około 40 lat. Takie regularne obumieranie pędów bambusa jest problemem dopiero od czasu ograniczenia i rozdrobnienia siedlisk pand. Dawniej bowiem wystarczyło, aby zwierzęta przeniosły się do innej doliny, aby znaleźć inny gatunek bambusa, lub ten, który wyginął w poprzednim siedlisku, a w nowym rośnie w młodszym stadium.

Na świecie jest coraz mniej pand także z powodu ich trudności w reprodukcji. Samica pandy bowiem może urodzić nawet do trzech młodych, lecz zwykle przeżywa tylko jedno. Następne młode rodzą się natomiast po dwóch latach. Tak długi okres przejściowy powoduje, iż więcej pand umiera niż się rodzi.

Zapobieganie wymieraniu[edytuj | edytuj kod]

Dla ratowania pandy wielkiej na terenie Chin utworzono 12 rezerwatów[8], w których przebywa około 60% tych zwierząt:

Rezerwat Prowincja Powierzchnia (km²) Data powstania Przybliżona liczba pand
Foping Shaanxi 350 1978 100
Baishuaijiang Gansu 953 1978 20-40
Baihe Syczuan 200 1963 20
Jiuzhaigou Syczuan 600 1978 40
Wanglang Syczuan 277 1965 10-20
Tangjiahe Syczuan 400 1978 100-140
Xiaozhaizigou Syczuan 167 1979 20
Fenglongzha Syczuan 400 1975 50
Wolong Syczuan 2000 1975 70-80
Labaihe Syczuan 120 1963 25
Dafengding (powiat Mabian) Syczuan 300 1978 30-40
Dafengding (powiat Meigu) Syczuan 160 1978 10

Rezerwat Wolong, największy ze wszystkich, jest jednocześnie ośrodkiem badawczym, w którym prowadzi się hodowlę pandy wielkiej w niewoli. Rezerwat ten jest dobrym przykładem realnych zagrożeń ciążących nad pandami. W połowie lat osiemdziesiątych jej populację w tym rezerwacie oceniano na 130-140 zwierząt. Jednak już dziesięć lat później populacja ta zmalała o około 50%[8].

W programie ratowania pand wielkich biorą udział także ogrody zoologiczne na całym świecie. Pierwsza panda została wywieziona do zoo w Stanach Zjednoczonych w roku 1936. Kolejnych 14 zwierząt wyjechało z Chin w latach 1936-1946, ale aż do roku 1949, kiedy rozpoczęto kontrolę eksportu, Chiny opuściło ponad 770 pand. Następnie, do 1983 roku wyeksportowano jeszcze 24 osobniki.

Panda wielka w Chiang Mai Zoo
Lista wybranych ogrodów zoologicznych, w których żyją pandy wielkie

Europa

  • Tiergarten Schönbrunn, Wiedeń (samiec Long Hui oraz samica Yang Yang wraz z młodym)
  • Edinburgh Zoo, Edynburg (samiec Yang Guang oraz samica Tian Tian)
  • Zoo Aquarium de Madrid, Madryt (samiec Bing Xing oraz samica Hua Zuiba)
  • ZooParc de Beauval, Saint-Aignan w pobliżu Tours (samiec Yuan Zi oraz samica Huan Huan)
Ameryka Północna
  • San Diego Zoo, San Diego (trzy samce: Gao Gao, Mei Sheng, Xiao Liwu, oraz samica Bai Yun)
  • US National Zoo, Waszyngton (dwa samce:Tian Tian i Tai Shan oraz samica Mei Xiang)
  • Zoo Atlanta, Atlanta (samiec Yang Yang oraz dwie samice: Lun Lun i Mei Lan)
  • Memphis Zoo, Memphis (samiec Le Le oraz samica Ya Ya)
  • Chapultepec Zoo, Meksyk (trzy samice: Shuan Shuan, Xin Xin i Xi Hua)
Azja
  • Chiang Mai Zoo, Tajlandia (samiec Chuang Chuang oraz samica Lin Hui)
  • Ocean Park, Hongkong (samiec An An oraz samica Jia Jia)
  • Ueno Zoo, Tokio (samiec Ling Ling)
  • Oji Zoo, Kobe (samiec Kou Kou oraz samica Tan Tan)
  • Adventure World, Shirahama (cztery samce: Ei Mei, Ryu Hin, Syu Hin i Kou Hin oraz dwie samice: Mei Mei i Rau Hin)

Próby reprodukcji w niewoli[edytuj | edytuj kod]

Noworodek pandy wielkiej urodzony w niewoli

W latach 1963-1983 odnotowano w Chinach i w niewoli 51 narodzin pand, lecz zaledwie 19 młodych przeżyło ponad dwa miesiące. W niewoli bardzo trudno jest zsynchronizować fizjologię samca i samicy. Także sztuczne odchowanie młodych pand sprawia bardzo wiele trudności, gdyż mleko pandy nie przypomina mleka żadnego innego ssaka. To wszystko sprawia, że narodziny młodej pandy w niewoli są sensacją na światową skalę.

W ostatnich latach w niewoli narodziło się dziesięć pand wielkich:

Panda wielka w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Maskotką Letnich Igrzysk Olimpijskich 2008 była panda o imieniu Jīngjing.
  • Panda jest zwierzęciem narodowym Chin.
  • Wizerunek pandy widnieje na emblemacie WWF oraz na znaku firmowym "Panda Express", sieci restauracji z chińską żywnością.
  • Mała panda jest głównym bohaterem bajki dla dzieci: Tao-Tao, mały miś panda.
  • Panda wielka jest bohaterem animowanego filmu wytwórni DreamWorks pod tytułem "Kung Fu Panda". Premiera w Polsce 4 lipca 2008.

Przypisy

  1. Ailuropoda melanoleuca w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Ailuropoda. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 9 sierpnia 2011]
  3. Ailuropoda melanoleuca. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Góry. Warszawa: Delta, 1997, s. 11. ISBN 83-86698-62-4.
  5. Góry. Warszawa: Delta, 1997, s. 18. ISBN 83-86698-62-4.
  6. Pandamonium na Animal Planet
  7. Animal Planet at YourDiscovery.com
  8. 8,0 8,1 Świat Dzikich Zwierząt: Panda Wielka. Polska: Ediciones Altaya Polska Sp.z o.o., 1995. ISBN 83-7213-219-4.
  9. http://www.polska-azja.pl/2013/07/06/w-tajpejskim-zoo-urodzila-sie-panda/
  10. Joe Kemp: ‘Vibrant, healthy and active’: Giant panda born at Washington’s National Zoo in excellent health (ang.). New York Daily News, 2013-08-25. [dostęp 2013-09-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ediciones Altaya Polska Sp.z o.o.Świat dzikich zwierząt: Panda wielka, Delta W-Z, Warszawa,1995, ISBN 83-7213-219-4.
  • Michel Cuisin, Zwierzęta ginące, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław, 1996.
  • Góry. Warszawa: Delta, 1997. ISBN 83-86698-62-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]