Rafał Lemkin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rafał Lemkin
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 24 czerwca 1900
Bezwodna, gubernia grodzieńska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 28 sierpnia 1959
Nowy Jork, Nowy Jork, USA
Przyczyna śmierci zawał serca
Zawód prawnik
Narodowość polska
Tytuł naukowy doktor
Alma Mater Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie
Uczelnia Yale University
Rodzice Józef Lemkin,
Bela z d. Pomeranz
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Carlosa Manuela de Céspedesa (Kuba) Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RFN
Tablica pamiątkowa przy ul. Kredytowej 6 w Warszawie
Rafał Lemkin przedstawia genezę pojęcia „ludobójstwo”

Rafał Lemkin (ur. 24 czerwca 1900 w miejscowości Bezwodne(ukr.) w ujezdzie wołkowyskim guberni grodzieńskiej, zm. 28 sierpnia 1959 w Nowym Jorku) – polski i amerykański prawnik-karnista pochodzenia żydowskiego, twórca pojęcia „ludobójstwo” i projektu konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, podpisanej 9 grudnia 1948, nazywanej „Konwencją Lemkina”.

Życiorys[edytuj]

Urodził się w rodzinie Józefa Lemkina i Beli z d. Pomeranz. Jego ojciec prowadził wydzierżawione gospodarstwo rolne. Miał dwóch braci. Młodość spędził w Ozerisku, gdzie ojciec administrował niewielkim majątkiem, a potem w Wołkowysku, gdzie przeniosła się cała rodzina. W 1919 ukończył gimnazjum w Białymstoku, w latach 1919–1920 służył w jednostkach sanitarnych przy Armii Polskiej w okolicach Wołkowyska. W 1919 zapisał się na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1921 r. przeniósł się na Wydział Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Słuchał m.in. wykładów profesorów Oswalda Balzera, Leona Pinińskiego, Przemysława Dąbkowksiego, Marcelego Chlamtacza, Kamila Stefki, Ludwika Ehrlicha, Stanisława Starzyńskiego, Juliusza Makarewicza, Romana Longchamps de Bérier, Aleksandra Dolińskiego, Maurycego Allerhanda, Ignacego Weinfelda, Zbigniewa Pazdro, Leopolda Caro, Jana Piekałkiewicza[1]. Uczestniczył w seminariach z procesu cywilnego (K. Stefko), prawa cywilnego (R. Longchamps de Berier) oraz – najdłużej – przez kilka lat z prawa karnego (J. Makarewicz). Na seminarium prof. Makarewicz napisał pierwsze prace naukowe. Wspólnie z Tadeuszem Kochanowiczem przetłumaczył też na język polski Kodeks karny republik sowieckich z 1922 r., który ukazał się z przedmową prof. Makarewicza[2]. Po zdaniu trzech egzaminów ścisłych (rygorozów) w lipcu 1926 r. uzyskał stopień doktora praw Uniwersytetu Jana Kazimierz we Lwowie. Około 1927 r. opuścił Lwów zaproszony do współpracy przez docenta prawa karnego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Emila Stanisława Rappaporta oraz prof. Wacława Makowskiego z Uniwersytetu Warszawskiego. Pracował jako pomocnik Rappaporta w Komisji Kodyfikacyjnej RP jako referendarz Sekretariatu Generalnego Komisji Kodyfikacyjnej (Rappaport od 1924 r. był sekretarzem generalnym Komisji). Jednocześnie odbywał aplikację sądową. Po jej ukończeniu, ok. 1929-1930 r. został mianowany podprokuratorem w Sądzie Okręgowym w Brzeżanach (woj. tarnopolskie),ale po niedługim czasie objął funkcję prokuratora Sądu Okręgowego w Warszawie. W 1934 r. zrezygnował z pracy w prokuraturze i – po wpisaniu na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie – rozpoczął wykonywanie zawodu adwokata w Warszawie, w kancelarii przy ul. Kredytowej 6, gdzie też mieszkał. Od 1927, czyli od pierwszej konferencji (w Warszawie), dzięki Rappaportowi i Makowskiemu, współpracował z Międzynarodowym Biurem Unifikacji Prawa Karnego. Uczestniczył w polskich delegacjach na Konferencje dla unifikacji prawa karnego w Paryżu w 1931 i Kopenhadze w 1935. Uczestniczył też w licznych międzynarodowych zjazdach i kongresach z zakresu prawa karnego. W 1933 r. miał uczestniczyć w Konferencji Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie, ale w ostatniej chwili – prawdopodobnie z powodu sytuacji międzynarodowej (politycznej) rząd cofnął jego delegację. Mimo to referat, który przygotował na konferencję (wydrukowany po francusku, a potem także po polsku i niemiecku) został przekazany jej uczestnikom. W owym referacie postulował uregulowanie na forum międzynarodowym zbrodni barbarzyństwa (1), wandalizmu (2) oraz spowodowania katastrofy morskiej, lądowej, powietrznej (3), spowodowania przerwy w łączności telekomunikacyjnej (4) i świadome szerzenie zarazy ludzkiej (5). Koncepcja barbarzyństwa zakładała, że „Kto z nienawiści do zbiorowości rasowej, wyznaniowej lub społecznej, albo też w celu wyniszczenia (eksterminacji) tejże przedsiębierze czyn karalny przeciwko życiu, nietykalności cielesnej, wolności, godności lub podstawom bytu gospodarczego człowieka, należącego do takiej zbiorowości, za to przestępstwo barbarzyństwa ulegnie karze…, o ile czyn jego nie jest zagrożony surowszą karą w odnośnej ustawie karnej. Sprawca podlega tej samej karze, jeśli jego czyn skierowany został przeciwko osobie, która oświadczyła swoją solidarność lub ujęła się za jedną z wyżej wymienionych zbiorowości”. Ten typ zbrodni w 1944 r. – po doświadczeniu Holocaustu – Lemkin nazwał genocydem (ludobójstwem). Wandalizm zakładał z kolei – z tych samych pobudek co barbarzyństwo – niszczenie dzieł kultury lub sztuki, będących wytworem ducha zbiorowości rasowej, wyznaniowej lub społecznej[3]. W latach trzydziestych wydał dwa tomy opracowań w serii Jidisze juridisze Bibljotek.

Na początku 1940 z terenów pod okupacją sowiecką przedostał się przez Litwę do Szwecji, gdzie przez rok wykładał na uniwersytecie. Wiosną 1941 zamieszkał w USA, gdzie pracował jako doradca Bureau of Economic Warfare, Foreign Economic Administration i Departamentu Wojny. W latach 1942–1943 napisał swoją najważniejszą książkę The Axis Rule in Occupied Europe (wyd. 1944), poświęconą pojęciu ludobójstwa. W procesie norymberskim został doradcą Roberta H. Jacksona, głównego oskarżyciela z ramienia USA. Od 1946 był konsultantem Komitetu Prawnego ONZ i razem z Henrim Donnendie de Vabresem napisał wstępny projekt Konwencji w sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa podpisanej 9 grudnia 1948. (Dz.U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9). W latach 1948–1951 wykładał prawo międzynarodowe na Uniwersytecie Yale.

W 1951 i 1952 był nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla. W 1950 został odznaczony kubańskim Krzyżem Wielkim Orderu Carlosa Manuela de Céspedes, a w 1955 – Wielkim Krzyżem Zasługi Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec[4].

Działalność naukowa[edytuj]

W 1931 opublikował Opinie o projekcie Kodeksu Karnego, następnie był współautorem komentarza do Kodeksu karnego z 11 lipca 1932 (razem z Jerzym Jamonttem i Emilem Rappaportem, wyd. 1932), przygotował też jego przekład na język angielski (wspólnie z Malcolmem MacDermottem, wyd. 1939). Od czasów studenckich zajmował się ustawodawstwem karnym państw totalitarnych, przede wszystkim Włoch i Związku Radzieckiego, opisując w swoich pracach funkcję prawa karnego w systemach prawnych i społecznych tych państw. Przetłumaczył na język polski sowieckie ustawy karne z 1922 (wspólnie z Tadeuszem Kochanowiczem, wyd. pol. 1926) oraz z 1927 (wyd. pol. 1928) oraz fragment włoskiego Kodeksu Karnego poświęcony przestępstwom przeciwko państwu. W 1933 opublikował książkę Sędzia w obliczu nowoczesnego prawa karnego i kryminologii. Zajmował się także problemami terroryzmu. W 1935 r. zaproponował uregulowanie na forum międzynarodowym terroryzmu, przedstawiając własny projekt oraz koncepcje definiowania terroryzmu. Opracował ponadto komentarze do przepisów amnestyjnych z 1932 i 1936, komentarz do ustawy karnoskarbowej z 1932 oraz opracowania Prawo karne skarbowe (1938) i La reglementation des paiments internationaux (1939).

Pojęcie ludobójstwa[edytuj]

W 1933 wyodrębnił w referacie wygłoszonym na Międzynarodowej Konferencji dla Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie oraz w artykule na łamach „Internationales Anwaltsblatt” tzw. przestępstwa nowego typu, godzące w interesy całej ludzkości, wśród nich „akty barbarzyństwa” zdefiniowane jako działanie przeciwko życiu ludzkiemu, podjęte w zamiarze zniszczenia określonej grupy rasowej, religijnej lub społecznej oraz „akty wandalizmu” rozumiane jako czyny przeciwko dziedzictwu kulturowemu grup narodowych. W wydanej w 1944 książce The Axis Rule in Occupied Europe przedstawił swoje poglądy na nowy typ zbrodni przeciwko ludzkości, tworząc termin „genocidium” (ludobójstwo), które rozumiał jako zorganizowane działania, mające na celu zniszczenie narodu lub grupy etnicznej poprzez dezintegrację instytucji, kultury, języka, świadomości narodowej i religijnej, gospodarczych podstaw egzystencji, a następnie pozbawienie ludzi bezpieczeństwa, wolności, zdrowia, godności i ostatecznie życia. Proponował też przyjęcie międzynarodowej konwencji dotyczącej zapobiegania ludobójstwu (zob. Konwencja ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa).

W wykładzie Sowieckie ludobójstwo na Ukrainie, wygłoszonym w nowojorskim Manhattan Centre w dwudziestą rocznicę Hołodomoru (1953), uznał sztucznie wywołany przez władze sowieckie głód na Ukrainie lat 1932–1933 za klasyczny przykład tej zbrodni[5].

Przypisy

  1. A. Redzik, Lemkin Rafał (1900-1959), „Słownik Biograficzny Adwokatów Polskich” t. III, z. 1 (Warszawa 2017).
  2. A. Redzik, Lemkin Rafał (1900-1959), „Słownik Biograficzny Adwokatów Polskich” t. III, z. 1 (Warszawa 2017).
  3. A.Redzik, Wkład Rafała Lemkina w obrady V Konferencji Międzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie w 1933 roku, [w:] Polska-Hiszpania. Wczoraj i dziś. Studia poświęcone wybranym zagadnieniom z historii i współczesności, red. J. Kudełko, Ce. Taracha, Lublin 2012, s. 219–227.
  4. Ryszard Szawłowski, Rafał Lemkin, warszawski adwokat (1934-1939), twórca pojęcia „genocyd” i główny architekt konwencji z 9 grudnia 1948 r. („Konwencji Lemkina). W 55-lecie śmierci, Warszawa 2015.
  5. The third prong of the Soviet plan was aimed at the farmers, the large mass of independent peasants who are the repository of the tradition, folklore and music, the national language and literature, the national spirit, of Ukraine. The weapon used against this body is perhaps the most terrible of all – starvation. Between 1932 and 1933, 5,000,000 Ukrainians starved to death, an inhumanity which the 73rd Congress decried on 28 May 1934.(…) Between 1920 and 1939, the population of Ukraine changed from 80% Ukrainian to only 63%. In the face of famine and deportation, the Ukrainian population had declined absolutely from 23.2 million to 19.6 million, while the non – Ukrainian population had increased by 5.6 million. When we consider that Ukraine once had the highest rate of population increase in Europe, around 800,000 per year, it is easy to see that the Russian policy has been accomplished. (...) This is not simply a case of mass murder. It is a case of genocide, of the destruction, not of individuals only, but of a culture and a nation. Raphael Lemkin Papers, The New York Public Library, Manuscripts and Archives Division, Astor, Lenox and Tilden Foundation, Raphael Lemkin ZL-273. Reel 3. Published in: Lubomyr Luciuk (ed), Holodomor: Reflections on the Great Famine of 1932-1933 in Soviet Ukraine, Kingston 2008, The Kashtan Press, ​ISBN 978-1-896354-33-0Raphael Lemkin, Soviet Genocide in the Ukraine – wersja elektroniczna.

Noty biograficzne[edytuj]

  • Civilians in contemporary armed conflicts: Rafał Lemkin’s heritage, red. nauk. Agnieszka Bieńczyk-Missala, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2017
  • Marek Kornat, Rafał Lemkin (1900-1959) • Studium biograficzne, „Zeszyty Historyczne” 2004, zeszyt 147, s. 107–157.
  • P. Sands, East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes Against Humanity, London 2016.
  • A. Redzik, Lemkin Rafał (1900-1959), „Słownik Biograficzny Adwokatów Polskich” t. III, z. 1 (Warszawa 2017).
  • A. Redzik, I. Zeman, Masters of Rafał Lemkin: Lwów school of law, [w:] Civilians in contemporary armed conflicts: Rafał Lemkin’s heritage, red. nauk. Agnieszka Bieńczyk-Missala, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2017, s. 235–240.
  • A.Redzik, Wkład Rafała Lemkina w obrady V Konferencji Międzynarodowego Biura Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie w 1933 roku, [w:] Polska-Hiszpania. Wczoraj i dziś. Studia poświęcone wybranym zagadnieniom z historii i współczesności, red. J. Kudełko, Ce. Taracha, Lublin 2012, s. 219–227
  • Ryszard Szawłowski, Rafał Lemkin – twórca pojęcia „ludobójstwo” i główny architekt Konwencji z 9 XII 1948 (w czterdziestolecie śmierci), „Państwo i Prawo” 1999, zeszyt 10, s. 74–86
  • Ryszard Szawłowski, Rafał Lemkin (1900-1959) • Polski prawnik twórcą pojęcia „ludobójstwo”, „Sprawy Międzynarodowe” 2005, nr 2, s. 103–138
  • Ryszard Szawłowski, Raphael Lemkin (1900–1959) • The Polish Lawyer Who Created the Concept of „Genocide”, „The Polish Quarterly of International Affairs” 2005, nr 2, s. 98–133
  • Ryszard Szawłowski, Rafał Lemkin (1900–1959) – polski prawnik twórcą pojęcia „ludobójstwo”, [w:] Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN, t. 2: Ludobójstwo, red. Radosław Ignatiew, Antoni Kura, Warszawa 2008
  • Ryszard Szawłowski, Rafał Lemkin, warszawski adwokat (1934-1939),twórca pojęcia „genocyd” i główny architekt konwencji z 9 grudnia 1948 r. („Konwencji Lemkina). W 55-lecie śmierci, Warszawa 2015, s. III-IV.
  • Janina Wojciechowska, Rafał Lemkin – autor pojęcia „ludobójstwo”, [w:] Hominum causa omne ius constitutum est. Księga jubileuszowa ku czci Profesor Alicji Grześkowiak, red. i wstęp: A. Dębiński, M. Gałązka, R.G. Hałas, K. Wiak, Lublin 2006, s. 141–147
  • Sebastian Ziembicki, Kilka uwag o Rafale Lemkinie – twórcy pojęcia „genocyd”, [w:] Wybitni prawnicy na przestrzeni wieków. Materiały konferencyjne (Kudowa Zdrój, 19–21 kwietnia 2006 r.), red. i wstęp: M. Marszał, J. Przygodzki, Wrocław 2006, s. 250–259
  • Przemysław Marcin Żukowski, Krakowskie czasy studiów Rafała Lemkina, „Dzieje Najnowsze”, Warszawa, R. XLIII-2011, zeszyt 1, s. 139–158 (wersja elektroniczna)
  • Stanisław Mikke, Adwokat Rafał Lemkin – wybitny nieznany, „Palestra” 2006, nr 1-2
  • Olivier Beauvallet, Lemkin face au génocide (z francuskim tłum. The Legal Case Against Hitler, wyd. 1945), Michalon, 2011, ​ISBN 978-2-84186-560-4​.