Rajbrot

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rajbrot
Zabytkowy kościół drewniany
Zabytkowy kościół drewniany
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat bocheński
Gmina Lipnica Murowana
Liczba ludności (2014) 2346[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Kod pocztowy 32-725[2]
Tablice rejestracyjne KBC
SIMC 0822080
Położenie na mapie gminy Lipnica Murowana
Mapa lokalizacyjna gminy Lipnica Murowana
Rajbrot
Rajbrot
Położenie na mapie powiatu bocheńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bocheńskiego
Rajbrot
Rajbrot
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Rajbrot
Rajbrot
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rajbrot
Rajbrot
Ziemia49°49′21″N 20°29′21″E/49,822500 20,489167
Strona internetowa miejscowości
Nowy kościół parafialny
Cmentarz wojskowy nr 303
Kapliczka na Paprotnej
Kaplica na osiedlu Kucek

Rajbrotwieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, w gminie Lipnica Murowana.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Rajbrot: Domasy, Dominiczna Góra, Fielków, Górki, Granice, Huta, Jedle, Jędraszki, Kamieniec, Kamionki, Kolęcina, Konopki, Kucek, Mitrzniów, Młyn, Mośki, Mulki, Nadole, Nagórze, Pasionków, Pasternik, Podkościele, Podlesie, Pszczółki, Pustka, Rogożówka, Skotnica, Słociny, U Leśnych, Winkiel, Wyręby[3][4].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rajbrot leży w Karpatach Zachodnich i przynależy do dwóch jednostek geograficznych: Pogórza Wiśnickiego i Beskidu Wyspowego[5]. Położony jest w dolinie rzeki Uszwicy i zboczach położonych nad nią wzniesień: Dominiczna Góra (468 m), Piekarska Góra (515 m) i Rogozowa (531 m) po wschodniej stronie rzeki, oraz Paprotna (441 m) po zachodniej stronie. Część południowa wsi zajmuje północne i wschodnie stoki ostatnich w kierunku północnym wzniesień Beskidu Wyspowego – Kobyły (603 m) i Łopusza Wschodniego (612 m)[6].

Przez wieś przebiega dział wodny pomiędzy zlewniami Raby i Dunajca. Większość wód spływa do Uszwicy, będącej dopływem Wisły, jedynie niewielkie potoki z wschodnich zboczy Paprotnej i północnych zboczy Łopusza zasilają Trzciański Potok będący w zlewni Raby[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość powstała w XIII wieku. W 1206 roku w dokumentach średniowiecznych zanotowany został kościół drewniany oraz parafia katolicka erygowana przez króla polskiego Bolesława Wstydliwego[7].

Do 1581 roku wieś była wsią królewską. Liczyła 20 łanów kmiecych, 4 zagrodników bezrolnych, 8 komór z bydłem. 1 łan należał do sołtysa. W miejscowości było także 5. rzemieślników, 2. piekarzy oraz jeden rzeźnik. W imieniu króla polskiego zarządzał nią niejaki Ferens[7].

Wieś nie była objęta pańszczyzną zamiast tego płacono czynsz. W XIX wieku mieszkańcy mieli regionalną opinię zaradnych i przedsiębiorczych. Jak podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w 1888 roku „Ludność zamożna i pracowita. Udaje się do zbiorów siana i zboża do wsi sąsiednich na zarobek”. W miejscowości znajdowała się także szkoła ludowa[7].

Pod koniec XIX wieku miejscowość liczyła według austriackiego spisu powszechnego: 377 zabudowań oraz 2100 mieszkańców w tym 980 mężczyzn oraz 1120 kobiet. 2023 osoby były wyznania katolickiego, a 66 było judaistami[7].

Największym właścicielem w XIX wieku był Adam Dunikowski, którego przodkowie w roku 1811 za 48560 złotych reńskich wykupili wieś od Austriaków po rozbiorach Polski[7].

W czasie I wojny światowej w miejscowości miały miejsce walki austriacko-rosyjskie. 11 listopada 1914 roku Lipnicę Murowaną, Rajbrot i okoliczne tereny zajęli Rosjanie przygotowując się do ataku na fortyfikacje Krakowa. Z tego okresu w okolicach miejscowości i sąsiednich wsiach zachowały się cmentarze wojenne z grobami żołnierzy, na których pochowani zostali Austriacy, Rosjanie oraz polscy legioniści[8].

 Osobny artykuł: Akcja Wiśnicz.

W czasie II wojny światowej w miejscowości działał 12 Pułk Piechoty Ziemi Bocheńskiej regionalny oddział Armii Krajowej. Przeprowadził on 26 lipca 1944 roku Akcję Wiśnicz – atak na niemieckie więzienie, która była jedną z największych akcji uwolnienia więźniów przez polskie podziemie przeprowadzonej w czasie niemieckiej okupacji Polski[9][10][11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[12].

Zespół kościoła parafialnego pw. Narodzenia NMP[edytuj | edytuj kod]

  1. kościół, drewniany, 1 poł. XVI, 1879 Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny – wybudowany w 1511 roku jak podaje M. Kornecki. Obiekt jest jednonawowy, konstrukcji zrębowej, pokryty gontem, oszalowany. Dzwonnica z przełomu XVIII i XIX w. również drewniana, znajduje się w sąsiedztwie kościoła. Nawa i prezbiterium nakryte stromym dachem, z sygnaturką z XVII wieku. Wyposażenie kościoła:
    • polichromia z końca XIX w., choć można spotkać również ślady wcześniejszych malowideł z XVII w.,
    • późnogotyckie rzeźby m.in. Grupa Ukrzyżowania, rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego,
    • belka tęczowa,
    • kamienna chrzcielnica z XVI w.,
    • ambona z XVI w.,
    • barokowy obraz Marii z Dzieciątkiem i młodocianym Janem Chrzcicielem z 1678 r. nieznanego monogramisty T.B, w typie włoskim w ołtarzu główym.
  2. dzwonnica, drewniana, 1 poł. XIX
  3. ogrodzenie z kaplicami, z 1 poł. XIX wieku założone przez Stanisława Katarzyńskiego[7].
  4. cmentarz przykościelny.

W niewielkiej odległości od Kościoła znajduje się zabytkowy spichlerz. Zbudowany został z drewna z użyciem charakterystycznej wówczas konstrukcji zrębowej. Wzniesiony na planie prostokąta, parterowy, niepodpiwniczony, jednownętrzowy, nakryty dachem dwuspadowym, niegdyś gontowym, a obecnie dachówką. Był posadowiony na kamiennych „peckach”. We wnętrzu strop otwarty, belkowy. Podłoga wykonana jest z desek kładzionych na legarach. Drzwi deskowo-spągowe, jednoskrzydłowe, na zawiasach pasowych kowalskiej roboty. Posiada charakterystyczne, w ciekawy sposób zaciosane obramienie drzwi.

Nieistniejącym elementem zespołu zabytkowego kościoła była drewniana plebania. Zarówno Kościół jak i spichlerz znajdują się na szlaku architektury drewnianej województwa małopolskiego.

Cmentarze wojskowe z I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze wojskowe na terenie wsi są pozostałością operacji Łapanowsko-Limanowskiej z 1914 roku. Wybudowane przez Kriegsgraberabteilung des k. und k. Militarkommandos Krakau czyli Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie, na czele którego stał major Rudolf Broch. Budową zarządzał inżynier Stefan Koloschek pochodzący z Moraw. Cmentarze zaprojektował Franz Stark (vel Starck) – architekt wiedeński, Austriak, porucznik w stanie spoczynku. Należą do IX okręgu cmentarnego, którego siedzibą była Bochnia.

Cmentarz nr 300 – góra Kobyła

Cmentarz położony jest w pięknym bukowym lesie, na północnym skłonie najwyższej w Rajbrocie góry Kobyły, na wysokości 531 m n.p.m. Od przystanku PKS Rajbrot II należy iść drogą na południe, pomiędzy zabudowaniami, potem stromo pod górę, obok dwóch kapliczek do skraju lasu, gdzie znajduje się kolejny słup informacyjny. Po dalszych 50 m w prawo, błotnistą drogą leśną. Cmentarz znajduje się około 600 m od wejścia w las, a 1,5 km od przystanku PKS. Założony został na planie prostokąta. Od zachodu ogrodzony jest pełnym kamiennym murem (kamień ciosowy), dopasowanym uskokami do nachylenia terenu. Z pozostałych stron ogrodzony kamiennymi słupkami, kiedyś połączonymi stalowymi rurami, obecnie drewnianymi żerdziami. Wejście – od wschodu, na osi założenia. Od wejścia środkiem cmentarza prowadzi alejka, niegdyś obsadzona kilkoma czerwonymi dębami ku wbudowanej w zachodnią część ogrodzenia uskokowej ścianie tylnej z wmurowaną tablicą inskrypcyjną (zniszczoną). U jej podnóża znajduje się kamienna ława. Na ziemnych mogiłach żeliwne krzyże z ramką na tabliczkę imienną albo krzyże z płaskowników. Powierzchnia cmentarza wynosi 1362 m². Mimo prowadzonych prac remontowych stan ogólny jest zły, większość krzyży jest zniszczona a pole grobowe nieuporządkowane. W 20 grobach pojedynczych i 41 masowych spoczęło 96 Austriaków z 24 Pułku Piechoty Landwery i 19 Rezerwowego Batalionu Strzelców; 28 Niemców z 217, 218 i 219 Pruskiego Rezerwowego Pułku Piechoty; 117 Rosjan. Daty śmierci: 7–13 XII 1914 r.

Cmentarz nr 303 Rajbrot – góra Paprotna

Cmentarz w swoim założeniu miał być jednym z bardziej reprezentatywnych na tym terenie, dlatego że pochowani zostali tutaj sojusznicy Austro-Węgier – żołnierze pruscy. Cmentarz założony na planie prostokąta, ze ściętymi zachodnimi narożami i półkolistym występem od wschodu, na osi założenia. Otoczony został pełnym, kamiennym murem, podwyższonym uskokami w narożach i w liniach bocznych ogrodzenia. Po bokach dwie kamienne ławy. Wejście ujęte monumentalną, kamienną bramą. Portal bramy zwieńczony frontonem, a w jej tympanonie wyraźnie zaznaczony krzyż grecki. Masywny charakter bramy wzmocniony został poprzez zastosowanie od strony drogi ukośnych przypór filarów. Wejście zamykają dwuskrzydłe, żelazne, częściowo ażurowe wrota. Pośrodku cmentarza, na osi założenia na krepidomie i postumencie o ośmiobocznym przekroju z kamiennych ciosów, wysoki, kamienny krzyż z drzewcem ujętym półwałkami. Na tej też osi, na zachodniej ścianie ogrodzenia denkmanswald (ściana pomnikowa) zwieńczona niewielkim kamiennym krzyżem na małym cokole. Na licu ściany znajdowała się tablica inskrypcyjna z napisem „Brama śmierci prowadzi wiernych ku nieśmiertelności”. Pod tablicą kamienna ława ujęta policzkami. Układ grobów w rzędach prostopadłych do osi założenia. W przedniej części cmentarza (bliżej bramy) znajdują się betonowe stele zakończone dwuspadowo, z żeliwnymi tablicami w płycinie lica. Po obydwóch stronach centralnego pomnika znajdują się place, które zapewne służyć miałyby przyszłym (w mniemaniu twórców cmentarzy) patriotycznym uroczystościom. Za pomnikiem skromniejsze mogiły – na niskich betonowych podstawach żelazne krzyże z prętów. Na zewnętrznej ścianie tylnej cmentarza napis i rysunek wykuty przez weteranów walk.

Powierzchnia cmentarza wynosi 1318 m². Stan dobry.

W 12 pojedynczych grobach i 36 zbiorowych mogiłach pochowano tu 55 Austriaków z 33 i 35 Pułku Piechoty Landwery, 24 i 29 Batalionu Strzelców Polowych; 176 Niemców z 217, 218, 219 i 220 Pruskiego Rezerwowego Pułku Piechoty, 3 Pruskiego Rezerwowego Batalionu Strzelców, 19, 130, 131, 141, 171, 189, 198 i 296 Pruskiego Rezerwowego Batalionu Strzelców, 47 Pruskiej Kompanii Pionierów oraz 299 Rosjan. Daty śmierci: 5–13 XII 1914.

Przyroda i turystyka[edytuj | edytuj kod]

Góry otaczające wieś są zalesione i otaczają ją z wszystkich stron. Znajdują się na nich liczne ostańce skalne, wychodnie. Wieś ma więc atrakcyjne dla turystów i wczasowiczów położenie. Duże zalety widokowe i przyrodnicze okolicy, brak ciężkiego przemysłu, rolnictwo przeważnie tradycyjne to cechy, dzięki którym wieś włączona została do obszaru chronionej przyrody – Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego oraz Obszaru Chronionego Krajobrazu Pogórza Wiśnickiego, pełniącego rolę otuliny dla parku krajobrazowego. Miejscowość leży na małopolskim szlaku architektury drewnianej.

Szlaki turystyczne
szlak turystyczny niebieski – z Bochni przez Nowy Wiśnicz, rezerwat przyrody Kamień Grzyb, Paprotną, Rajbrot, Łopusze, górę Kamionną (obok rezerwatu przyrody Kamionna) i Pasierbiecką Górę do Tymbarku.
szlak turystyczny czarny – z Rajbrotu przez Rogozową i dolinę Piekarskiego Potoku do Lipnicy Murowanej.
szlak turystyczny zielony – z Rajbrotu przez Dominiczną Górę, Szpilówkę, Bukowiec i Mahulec do Czchowa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane demograficzne Urzędu Gminy Lipnica Murowana. [dostęp 2015-04-08].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. s. według wyboru. [dostęp 2014–03–09].
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013–02–15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014–03–09]. 
  4. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  5. Radosław Truś: Beskid Mały. Przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008. ISBN 978-83-89188-77-9.
  6. a b Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna. [dostęp 2015-04-01].
  7. a b c d e f Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. IX. nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880. s. 493. [dostęp 2018–03–24].
  8. Drogomir ↓.
  9. Königsberg 2017 ↓.
  10. Józef Wieciech. Akcja na więzienie w Nowym Wiśniczu. „Niepodległość i Pamięć 2/3 (4)”, s. 197–202, 1995. Warszawa. 
  11. Śląski 1983 ↓.
  12. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-06-30.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy J.P. Drogomir: Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Tom 2. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 2002. ISBN 83-85988-57-2.
  • Wojciech Königsberg: AK 75. Brawurowe akcje Armii Krajowej. Kraków: Znak, 2017. ISBN 978-83-240-4232-6.
  • Jerzy Śląski: Polska walcząca. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990, s. 446-448. ISBN 978-83-211-1428-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]