Smużka leśna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Smużka leśna
Sicista betulina[1]
(Pallas, 1779)
Smużka leśna, Ryga, Łotwa
Smużka leśna, Ryga, Łotwa
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Rodzina skoczkowate
Podrodzina smużki
Rodzaj smużka
Gatunek smużka leśna
Synonimy
  • Sicista montana Méhely, 1913
  • Sicista norvegica Chaworth-Musters, 1927
  • Sminthus tatricus Méhely, 1913
  • Sicista betulina taigica Stroganov & Potapkina, 1950
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Smużka leśna (Sicista betulina) – gatunek gryzonia z rodziny skoczkowatych, występujący we wschodniej części Europy i w Azji.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Gatunek ten został opisany naukowo w 1779 roku przez P.S. Pallasa, jako Mus betulinus[3][4]. Jako miejsce typowe wskazana została południowo-wschodnia Syberia, porośnięta brzozą równina na brzegu Iszymu i Step Barabiński[4]. Część autorów wyróżnia współcześnie sześć podgatunków smużki leśnej[5].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Według T.S. Palmera nazwa rodzajowa sicista pochodzi od tatarskiego słowa sikistan, oznaczającego „stadną mysz”, przy czym informację tę zaczerpnął on jakoby od P.S. Pallasa[6]. Sam Pallas jednak wymienia nazwę tatarską dshilkis-sitskan („Dʃhilkis-Sitʃkan”), gdzie dshilkis to „stadny, żyjący w stadzie, gromadny” (łac. gregalis), natomiast sitskan to „mysz” (łac. mus, muris)[7], por. w jedenastowiecznym słowniku Mahmuda z Kaszgaru: yılkı „stado” i sıçgan „mysz”[8].

Łaciński epitet gatunkowy betulina oznacza „brzozowa”[3].

W dawniejszej literaturze w języku polskim zwierzę to nazywano po prostu „smużka”[5][9]. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” nazwę smużka przypisano rodzajowi Sicista, natomiast gatunek Sicista betulina otrzymał nazwę smużka leśna[10].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Smużka leśna zamieszkuje duże obszary Eurazji. Żyje na terenach od Danii, Norwegii i Austrii na zachodzie poprzez Europę Wschodnią, południową Syberię aż po jezioro Bajkał na wschodzie. Doniesienia o występowaniu w chińskim regionie rzeki Ussuri są uznawane za wątpliwe. Na północy Rosji i Finlandii jej zasięg sięga po koło podbiegunowe północne, a na południu po Karpaty. Populacje w Skandynawii, na Półwyspie Jutlandzkim, w Alpach i Karpatach są odizolowane od głównego zasięgu i uznawane za reliktowe. Zwierzę występuje od poziomu morza do 2200 m n.p.m. w Alpach Wschodnich[2].

Smużka leśna zamieszkuje różnorodne siedliska, w tym tajgę, regiel górny i piętro kosodrzewiny w górach. Żyje w lasach sosnowych i brzozowych z gęstym runem, i na bagnach. Zasugerowano, że może spędzać miesięce letnie na podmokłych łąkach, a przenosić się do lasów w chłodniejszych miesiącach[2][9].

W Polsce można ją spotkać głównie w rejonach północno-wschodnich, w Karpatach i na Lubelszczyźnie[5]. Ponadto obserwowano ją wielokrotnie w dolinie Drwęcy[11]. Rodzaj smużka pojawił się w neogenie; trzonowce smużek znalezione na ziemiach polskich w osadach z czasu zlodowacenia Wisły i wczesnego holocenu wskazują na ich przynależność do gatunku Sicista betulina. Historycznie była po raz pierwszy wzmiankowana w Polsce przez Tyzenhauza w XIX wieku[5].

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Jest to mały gryzoń, podobny do myszy z długim ogonem. Jego ciało wraz z głową ma długość 51–76 mm, ogon ma długość 76–108 mm; zwierzę ma masę od 5 do 13 g. Futro grzbietu jest żółtobrązowe, z wyraźną czarną pręgą, zaczynającą się na wysokości oczu i ciągnącą się wzdłuż kręgosłupa, po nasadę ogona. Spód ciała jest jasnoszary, żółtawy[9][12]. Smużka leśna ma łącznie 18 zębów: jak wszystkie gryzonie ma górną i dolną parę siekaczy, cztery ukorzenione trzonowce w szczęce i trzy trzonowce w żuchwie[9].

Wzór zębowy I C P M
18 = 1 0 0 4
1 0 0 3


Od podobnie ubarwionej, dużo pospolitszej myszarki polnej (Apodemus agrarius) można odróżnić ją po ogonie dłuższym od reszty ciała (u myszarki polnej jest krótszy), i braku typowej dla myszowatych „zajęczej wargi”: u smużki górna warga nie jest rozszczepiona[9].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Smużka leśna jest aktywna głównie nocą i o zmierzchu[13]. Wspina się sprawnie po trawie i gałęziach. We wspinaczce pomaga sobie ogonem, chodząc po ziemi trzyma go zwykle wysoko[9]. Potrafi chwytać gałęzie, wykorzystując mały palec stopy jako przeciwstawny pozostałym[13]. W lecie buduje kuliste gniazdo z miękkich części roślin, umieszcza je wiszące w krzewach, położone w zagłębieniach gruntu, na mchu lub w spróchniałych pniach[9][13].

Jesienią schodzi na siedem miesięcy pod ziemię, do nory, gdzie zapada w sen zimowy. Trwa on w Europie od października do kwietnia. Hibernująca smużka zwija się w kłębek, owijając ciało ogonem[9]. Także w zimne letnie dni zdarza się, że smużka zapada w stan odrętwienia. Po przebudzeniu ze sny zimowego, w maju, rozpoczyna okres godowy trwający do czerwca. Samica wydaje młode na świat tylko raz w roku, po ciąży trwającej 4–5 tygodni. W miocie rodzi się od 2 do 6 młodych[13].

Pokarmem smużki są owoce leśne, np. maliny, oraz owady[9].

Populacja i zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Smużka leśna jest rzadka w zachodniej (środkowoeuropejskiej) części zasięgu, a bardzo liczna we wschodniej (np. w Ukrainie i Rosji). Na oceny liczebności może rzutować to, że jest trudna do złapania i prowadzi skryte życie. Ogólny trend zmian jej liczebności nie jest znany; nie obserwuje się cyklicznych zmian, a pomiędzy poszczególnymi latami liczebność populacji zmienia się o czynnik mniejszy niż 10. W Rumunii żyje około 1000 osobników, populacja zamieszkująca Park Narodowy Rodna jest bardzo stabilna; w Finlandii uważa się, że jej liczebność rośnie[2].

Rolnictwo może stanowić problem dla smużek żyjących w północnej części Niemiec. W Rumunii za zagrożenie uznawane jest wylesianie. Na innych obszarach zagrożenia są słabiej scharakteryzowane, ale globalnie gatunek nie jest uznawany za poważnie zagrożony[2].

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje smużkę leśną za gatunek najmniejszej troski. W ustawodawstwie europejskim smużka leśna została ujęta w załączniku II konwencji berneńskiej (Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk) jako gatunek podlegający ścisłej ochronie oraz w załączniku IV dyrektywy siedliskowej jako gatunek podlegający ścisłej ochronie na terenie państw Unii Europejskiej[2]. W Polsce smużka została objęta ochroną gatunkową w 1984 roku[5]. Obecnie jest objęta ochroną ścisłą, płoszenie lub niepokojenie smużki leśnej jest zakazane[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sicista betulina, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f Meinig, H., Zagorodnyuk, I., Henttonen, H., Zima, J. & Coroiu, I. 2016, Sicista betulina [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016, wersja 2017-3, DOI10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T20184A22203739.en [dostęp 2018-05-14] (ang.).
  3. a b P.S. Pallas. Novae species quadrupedum e Glirium ordine. „The Annals of Magazine of Natural History”. Ninth Series. 8, s. 332–334, 1778. Erlangae, sumtu Wolfgangi Waltheri. DOI: 10.5962/bhl.title.15686 (łac.). 
  4. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Sicista betulina. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 2018-05-14]
  5. a b c d e Polska czerwona księga zwierząt. Zbigniew Głowaciński (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1992, s. 62. ISBN 83-09-01520-8.
  6. T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Waszyngton: Government Printing Office, 1904, s. 6308, seria: North American Fauna. (ang.)
  7. P.S. Pallas: Novae species quadrupedum e Glirium ordine. Erlangen: 1778, s. 328. (łac.)
  8. Divan-i Luqat-i it-Türk Dizini. Türk Dil Kurumu, 2003, s. 242, 156. (tur.)
  9. a b c d e f g h i Ssaki. Warszawa: Muza, 1997, s. 190, 191, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-784-9.
  10. Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 230. ISBN 978-83-88147-15-9.
  11. Smużka (pol.). W: Atlas ssaków Polski [on-line]. Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2017-10-12. [dostęp 2018-05-14].
  12. Northern Birch Mouse (Sicista betulina) (ang.). W: iNaturalist [on-line]. California Academy of Sciences, 2017-07-25. [dostęp 2018-05-14].
  13. a b c d Helga Hofmann: Ssaki Europy. Oznaczanie, poznawanie, ochrona. Warszawa: Muza, 1997, s. 101. ISBN 83-7079-774-1.
  14. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).