Sokół nowozelandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sokół nowozelandzki
Falco novaeseelandiae[1]
Gmelin, 1788
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd sokołowe
Rodzina sokołowate
Podrodzina sokoły
Plemię Falconini
Rodzaj Falco
Gatunek sokół nowozelandzki
Synonimy
  • Falco novaezeelandiae Gmelin, 1788[1]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 NT pl.svg

Sokół nowozelandzki[3] (Falco novaeseelandiae) – gatunek średniej wielkości ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae). Jedyny żyjący endemiczny ptak drapieżny Nowej Zelandii. Lokalnie nazywa się go „jastrzębiem z buszu” lub krogulcem. Często mylony jest z większym i bardziej pospolitym błotniakiem moczarowym (Circus approximans).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Osobnik młodociany

Spotyka się go w gęstym buszu i na stromych wzniesieniach na Wyspie Południowej. Jest rzadkim ptakiem na północnej granicy areału i w centralnej części Wyspy Północnej. Występuje także w niewielkim stopniu w regionie Northland. Mała populacja gnieździ się też na Wyspie Stewart i Wyspach Auckland. Na Wyspach Chatham znany jest tylko z kopalnych skamieniałości.

Jest to gatunek monotypowy (nie wyróżnia się podgatunków)[4][5]. Ze względu na rozmieszczenie rozróżnia się jednak 3 formy różniące się upierzeniem, rozmiarem, liczebnością i typem zasiedlanego biotopu[6]:

  • sokół nowozelandzki z buszu – liczy 650 par lęgowych, które rozmnażają się na Wyspie Północnej i w północno-zachodniej części Wyspy Południowej,
  • forma południowa – wykryto 200 par lęgowych, które gnieżdżą się w Parku Narodowym Fiordland (południowo-zachodnia część Wyspy Południowej), na Wyspie Stewart i otaczających ją wysepkach, oraz na Wyspach Auckland,
  • forma wschodnia – ok. 3150 par lęgowych na otwartych przestrzeniach we wschodniej części Wyspy Południowej.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Ulubionymi siedliskami ptaka są obszary zalesione i gęsty busz. Potrafi się jednak dostosować do innych biotopów – zasiedla lasy gospodarcze, wylesienia przeznaczone na pastwiska dla hodowli owiec, rozległe łąki i zakrzewienia. Spotyka się go na terenach od poziomu morza po 1500 m n.p.m., choć lokalnie zalatuje do 2100 m n.p.m.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Ornitolodzy różnie opisywali tego ptaka – jako nietypowego sokoła lub krewniaka trzech południowoamerykańskich gatunków (sokoła rudogardłego F. deiroleucus, sokoła białogardłego F. rufigularis i sokoła rdzawobrewego F. femoralis). Jednakże analiza białek pobranych z piór sugeruje bliskie pokrewieństwo z australijskim sokołem brunatnym (F. berigora)[7].

Różni się od dużo większego błotniaka moczarowego (lokalnie Kāhu), który jest pospolitym gatunkiem w całej Nowej Zelandii, łapaniem innych ptaków w locie, a rzadkim spożywaniem padliny. Może być agresywny, co z pełną gwałtownością zachowania przejawia się w trakcie obrony swego terytorium. Notowano ataki sokoła nowozelandzkiego na psy, a nawet na ludzi.

Jest o około 1/3 mniejszy od błotniaka moczarowego. Długość ciała 40–50 cm; rozpiętość skrzydeł: samce około 60 cm, samice około 80 cm. Masa ciała: samce 240–350 g, samice 410–640 g[7].

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Gniazda znajdują się w zagłębieniach na trawiastym podłożu lub w próchniczej glebie. Umiejscowienie może być różnorakie – pod skałami na nachylonych stokach lub pod polanami, gałęziami na ziemi[7][8]. Sprawia to jednak, że pisklęta i jaja są bezbronne w kontakcie z drapieżnikami.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Poluje zarówno z ukrycia, jak i z lotu szybującego. Falistym lotem przelatuje za zdobyczą między drzewami. Ofiary są łapane na ziemi i w powietrzu. Jego dieta jest bardzo zróżnicowana. Składa się głównie z ptaków małych i średnich o masie 10 g do około 1000 g, ale także ze ssaków do wielkości dorosłego zająca o wadze około 3 kg. Łapie też owady, jeśli na danym obszarze występują, gady, takie jak jaszczurki. Padlinę zdarza mu się jeść bardzo rzadko.

Status, zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Sokół nowozelandzki (ilustracja z książki pt. Birds of New Zealand z 1888 roku)

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje sokoła nowozelandzkiego za gatunek bliski zagrożenia (NT – near threatened) nieprzerwanie od 1988 roku.

Pomimo objęcia ochroną od 1970 roku nadal uważa się go za gatunek o stosunkowo wysokim ryzyku wymarcia; prawdopodobnie jednak nigdy nie był to ptak pospolity. Ogólną populację sokoła nowozelandzkiego w 1978 roku szacowano na 3700–4400 par lęgowych, czyli ok. 7400 do 8800 osobników dorosłych; obecna liczba może być mniejsza ze względu na niszczenie naturalnych siedlisk, grabieże jaj i młodych przez gatunki inwazyjne i prześladowania przez ludzi[6].

Program ochrony sokołów w winnicach[edytuj | edytuj kod]

W latach 2005–2010 Ministerstwo Rolnictwa i Leśnictwa Nowej Zelandii sfinansowało program ochrony ptaków wędrownych (żyjących w winnicach regionu Marlborough), w którym sokoły pełnią rolę kontrolną[9]. Początkowo przeniesiono cztery sokoły do winnic z sąsiednich wzniesień. Po wypuszczeniu kolejnych 15 ptaków rozpoczęły one sezon lęgowy – po raz pierwszy na tym terenie od 150 lat[10]. Głównym zagrożeniem dla sokołów nowozelandzkich w tym regionie jest porażenie prądem po kontakcie z przewodami lub transformatorami rozdzielczymi – w ten sposób zginęło pięć sokołów w 2006[10].

Znaczenie w kulturze człowieka[edytuj | edytuj kod]

Sylwetka sokoła nowozelandzkiego znajduje się na rewersie nowozelandzkiego banknotu 20-dolarowego. Dwukrotnie był przedstawiony na znaczkach pocztowych. W 2006 roku wydano również 5-dolarową monetę kolekcjonerską z jego wizerunkiem[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Falco novaeseelandiae, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. Falco novaeseelandiae, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  3. Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Falconini Leach, 1820 (Wersja: 2019-04-14). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-09-07].
  4. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Seriemas, falcons (ang.). IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-09-07].
  5. New Zealand Falcon (Falco novaeseelandiae) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-22)].
  6. a b Species factsheet: Falco novaeseelandiae (ang.). BirdLife International. [dostęp 2020-09-07].
  7. a b c Marchant, S. & Higgins, P.J.: Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds. T. 2: Raptors to lapwings. Melbourne: Oxford University Press, 1993, s. 279–291. ISBN 0-19-553069-1.
  8. C.J.R. Robertson: Reader's Digest Complete Book of New Zealand Birds. Surry Hills, NSW: Reader's Digest, 1985, s. 154–155. ISBN 0-949819-97-2.
  9. SFF Project Summary, Ministry of Agriculture and Forestry, 25 lutego 2010 [zarchiwizowane z adresu 2010-05-22] (ang.).
  10. a b The Ministry of Agriculture and Forestry's Sustainable Farming Fund (SFF): Falcons Return to Wairau Plain (ang.). 2007-12-07. [dostęp 2011-01-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-08-11)].
  11. Falcon Coins (ang.). stamps.nzpost.co.nz. [dostęp 2010-05-31].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]