Stara Kiszewa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°59′24″N 18°10′9″E
- błąd 38 m
WD 53°58'59.9"N, 18°10'0.1"E, 53°59'24.22"N, 18°10'10.49"E
- błąd 14 m
Odległość 802 m
Stara Kiszewa
wieś
Ilustracja
ul. Tysiąclecia
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kościerski
Gmina Stara Kiszewa
Wysokość 117,5 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 1480
Strefa numeracyjna 58
Kod pocztowy 83-430[1]
Tablice rejestracyjne GKS
SIMC 0173120
Położenie na mapie gminy Stara Kiszewa
Mapa konturowa gminy Stara Kiszewa, w centrum znajduje się punkt z opisem „Stara Kiszewa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Stara Kiszewa”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Stara Kiszewa”
Położenie na mapie powiatu kościerskiego
Mapa konturowa powiatu kościerskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Stara Kiszewa”
Ziemia53°59′24″N 18°10′09″E/53,990000 18,169167
Przedszkole
Stara Kiszewa
Stara Kiszewa
Stara Kiszewa
Stara Kiszewa
Stara Kiszewa

Stara Kiszewa (niem. Alt Kischau, kaszb. Stôrô Cziszewa) – wieś w Polsce, położona w województwie pomorskim, w powiecie kościerskim, w gminie Stara Kiszewa[2][3], na pograniczu Kaszub i Kociewia, nad rzeką Wierzycą, przy drodze wojewódzkiej nr 214.

W latach 1975–1998 wieś położona była w województwie gdańskim.

Siedziba władz gminy Stara Kiszewa.

Integralne części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Stara Kiszewa[2][3]
SIMC Nazwa Rodzaj
0173137 Kalk część wsi
0173143 Portugala część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi pochodzi od imienia męskiego Kiss i w ciągu wieków była przekształcana od najstarszej formy: Kissow, przez Vela Kyssewa, Kissawa Stara, (niem. Alt Kischau) do współczesnej – Stara Kiszewa.

Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą villa Vela Kysseva wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Lubiniu w 1281 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II[4].

Dzieje[edytuj | edytuj kod]

  • ok. 1500 lat p.n.e. – teren zasiedlony przez ludność kultury wschodniopomorskiej (wykopaliska nieopodal Zamku Kiszewskiego na cmentarzysku z grobami skrzynkowymi, odkrytymi w II poł. XIX w.)
  • 1269 – najstarszy zapis (osada Kissow) w związku z przebiegiem przez terytorium Starej Kiszewy drogi do grodu w Garczynie, a później do Pogódek i Kościerzyny
  • 1281 – dokument księcia Mściwoja IIVela Kyssewa została nadana sędziemu poznańskiemu, Mikołajowi Jankowicowi, późniejszemu wojewodzie kaliskiemu, z obowiązkiem brania udziału w wyprawach wojennych i obronie kraju. Do majętności tej doszło w 1290 r. 16 jezior z prawem połowu ryb. Dobra te wchodziły w zasięg kasztelanii garczyńskiej.
  • 27 października 1296Władysław Łokietek podczas swojego pobytu w Kaliszu potwierdza nadanie wsi Mikołajowi Jankowicowi (który pełnił wówczas funkcję wojewody kaliskiego).
  • 1315 – wieś objął we władanie najstarszy syn Mikołaja Jankowica, kanonik poznański Jakub,
  • 1316 – Kanonik Jakub odstąpił Kiszewę za dożywotnią rentę roczną Krzyżakom
  • XIV wiek – Krzyżacy zbudowali 1,5 km od Starej Kiszewy murowany zamek. Składał się on z dwóch części: zamku głównego (siedziby wójta), który stał po południowo-wschodniej stronie całego założenia obronnego, oraz z przedzamcza, zachowanego częściowo do dzisiaj. Całość stanęła w zakolu rzeki na dwóch niewysokich płaszczyznach pośród podmokłych łąk w obniżeniu terenu zalanego wodami Wierzycy.
  • 1347 – Stara Kiszewa uzyskała prawo chełmińskie i wówczas zapewne zbudowano pierwszy drewniany kościół parafialny
  • 1454 – w okresie wojny trzynastoletniej wojska gdańskie zdobyły zamek krzyżacki, spaliły i częściowo zburzyły budynki.
  • 3 sierpnia 1459 zamek odbili Krzyżacy. Pozostał on w ich rękach aż do pokoju toruńskiego
  • 1466 po pokoju toruńskim Stara Kiszewa weszła w skład niegrodowego starostwa kiszewskiego, podlegając staroście rezydującemu w pobliskim Zamku Kiszewskim. Pierwszym starostą kiszewskim, mianowanym przez króla Kazimierza Jagiellończyka, został zasłużony w wojnie trzynastoletniej rotmistrz królewski, Piotr Szorc z Obrąbu.
  • 1553 – na lewym brzegu rzeki Wierzycy z funduszy królewskich zbudowano drewniany kościół.
  • XVI w. – w Starej Kiszewie było 12 gburów, rzemieślnicy, dwaj zagrodnicy, czynna była karczma. W XVI-XVII wieku we wsi znajdował się młyn i tartak.
  • 1664 – po II wojnie szwedzkiej wieś została poważnie zniszczona, tak że nie było w niej ani jednego gbura, a tylko 5 zagrodników, odrabiających za wyżywienie szarwarki i gospodarujących na 14 morgach. Do wsi należało wówczas 56 łanów gruntu, z czego pleban uprawiał 4, dwaj sołtysi 6, karczmarz 2 i dwaj leśniczowie 5. Na czas potrzeby wysyłała wieś człowieka do piechoty wybranieckiej – człowiek ten miał prawo do uprawiania 1 włóki. Jeden z leśniczych prowadził karczmę i zobowiązany był w niej sprzedawać piwo z browaru zamkowego.
  • 1741 – starosta kiszewski, Stanisław Skórzewski, zbudował na prawym brzegu rzeki nowy, barokowy kościół.
  • 1765 – przeprowadzona została lustracja województw Prus Królewskich. Starostwo kiszewskie obejmowało wówczas następujące miejscowości:
    • Wieś Zamkowa Kiszewa [Zamek Kiszewski]
    • Pustkowie Kamionna
    • Wieś Stara Kiszewa
    • Wieś Nowa Kiszewa
    • Wieś Wdzidze [Wdzydze Kiszewskie]
    • Pustkowie Zabrody
    • Wioska Olpuch
    • Wieś Bartoszow las [Bartoszylas]
    • Wieś Konarzyny
    • Pustkowie Wygonin
    • Pustkowie Kaliska
    • Pustkowie Strzelki
    • Wieś Samlin [Semlin]
    • Folwark Samlinek [Semlinek]
    • Folwark Maliki [Górne Maliki]
    • Folwark Bartel [Bartel Wielki]
    • Pustkowie Woytal [Wojtal]
    • Pustkowie Złe Mięso
    • Młyn Ruda
    • Młyn Zawada
    • Tartak Uroża
    • Młyn Dubrek
    • Pustkowie Cięgardło
    • Pustkowie Pustki
    • Pustkowie Wieck
    • Pustkowie Gotelff [Gotelp]
    • Pustkowie Kloneczno
    • Pustkowie Studziennice [Studzienice]
    • Pustkowie Nierybno
    • Pustkowie Cieciorka
    • Pustkowie Huta [Leśna Huta?]
    • Pustkowie Barłogi
    • Pustkowie Struga
    • Wieś Pinczyn i pustkowie Pinczynek
  • 19 września 1772 – w wyniku pierwszego rozbioru Polski wieś weszła w skład zaboru pruskiego. Dokonany wówczas spis wykazał, że w Starej Kiszewie mieszkało 21 gburów, w tym 5 Niemców ewangelików.
  • 1861 – informacja o tym, że we wsi istniała szkoła oraz czynne były 3 karczmy
  • 1891 – budowa neogotyckiego kościoła, czynnego do chwili obecnej
  • początek XX w. – Stara Kiszewa należała do najbardziej uświadomionych narodowo i dobrze zorganizowanych wsi Pomorza. Czynne było m.in. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.
  • Niezrealizowany projekt linii kolejowej (Czersk-Bąk-Stara Kiszewa-Liniewo-Przywidz-Stara Piła-Gdańsk Kokoszki-Gdańsk Wrzeszcz). Odcinek pomiędzy Starą Piłą a Bąkiem nie doczekał się realizacji (w okolicy wyraźne ślady robót ziemnych).
  • 6 kwietnia 1919 – w Starej Kiszewie założona została filia Zjednoczenia Zawodowego Polskiego z Walentym Szramką, Janem Soldatem i Nikodemem Wąsem na czele. W tym samym dniu odbył się we wsi wielki wiec, na którym zebrani uchwalili jednogłośnie następujące oświadczenie: My Polacy zebrani w Starej Kiszewie na wiecu oświadczamy uroczyście, że nie jesteśmy Niemcami tylko Polakami, na starej polskiej ziemi mieszkającymi i chcemy po wieczne czasy Polakami pozostać. Żądamy, aby nas z naszym polskim Gdańskiem, który nam stary Fryc i zgraja krzyżacka zrabowali do naszej Matki Polski przyłączono!
  • 1939-1945 – Okupacja niemiecka. Represje wobec polskiej ludności, m.in. wysiedlenie wielu gospodarzy do Generalnego Gubernatorstwa, zabranie na przymusowe roboty, uwięzienie w obozie przejściowym w Potulicach. Stara Kiszewa dawała w tym czasie oparcie dla grup partyzanckich organizacji konspiracyjnej TOW „Gryf Pomorski”.
  • listopad 1939 – Niemcy rozstrzelali 8 polskich mieszkańców Starej Kiszewy
  • 1942 – Niemcy zamordowali kiszewskiego nauczyciela Stanisława Knittera
  • zima 1945 – Hitlerowcy rozstrzelali w pobliżu wsi grupę Żydówek, ewakuowanych z obozu koncentracyjnego Stutthof.
  • 6 marca 1945 – zajęcie wsi przez Armię Czerwoną
  • 19 maja 1946 – oddział partyzantki antykomunistycznej Zygmunta Szendzielarza (pseudonim Łupaszka) rozstrzelał pięciu funkcjonariuszy SB, MO, ORMO i miejscowego rolnika.
  • 1966 – oddano do użytku nowy budynek szkoły podstawowej, tzw. Tysiąclatkę

Starostowie kiszewscy[edytuj | edytuj kod]

  • od 1466 – rycerz Piotr Szorc z Obrąbu. Ród Szorców utrzymywał się na starostwie do 1607
  • 1607-1616 – Konarscy,
  • 1616-1624 – Jan Bąkowski,
  • 1624-1656 – Konarscy,
  • 1656-1685 – Michał Działyński,
  • 1687-1719 – Stanisław Działyński,
  • wdowa po Stanisławie Działyńskim – Barbara (z d. Heidenstein) z Sulęczyna,
  • od 1724 – jej drugi mąż Jakub Wolski,
  • od 1725 – Gotfried Ernest Klejna,
  • od 1726 – Franciszek Czapski,
  • wdowa po Franciszku Czapskim, Katarzyna (z d. Iwanicka)
  • jej drugi mąż – Stanisław Skórzewski,
  • 1761-1772 – Michał Skórzewski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[5] na listę zabytków wpisane są:

  • kościół parafialny pw. św. Marcina, 1889-91, nr rej.: 1021 z 24.10.1987
  • cmentarz kościelny, nr rej.: j.w.
  • cmentarz komunalny, 1939, nr rej.: 1022 z 24.10.1987.

Informacje[edytuj | edytuj kod]

Stara Kiszewa w ostatnich latach pełni coraz większą rolę bazy wypadowej i zaopatrzeniowej dla turystów i letników odwiedzających licznie pobliskie lasy i jeziora.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Zamek Kiszewski, mur południowy z basztą
Zamek Kiszewski – renesansowa baszta przybramna i XIX w. pałac
Baszta przybramna od strony dziedzińca
Zamek Kiszewski – XIX w. rekonstrukcja południowej baszty narożnej
Baszta przybramna
Zamek Kiszewski, widok ogólny
Zamek Kiszewski – pozostałości murów obronnych i baszty zachodniej
Zamek Kiszewski
Przystań kajakowa na Wierzycy w Starej Kiszewie
  • pozostałości zamku krzyżackiego w oddalonym o 1,5 km Zamku Kiszewskim (obecnie w ręku prywatnego właściciela). Z dawnego podgrodzia zachowały się (w stanie ruiny) trzy gotyckie narożne baszty (północna, zachodnia i wschodnia) z łączącymi je murami obronnymi oraz (w dobrym stanie) renesansowa baszta przybramna, w której znajduje się pomieszczenie z oryginalnym sklepieniem gwiaździstym. Gotycką bramę forteczki rozbudowano w początku XVII w., zdobiąc ją w duchu renesansu. Czwartą, południową bramę zrekonstruowano w XIX w. wykorzystując pierwotne fundamenty. W 1856 r. pomiędzy bramą wjazdową a basztą południową wzniesiony został klasycystyczny dworek ówczesnego właściciela folwarku, obecnie remontowany. Pod budynkiem gospodarczym w północno-zachodniej części przedzamcza znajduje się gotycka piwnica ze sklepieniem kolebkowym. Całość założenia ma kształt nieregularnego czworoboku o długości 79 m, szerokościach: 43 m i 63 m.
  • mała elektrownia wodna na Wierzycy w Zamku Kiszewskim
  • neogotycki kościół parafialny pw. św. Marcina z 1891 w Starej Kiszewie, wewnątrz pięć malowideł ściennych ze scenami z życia patrona
  • drewniana kaplica przedpogrzebowa na cmentarzu przykościelnym, wykonana z bali drewnianych pochodzących ze starego, XVIII-wiecznego kościoła
  • kapliczka nasłupowa – drewniana figura św. Jana Nepomucena z XIX w. w ogrodzie plebanii w Starej Kiszewie
  • stare chaty kociewskie
  • liczne jeziora położone w niewielkiej (4-5 km) odległości: Krąg, Wygonin, Prusionki, Drzęczno, Białe Błota itd.
  • rezerwat florystyczno-leśny Krwawe Doły, w leśnictwie Cięgardło
  • rezerwat roślinności bagiennej Czerwone Błota w Konarzynach
  • sąsiedztwo Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego ze stolicą we Wdzydzach

Dla mieszkańców i turystów[edytuj | edytuj kod]

Gminna Hala Sportowa
Gminna Hala Sportowa

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1192 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  3. a b GUS. Rejestr TERYT
  4. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.469-70.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2020-09-30. s. 50. [dostęp 2018-12-29].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lustracja Województw Prus Królewskich 1765. T. I. Województwo Pomorskie. Cz. 2. Powiaty Tczewski Gdański i Nowski + mapka (red.) Dygdała Jerzy, ​ISBN 83-87639-56-7​, Wydawnictwo: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2003, link zewnętrzny
  • Franciszek Mamuszka i Izabela Trojanowska – Kościerzyna i ziemia kościerska – Wydawnictwo Morskie Gdańsk, 1972.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]