Twierdza Kraków

Twierdza Kraków na francuskiej mapie z 1881 roku

Twierdza Kraków (niem. Festung Krakau) – zespół austriackich fortyfikacji, budowanych i modernizowanych (z przerwami) w latach 1849–1916 wokół miasta Kraków i okolicznych wsi, stanowiących ze względów strategicznych jedną z ważniejszych inwestycji tego rodzaju w państwie Habsburgów.

Decyzja cesarza Franciszka Józefa I o budowie umocnień została ogłoszona 12 kwietnia 1850 roku, choć prace rozpoczęto już wcześniej, a po 6 latach miasto ogłoszono twierdzą. Status ten utrzymało do 1917 roku.

W ciągu kolejnych lat, wskutek konieczności budowy i modernizacji umocnień ze względu na postęp techniczny w rozwoju artylerii, powstała twierdza o trzech pierścieniach obronnych, złożonych z fortów, szańców dla dział i piechoty, baterii artyleryjskich, jak również sieci dróg, kompleksów zieleni przesłaniającej oraz budynków koszarowych, szpitalnych, magazynowych i innych, stanowiących zaplecze logistyczne. Była to jedna z większych twierdz w Europie. Miała duży wpływ na funkcjonowanie i rozwój miasta, jego pozytywne czy negatywne strony pozostają tematem dyskusji naukowych.

Odegrała istotną rolę w działaniach zbrojnych na froncie wschodnim I wojny światowej pod koniec 1914 roku, jakkolwiek nie została oblężona przez wojska rosyjskie. W Polsce międzywojennej nie miała już poważnego znaczenia militarnego, jakkolwiek podczas kampanii wrześniowej część fortów wykorzystano do walki w celu osłony odwrotu Armii „Kraków”.

Po II wojnie światowej część obiektów została wyburzona, największe natężenie takich działań miało miejsce w latach 50., wzbudzając krytykę w środowisku naukowym miasta, które już wtedy wskazywało na historyczne i urbanistyczne znaczenie dawnej twierdzy. W ciągu następnych lat wykorzystywane w różny sposób, szczególnie forty, popadały w zaniedbanie i dewastację. Wzrost zainteresowania kompleksem umocnień nastąpił w latach 70., a od 80. rozpoczęto prace adaptacyjno-konserwatorskie nad poszczególnymi obiektami, które – w różnymi tempie i z różnymi efektami – trwają nadal.

Z Twierdzy Kraków zachowały się 34 forty, a doliczając do nich mniejsze dzieła obronne, około 120–140 obiektów, położonych w obrębie Krakowa (zarówno w śródmieściu, jak i dalszych dzielnicach) oraz granicach kilku okolicznych wsi – Węgrzce, Zielonki, Bibice. Związana jest z nimi sieć dróg fortecznych, zespoły budynków koszarowych, szpitali i innych obiektów zaplecza oraz zieleń.

Okoliczności powstania

Przez kolejne stulecia Kraków ze względu na położenie geograficzne, warunki topograficzne i znaczenie polityczne pełnił funkcje obronne i był otaczany różnego rodzaju fortyfikacjami, od średniowiecznych drewniano-ziemnych umocnień przez mury obronne po nowożytne wały w systemie bastionowym, choć te ostatnie pojawiły się w ograniczonym zakresie.

Po III rozbiorze i przejęciu Krakowa przez Austrię w kręgach dowódczych armii habsburskiej pojawiły się koncepcje budowy nowoczesnych umocnień i stworzenia z miasta ważnej twierdzy. Nie doczekały się realizacji aż do momentu, gdy Kraków został włączony do Księstwa Warszawskiego.

Na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego Kraków otrzymał status wolnego miasta. Wskutek upadku powstania 1846 roku, jego cały obszar został wcielony do Austrii. Jeszcze przed oficjalną decyzją o budowie twierdzy władze wojskowe rozpoczęły przygotowania do prac nad nią, wyznaczając punkty do ufortyfikowania. W myśl szczegółowego planu obrony Galicji, który w 1850 roku powstał w austriackiej Centralnej Komisji Fortyfikacyjnej, Kraków został wybrany do roli twierdzy ze względu na położenie przy przeprawie przez Wisłę i rolę ważnego punktu komunikacyjnego na trasie między Warszawą a Wiedniem. W 1849 roku zaczęły się prace nad umocnieniem Wawelu oraz wznoszeniem pierwszego fortu przy kopcu Krakusa, natomiast 12 kwietnia 1850 roku ogłoszono decyzję cesarza Franciszka Józefa I o budowie twierdzy.

Twierdza Kraków, modernizowana przez kolejne lata aż do I wojny światowej, stała się największym zespołem obronnym na ziemiach polskich i jednym z większych w skali całej Europy.

Budowa i rozwój twierdzy

1849–1870

Wawel, austriacka kaponiera pod Kurzą Stopką

Makieta fortu cytadelowego „Kościuszko”

Pierwszy projekt realizowany w latach 1849–1854 opierał się na istniejących pozostałościach fortyfikacji Krakowa (tzw. okopy kościuszkowskie i umocnienia z czasów Rzeczpospolitej Krakowskiej) oraz odrębnego miasta Podgórza, które miały się stać wewnętrzną linię obronną (rdzeniem, fr. noyau), poprzedzoną pojedynczymi obiektami wysuniętymi w kierunku głównych podejść do całej twierdzy. Na przedpolu miasta wzniesiono wtedy 4 nowe forty – dwa na północy i wschodzie, „Luneta Warszawska” (z później nadanym numerem 12) i „Luneta Grzegórzecka” (17), jeden na zachodzie (fort cytadelowy 2 „Kościuszko” okalający kopiec) i jeden na południu (fort cytadelowy 33 „Krakus” wokół kopca). Na zapolu tego ostatniego zbudowano następnie 2 wieże artyleryjskie – 32 „Krzemionki” i 31 „św. Benedykt”. Wawel, otoczono nowymi fortyfikacjami, pełnił rolę cytadeli całej twierdzy. W 1850 roku mianowano pierwszego komendanta twierdzy, został nim podpułkownik (Oberstleutnant) Max Singer.

W okresie wojny krymskiej i zagrożenia konfliktem zbrojnym Austrii z Rosją przystąpiono do budowy szańców typu FS (niem. Feld Schanze, „szaniec polowy”), które wypełniły przestrzeń między fortami usytuowanymi na przedpolach rdzenia. W latach 1854–1856 wzniesiono ich 29, ich główną bronią była artyleria. Po zakończeniu prac nad nimi wprowadzono zasady numeracji wszystkich budowli obronnych. Raz nadanego numeru na ogół nie zmieniano, a nowym obiektom, które wznoszono w pobliżu wcześniejszych, dodawano oznaczenie w postaci symbolu literowego lub ułamka.

W latach 1854–1866 zrealizowano projekt hrabiego Augusta von Cabogi dotyczący rozbudowy rdzenia, który w dotychczasowym kształcie był już przestarzały. Otrzymał dzięki temu formę wysokiego wału, poprzedzonego szeroką fosą, w którego załamaniach usytuowano obiekty określane mianem „bastionów”, jednak pod względem konstrukcji były to murowane lub drewniano-ziemne forty reditowe. Ich numerację przyjęto zgodnie z ruchem wskazówek zaczynając od Wisły, oznaczając je cyframi rzymskimi. Na kierunkach północnym i północno-wschodnim były to murowane bastiony III „Kleparz” i V „Lubicz”, natomiast pozostałe bastiony (I, I ½, II, IV, VI) były półstałymi drewniano-ziemnymi fortami. Oprócz tego około 1866 roku usypano ciągły wał z półbastionami usypano po stronie Podgórza.

Kolejnym elementem modernizacji twierdzy (wymuszonym przez rozwój artylerii) było wzniesienie trzech nowych fortów w latach 1863–1869: 7 „Za Rzeką”, 9 „Krowodrza” i 15 „Pszorna”. Uzupełniły drugi pierścień twierdzy, złożony do tej pory tylko z szańców FS, który wzmacniano także poprzez budowę nowych umocnień tego typu.

Równolegle w latach 50. i 60. wiele budynków adaptowano do funkcji koszarowych (np. koszary na ul. Grodzkiej czy Zwierzynieckiej), rozpoczęto także wznoszenie zupełnie nowych obiektów przeznaczonych na ten cel. W ten sposób powstały między innymi koszary imienia Cesarza Franciszka Józefa (obecnie budynek Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej).

Oficjalne ogłoszenie miasta twierdzą nastąpiło 26 maja 1856 roku i dało władzom wojskowym możliwość decydowania o zabudowie po zewnętrznej stronie fortyfikacji. Stało się to źródłem dyskusji dotyczących wpływu funkcjonowania twierdzy na rozwój przestrzenny Krakowa.

1872–1882

Widok na koszary szyjowe fortu artyleryjskiego „Prokocim”, stan z 2011 roku

Replika działa fortecznego na stanowisku w forcie artyleryjskim „Borek” (2025)

Kolejny etap modernizacji był wynikiem zmian w artylerii, zwiększenie jej zasięgu, co pokazała dobitnie wojna francusko-pruska (1872–1871), pojawienia się w fortyfikacji nowego typu fortu, jakim był fort artyleryjski oraz doświadczeń z wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878) w zakresie użycia broni ręcznej. Nowe umocnienia miały powstać w dużej odległości od ówczesnego Krakowa, stając się trzecim pierścieniem twierdzy (pierwszym był rdzeń, a drugim szańce FS z uzupełniającymi je fortami).

Początkowo miały charakter polowy, drewniano-ziemny, dopiero po pewnym czasie przebudowywano je na murowane forty. W ten sposób w ciągu lat 70. i 80. powstały forty artyleryjskie: 43 „Pasternik”, 44 „Tonie”, 45 „Zielonki”, 47 „Łysa Góra”, 48 „Batowice”, 49 „Krzesławice”, 50 „Prokocim”, 51 „Rajsko”, 52 „Borek” i 53 „Bodzów”. Jako obiekty towarzyszące im usypywano także baterie artyleryjskiej (określane skrótem FB), pierścień uzupełniano także szańcami dla piechoty (IS), zbudowano także forty piechoty 39 „Olszanica” i 41 „Bronowice” (ten drugi pozostał w formie drewniano-ziemnej i nie doczekał się nigdy przebudowy). W tym czasie wzniesiono także wyjątkowy obiekt, pierwszy fort pancerny w obrębie twierdzy – 38 „Skała”, w którym dzieła umieszczono w wieży pancernej Grussona. Natomiast na obszarze Lasu Wolskiego zbudowano zespół baterii artyleryjskich (35, 36, 37, 40a i 40b).

Modernizacji poddano także forty i szańce drugiego pierścienia oraz rdzenia, na ogół przez dodanie poprzecznic. W latach 80. dokonano także przesunięcia naprzód jednego z odcinków wału rdzenia, ze względu na rozwój przestrzenny Cmentarza Rakowickiego, jak i zespołu warsztatowo-magazynowego artylerii – bastion IV został zniwelowany, zaś w obręb wału włączono fort „Luneta Warszawska” (przemianowano go wtedy na bastion IVa), a w miejscu szańca FS-13 zbudowano bastion IVb. Prócz tego wzmocniono wał rdzenia na odcinku podgórskim, budując cztery forty obrony bliskiej.

W roku 1888 wprowadzono nową organizację obrony nałożoną na dotychczasową strukturę twierdzy. Założenie podzielono na osiem sektorów obronnych. W ten sposób sektory I i II stanowiły północną i południową część rdzenia wraz z odpowiednimi partiami drugiego pierścienia. Trzeci pierścień tworzyły po północnej stronie Wisły sektory III i VI, po południowej VII i VIII.

Równolegle do prac fortyfikacyjnych postępowała rozbudowa obiektów koszarowych, przykładowo w latach 1873–1878 powstały koszary imienia Arcyksięcia Rudolfa (obecnie główna siedziba Politechniki Krakowskiej), jak również zaplecza logistycznego fortecy (magazyny, warsztaty itp.).

1892–1914

Widok fortu pancernego „Węgrzce” od stron zapola, stan z 2014 roku

Widok os strony zapola na fort pancerny obrony bliskiej 52 ½ „Skotniki S”, stan z 2007 roku

Nowe zmiany w artylerii, polegające choćby na wprowadzeniu pocisków z silniejszymi materiałami wybuchowymi, wymusiły kolejne prace fortyfikacyjne, budowę nowych obiektów lub modernizację istniejących. W latach 1892–1896 w północnej części twierdzy (obszar warowny V) powstały 2 duże forty pancerne klasy Einheitsfort – 47a „Węgrzece” i 49a „Dłubnia” – prawdopodobnie projektu Ernesta von Leithnera. Reszta nowych fortów pancernych, jakie wzniesiono w latach 90. reprezentowała już inny typ, fortu obrony bliskiej (Nahkampfwerk), który nie był uzbrojony w ciężkie działa, te umieszczano w osobnych bateriach na zapolu fortów. W III pierścieniu nowe i starsze obiekty stawały się częściami grup fortecznych, autonomicznych zespołów obronnych.

W obrębie Twierdzy Kraków do 1899 roku powstało kilkanaście fortów pancernych obrony bliskiej, niekiedy o różnym układzie i narysie (część z nich zaprojektował Emil Gołogórski) – 43a „Podchruście”, 44a „Pękowice”, 45a „Bibice”, 47 ½ „Sudół”, 48a „Mistrzejowice”, 49 ¼ „Grębałów”, 50 ½ W i 50 ½ O, 51 ½ „Swoszowice”, 52a „Łapianka”, 53a „Winnica”. Prócz nich zbudowano trzy forty piechoty 41a „Mydlniki”, 49 ½ a „Mogiła” oraz 50a „Lasówka”.

Między rokiem 1902 a 1914, z różnym natężeniem, prowadzono kolejne prace. Obejmowały one modernizację fortów artyleryjskich, których konstrukcja była wzmacniana. Zabierano z nich cięższą artylerię, którą przerzucano do baterii FB lub tak zwanych baterii sprzężonych, położonych na tyle blisko fortów, by mogły być z nich osłaniane ogniem piechoty. Na jej miejsce w fortach artyleryjskich wprowadzano lżejsze działa, przeciwszturmowe, oraz piechurów. Kompleksowej zmiany doczekał się fort 44 „Tonie”, który w latach 1902–1908 doprowadzono do standardu fortu opancerzonego, z działami umieszczonymi w 4 wysuwalno-obrotowych wieżach pancernych. Na obiekt stały przebudowano fort 53 „Bodzów” (zyskał formę małej, częściowo rozproszonej, grupy warownej) oraz fort piechoty 39 „Olszanica”. Wzniesiono także zupełnie nowy obiekt, ostatni w twierdzy – fort rozproszony„Bielany”.

Nastąpiła wówczas także likwidacja dotychczasowego rdzenia: do 1909 roku wyburzono kurtyny wału i bastiony I–VI, z zachowaniem jednak III, IVa i V (cała trójka miała postać fortów reditowych). Jego rolę przejęły umocnienia II pierścienia, które poddano modernizacja, polegającej przede wszystkim na budowie w miejscu starych szańców FS niedużych fortów piechoty, oznaczonych skrótem N (od noyau).

Poza fortyfikacjami wznoszono także nowe obiekty koszarowe i zaplecza logistycznego, powstało także lotnisko z zapleczem w Rakowicach.

Rola w I wojnie światowej

Realnej siły bojowej Twierdza Kraków nabrała latem 1914 roku. Międzypola wypełnione zostały ciągłą linią okopów, które uzupełniały polowe punkty oporu dla piechoty, wysunięte na przedpola III pierścienia, niekiedy o większych rozmiarach, jak pozycja „Dziekanowice-Bosutów”, która ubezpieczała wzgórza blisko fortów 47 ½ „Sudół”, 48 „Batowice” i 48a „Mistrzejowice”. Tam, gdzie podłoże było skaliste, wykonano zespoły podziemi schronowych (kawern). Jedne z nich tworzyły bierne zaplecze schronowe, niektóre natomiast stanowiły zaplecze schronowe polowych pozycji obronnych w linii fortów lub przed nimi, bezpośrednio połączone z okopami. Zespoły te realizowano od chwili mobilizacji do roku 1916.

14 września 1914 roku ogłoszono objęcie twierdzy stanem wojennym i nakazano wyjazd osobom przyjezdnym. Mieszkańcy miasta, którzy chcieli pozostać na miejscu, musieli zgromadzić zapasy żywności na przynajmniej 3 miesiące. Pozostałych zachęcano do dobrowolnego wyjazdu. Ewakuacja ludności z Krakowa (oraz okolicznych miejscowości leżących w obrębie twierdzy) rozpoczęła się już 15 września. Między 7 a 13 listopada przeprowadzono przymusową ewakuację. Możliwość powrotu ludzie otrzymali dopiero w listopadzie i grudniu 1915 roku.

Twierdza Kraków, której komendantem był wówczas gen. Karl Kuk, odegrała w tych operacjach istotną rolę, ułatwiając Austriakom przerzucenie wojsk z południowego na północny brzeg Wisły i odwrotnie.

Walki nie powróciły już więcej w okolice twierdzy, choć jeszcze w lutym 1915 roku przygotowywano nową ewakuację mieszkańców miasta, która jednak okazała się niepotrzebna w związku ze z cofaniem się sił rosyjskich z Galicji po bitwie pod Gorlicami. Jej znaczenie spadło, jakkolwiek była ważnym punktem logistycznym dla wojsk państw centralnych walczących na froncie wschodnim.

Stopniowa demobilizacja twierdzy następowała od sierpnia 1917 roku, w jej ramach zniesiono zakazy zabudowy w pobliżu większości fortów, z których część przeznaczono na cele magazynowe.

Czasy II RP i II wojna światowa

Po zakończeniu rządów austriackich wiele spośród obiektów twierdzy, przede wszystkim fortów położonych dalej od miasta, została obrabowana przez okolicznych mieszkańców. W niepodległej Polsce dawna twierdza funkcjonowała jako Obóz Warowny Kraków, jakkolwiek bez poważnej modernizacji. Lata 20. przyniosły jedynie remonty fortów w zakresie wyposażenia socjalno-bytowego, zdemontowano też większość uzbrojenia artyleryjskiego. Rozbiórki niektórych spośród obiektów fortecznych następowały sporadycznie. Zdjęcia lotnicze fortu „Kościuszko” zaczęły budzić pewne zainteresowanie walorami estetycznymi tego rodzaju budowli.

W kampanii 1939 roku twierdza odegrała niewielką rolę jako oparcie dla oddziałów osłaniających wycofywanie się Armii „Kraków”. Rankiem 5 września oddziały pułkownika Wacława Klaczyńskiego obsadziły kolejno forty „Skała”, „Mydlniki”, „Pasternik”, „Tonie”, „Zielonki” i „Węgrzce”. Stawiły na krótko skuteczny opór wojskom niemieckim, po czym nocą z 5 na 6 września, planowo wycofały się, jak reszta wojsk polskich, z Krakowa.

Niemiecki okupant początkowo obsadził forty załogami, jednak stosunkowo szybko zrezygnował z wykorzystywania większości z nich, poprzestając na dozorowaniu. Użytek, poza budynkami koszarowymi, zyskały niektóre forty, jak magazyny, miejsca kwaterowania żołnierzy Wehrmachtu czy przetrzymywania jeńców wojennych z armii francuskiej i sowieckiej. Fort „Krzesławice” stał się miejscem egzekucji polskich więźniów. Gdy w sierpniu 1944 roku Niemcy rozpoczęli budowę fortyfikacji wokół Krakowa, w niewielkim stopniu wykorzystali umocnienia dawnej twierdzy, uznając je za przestarzałe. Tylko kilka z fortów północo-wschodniej części III pierścienia włączyli w swoje pozycje obronne, natomiast „Fort Liste” („Kościuszko”) pełnił rolę centrum łączności oraz centrali telefonicznej.

Czasy powojenne

Czasy powojenne przyniosły wyburzenie wielu obiektów, szczególnie w latach 50., co uzasadniano najczęściej koniecznością zlikwidowania pozostałości austriackiego panowania oraz zapewnieniu miasto swobody rozwoju. Już w 1948 roku przystąpiono do rozbiórki fortu „Kościuszko”, którego większa część przestała istnieć. Zburzono także między innymi forty „Lubicz”, „Krakus”, „Krowodrza” czy „Bodzów”, często bez większego zastanowienia nad sensem takich działań.

Pojawiły się jednak głosy sprzeciwu wobec takiego postępowania, jednym z pierwszych był artykuł Karola Estreichera dotyczący fortu „Krakus”. Dzięki zaangażowaniu jego i Janusza Bogdanowskiego udało się uniemożliwić wyburzenie fortu „Kleparz”. Argumenty na rzecz zachowania obiektów dotyczyły ich wartości historycznej, urbanistycznej, jak i wartości otaczających większość z nich terenów zielonych. Działania te zasadniczo przerwały wyburzanie fortów na szeroką skalę. Jednak w ciągu kolejnych lat różni użytkownicy tych obiektów przyczynili się do ich dewastacji, niekiedy niekorzystny wpływ wywierały także budowy kolejnych osiedli mieszkaniowych czy infrastruktury drogowej, których projektanci nie brali pod uwagę otoczenia fortów.

Wzrost zainteresowanie tematyką twierdzy krakowskiej, jak i szerzej fortyfikacji w dawnym zaborze austriackim, miał miejsce w latach 70. i związany był z działalnością naukową J. Bogdanowskiego, często o pionierskim charakterze w tym temacie. Prace adaptacyjno-konserwatorskie obiektów Twierdzy Kraków, przede wszystkim fortów, zapoczątkowano w latach 80., kiedy część fortu „Kościuszko” adaptowano na hotel, a fort „Grębałów” na ośrodek jazdy konnej. Zintensyfikowano je w latach 80. obejmując kolejne budowle, także pomniejsze jak schrony amunicyjne czy ostrogi bramne. W pracach na tym polu aktywny udział brał Wydział Ochrony Zabytków Miasta Krakowa, jak i współfinansujący prace Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa. Temat obiektów dawnej twierdzy trafiał do materiałów promocyjnych jednostek samorządowych i administracyjnych, zainteresowanie nim pobudzały także różne organizacje, w tym pasjonatów fortyfikacji czy nieformalne skupiające miłośników urban exploration, grupy rekonstrukcyjne oraz prywatne strony internetowe. Mimo to dla wielu obiektów, w tym będących własnością gminy Kraków, z trudem udawało się znaleźć właściwy sposób zagospodarowanie, wiele padało ofiarą kradzieży zachowanych jeszcze elementów wyposażenia czy pospolitego wandalizmu, ulegając dalszej dewastacji. Temat ochrony i eksponowania fortów oraz zakres wykorzystania ich w celach komercyjnych pozostaje wciąż aktualny, pomyślna rewitalizacja obejmuje też kolejne z nich.

Z Twierdzy Kraków zachowały się 34 forty, a doliczając do nich mniejsze dzieła obronne, około 120–140 obiektów, położonych w obrębie Krakowa (zarówno w śródmieściu, jak i dalszych dzielnicach) oraz granicach kilku okolicznych wsi – Węgrzce, Zielonki, Bibice. Związana jest z nimi sieć dróg fortecznych, zespoły budynków koszarowych, szpitali i innych obiektów zaplecza oraz zieleń, 1083 hektary cenionych terenów zielonych, z czego ponad 380 hektarów stanowi starodrzew. Jest to kompleks o charakterze unikalnym w skali Europy.

Zobacz też

• Szlak Twierdzy Kraków
• Komendanci Twierdzy Kraków

Bibliografia

• Janusz Bogdanowski: Warownie i zieleń twierdzy Kraków. Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1979, seria: Cracoviana, seria I Zabytki.
• Jan Janczykowski: Twierdza Kraków. W: Encyklopedia Krakowa. Red. prowadzący Antoni Henryk Stachowski. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 1012. ISBN 83-01-13325-2.
• Forty „Borek” i „Łapianka” już prawie gotowe. Oficjalny serwis miejski – Magiczny Kraków, 2022-04-07. [dostęp 2025-08-29].
• Aleksander Gurgul: Forty Twierdzy Kraków - jak je chronić, jak wykorzystać?. krakow.wyborcza.pl, 2017-09-14. [dostęp 2025-08-29]. – rozmowa z Krzysztofem Wielgusem z Politechniki Krakowskiej
• Renata Hołda. Czytanie Twierdzy Kraków. „Journal of Urban Ethnology”. T. 12, s. 25–40, 2014. ISSN 1429-0618. [dostęp 2025-08-29]. 
• Henryk Łukasik, Andrzej Turowicz: Twierdza Kraków – znana i nieznana. Przewodnik turystyczny. Wprow. Janusz Bogdanowski. Wyd. 1. Cz. I: Odcinek północno-wschodni. Od Wisły do Traktu Olkuskiego. Międzyzdroje, Kraków: F.U.H. „Arkadiusz Wingert” przy współpr. „Przedsięwzięcie Galicja”, 2001. ISBN 83-914072-0-9.
• Henryk Łukasik: Twierdza Kraków – znana i nieznana. Przewodnik turystyczny. Cz. II: Odcinek zachodni i południowy. Od Traktu Olkuskiego do dolnej Wisły. Kraków: F.U.H. „Arkadiusz Wingert” przy współpr. „Przedsięwzięcie Galicja”, 2001. ISBN 83-914072-1-7.
• Henryk Łukasik, Andrzej Turowicz: Twierdza Kraków – znana i nieznana. Przewodnik turystyczny. Cz. III: Żelazny pierścień. Międzyzdroje–Kraków: Wydawnictwo „Arkadiusz Wingert”, Wydawnictwo „Przedsięwzięcie Galicja”, 2002. ISBN 83-916048-4-5.
• Henryk Łukasik: Twierdza Kraków. Wyd. 1. Cz. IV: Wokół krakowskiej twierdzy. Epizody, bohaterowie, ślady bitwy o Kraków 1914. Kraków–Międzyzdroje: Wydawnictwo Arkadiusz Wingert, 2009. ISBN 978-83-60682-15-9.

Linki zewnętrzne

• Kaponiera – Twierdza Kraków. – strona poświęcona twierdzy
• Twierdza Kraków oficjalny serwis miejski. Magiczny Kraków.