Limanowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Limanowa (ujednoznacznienie).
Limanowa
Centrum Limanowej z Łysej Góry
Centrum Limanowej z Łysej Góry
Herb Flaga
Herb Limanowej Flaga Limanowej
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat limanowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1565, potwierdzone 1934
Burmistrz Władysław Bieda
Powierzchnia 18,7[1] km²
Wysokość ok. 400–700 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

15 133[2]
810,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 18
Kod pocztowy 34-600, 34-601, 34-651
Tablice rejestracyjne KLI
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Limanowa
Limanowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Limanowa
Limanowa
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Limanowa
Limanowa
Ziemia 49°42′06″N 20°25′32″E/49,701667 20,425556
TERC
(TERYT)
2121607011
Urząd miejski
ul. Jana Pawła II 9
34-600 Limanowa
Strona internetowa

Limanowamiasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, siedziba powiatu limanowskiego oraz gminy wiejskiej Limanowa. Położone w Beskidzie Wyspowym (Pasmo Łososińskie) do 25 km na zachód od Nowego Sącza, w kotlinie górskiej u zbiegu potoków: Mordarka, Jabłoniec i Starowiejskiego, nad potokiem Sowlina, dopływem Łososiny.

Stacja PKP, PKS, liczne połączenia komunikacyjne z Nowym Sączem (w tym droga krajowa nr 28) i Krakowem, starostwo powiatowe, urząd miasta, urząd gminy Limanowa, poczta, sąd rejonowy, szpital powiatowy, drobny przemysł. Turystyka: szlaki turystyczne piesze i rowerowe, muzeum regionalne Ziemi Limanowskiej.

W 2013 r. miasto liczyło 15 133 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj]

Potok Sowlina

Części miasta: Centrum, Łososina Górna, Sowliny.

Położone jest na wysokości od ok. 400 do 700 m n.p.m.[potrzebny przypis]

Limanowa ma obszar 18,64 km², w tym:

  • użytki rolne: 60%
  • użytki leśne: 16%[3]

Miasto stanowi 1,96% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Limanowa, Słopnice, Tymbark, Łukowica

Demografia[edytuj]

Dane z 31 grudnia 2008 (Bank Danych Lokalnych GUS):

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 14 781 100,0 7587 51,3 7194 48,7
gęstość zaludnienia
(os./km²)
790

Dane z 31 grudnia 2014 (Bank Danych Lokalnych GUS):

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 15 078 100,0 7629 50,6 7449 49,4
gęstość zaludnienia
(os./km²)
806
  • Piramida wieku mieszkańców Limanowej w 2014 roku [4].


Piramida wieku Limanowa.png

Historia[edytuj]

Rynek w Limanowej

Wedle dominujących poglądów, Limanowa została założona w XV w., aczkolwiek istnieją również hipotezy przesuwające ta datę w wiek XIV, zwalczane w okresie PRL ze względów politycznych, gdyż wiązałyby się z koniecznością przyjęcia, że miejscowość założyli osadnicy niemieccy. W okresie polokacyjnym występuje również pod niemiecką nazwą niem. Hilman, Ilmenau[5]. W źródłach pisanych nazwa miejscowości występuje jako Ilmanowa w 1493 r. lub Hilmanowa od nazwiska osadźcy o niemieckim nazwisku Ilman, czyli Hildiman, Illmann (na pobliskim terenie podgórskim nie brak nazw miejscowych o niemieckim pochodzeniu jak Grywałd/Grünewald, Szaflary/Schäfer). Spolszczenie na Limanowa pojawiło się w 1680 r.[6]

Limanowa otrzymała prawa miejskie w 1565 r. od Zygmunta II Augusta (dziś jedna z głównych ulic nosi jego imię). Od tego czasu następował stały rozwój gospodarczy i kulturalny, przerwany wiek później potopem szwedzkim i wielkim pożarem miasta, które nie podniosło się z upadku aż do doby rozbiorowej.

W 1770 r., kiedy władze cesarskie rozszerzyły zasięg kordonu sanitarnego, którym objęto rok wcześniej część Sądecczyzny, Limanowa znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie granicy austriackiej. Samo miasto nie znalazło się po stronie zagarniętej przez Marię Teresę[7].

W przeciwieństwie do reszty Galicji, pierwsze lata rządów austriackich przyniosły Limanowej pewne ożywienie gospodarcze, do którego przyczyniły się przywileje nadane miastu przez cesarza Leopolda II.

W 1846 r. w czasie rzezi galicyjskiej na Limanową uderzył duży oddział chłopski. W mieście obecnych było wtedy tylko kilku żołnierzy austriackich, jednak dzięki ich współdziałaniu z mieszkańcami atak został odparty.

Od lat 80. XIX w. miasto poczęło rozwijać się szybciej dzięki budowie Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, rafinerii ropy naftowej i nowoczesnego browaru. Limanowa znana też była z targów koni, na których w 1900 r. zawarto co czwartą galicyjską umowę kupna-sprzedaży tych zwierząt.

W grudniu 1914 r. w bitwie pod Limanową wojska austro-węgierskie wsparte posiłkami niemieckimi zatrzymały ofensywę oddziałów rosyjskich. W czasie walk część miasta spłonęła w wyniku bombardowania przeprowadzonego przez artylerię rosyjską, dla której punktem orientacyjnym była wieża nowo wznoszonego kościoła.

Skutkiem I wojny światowej były dla miasta nie tylko zniszczenia, ale również utrata austriackich rynków zbytu. Z drugiej strony okres powojenny sprzyjał rozwojowi inicjatyw lokalnej społeczności, czego przykładem było założenie w 1924 r. pierwszego klubu piłkarskiego – Limanovii.

Wielki kryzys gospodarczy był dla miasta brzemienny w skutkach: ogólne zubożenie ludności, potęgowane charakterystycznym dla b. zaboru austriackiego przeludnieniem agrarnym, w połączeniu z likwidacją i tak nielicznych zakładów przemysłowych (rafinerię zamknięto w 1933 r.), zintensyfikowało napięcia społeczne, prowadząc w okolicach Limanowej do poważnych strajków chłopskich. Tak jak na pozostałym obszarze Polski, pewną poprawę sytuacji dało się odczuć dopiero od 1936 r. W 1938 r. poważnie zmodyfikowano herb miasta, który zyskał obecną postać.

6 września 1939 r. do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a tym samym rozpoczął się okres okupacji niemieckiej, od początku naznaczonej licznymi egzekucjami cywilów. W wyniku reformy administracyjnej, związanej z utworzeniem GG, Limanowa utraciła status miasta powiatowego. Ukształtowanie terenu w okolicach Limanowej sprzyjało działalności partyzanckiej, która też intensywnie się tam rozwinęła i obejmowała oddziały AK (duże zgrupowanie w rejonie masywu Mogielicy) i BCh, zaś w 1944 r. pojawiły się także dywersyjne oddziały sowieckie.

W ramach przyjętej przez III Rzeszę polityki wykorzystania obszaru GG na potrzeby wojenne i w oparciu o urządzenia zamkniętej rafinerii, zorganizowano w Limanowej dużą bazę przeładunkową paliw płynnych dla frontu wschodniego. Miasto, tak jak cały teren zlikwidowanego powiatu limanowskiego, objęte też było akcją tzw. Goralenvolku, która – inaczej niż na terenie Podhala – nie przyniosła żadnych rezultatów. Limanowa została zajęta przez wojska sowieckie 19 stycznia 1945 r.

W okresie powojennym w mieście silne było poparcie dla opozycji antykomunistycznej, w tym mikołajczykowskiego PSL. Okres po sfałszowanych wyborach w 1947 r. to czas intensywnej stalinizacji, czego symbolem stało się przemianowanie ulicy Piłsudskiego na ulicę Józefa Stalina.

Intensywny rozwój Limanowej został zapoczątkowany w drugiej połowie lat 60. Rozpoczęto wtedy – w dużej mierze w oparciu o „czyn społeczny” mieszkańców – gruntowną przebudowę centrum, które zyskało m.in. całkowicie nową płytę Rynku i dwa duże domy towarowe. W południowej części miasta ruszyła z kolei budowa os. Zygmunta Augusta, które wkrótce stało się największym miejscowym blokowiskiem.

W ramach obchodów milenium chrztu Polski w 1966 r. odbyły się w Limanowej uroczystości pod przewodnictwem abp. Karola Wojtyły, gromadząc przeszło 100 tys. osób. Z tej okazji na zlecenie Kościoła nakręcono dokument, będący najprawdopodobniej pierwszym kolorowym filmem uwieczniającym miasto. Nie zmieniało to negatywnego nastawienia lokalnych władz PZPR do religii – pod pozorem przebudowy Rynku usunięto stamtąd figurę św. Floriana, zastąpioną wkrótce dużą rzeźbą plenerową (tzw. Buzodromem), ustawioną celowo w taki sposób, by – na potrzeby propagandowych fotografii – zasłonić w miarę możliwości budynek kościoła.

Zabudowania Szpitala Powiatowego w Limanowej

Lata 70. XX w. przyniosły kontynuację rozbudowy osiedli i zakładów przemysłowych oraz medialną sławę miasta, związaną z sukcesami w telewizyjnych „turniejach miast”. Jednak w związku z budową i modernizacją alternatywnych połączeń kolejowych Nowego Sącza z resztą kraju, straciła poważniejsze znaczenie jedyna linia kolejowa przebiegająca przez Limanową. W rezultacie linia ta nie została nawet zelektryfikowana, a z czasem ruch na niej praktycznie zamarł.

1 czerwca 1975 r. w związku z reformą administracji powiaty zostały zniesione, a Limanowa znalazła się w woj. nowosądeckim. Degradację pozycji miasta w minimalnym tylko stopniu zrekompensowało to, że zostało ono siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego.

Kryzys gospodarczy narastający w drugiej połowie lat 70. i marazm lat. 80. XX w. były odczuwalne dla mieszkańców miasta, choć nawet w latach 80. kontynuowano budowę osiedli mieszkaniowych i pewne inwestycje infrastrukturalne.

Transformacja ustrojowa w 1989 r. pociągnęła za sobą upadłość, względnie przekształcenia własnościowe i ograniczenie działalności kilku największych zakładów pracy (m.in. zakłady przemysłu drzewnego w Łososinie Górnej), które niejednokrotnie odbyły się w nie do końca jasnych okolicznościach. Niemniej, ponieważ Limanowa – w przeciwieństwie do wielu miast podobnej wielkości – nie była uzależniona od jednego dużego zakładu przemysłowego, transformacja przebiegła stosunkowo łagodnie.

1 stycznia 1999 r. miasto na powrót stało się siedzibą powiatu, a w 2004 r. otrzymało nagrodę za najlepsze w Polsce wykorzystanie funduszy unijnych w kategorii miast do 40 000 mieszkańców. Do chwili obecnej nie udało się jednak rozwiązać kluczowego dla dalszego rozwoju Limanowej problemu, jakim jest niedostatek dogodnych połączeń drogowych z resztą kraju, przy praktycznym braku kolejowych. Bezpośrednia linia kolejowa do Krakowa i obwodnica miasta od ponad 30 lat pozostają w sferze projektów.

Atrakcje turystyczne i zabytki[edytuj]

Centrum Informacji Turystycznej w Limanowej

Od północnej strony miasta wznosi się długi grzbiet Pasma Łososińskiego, od południowej wysokie wzniesienie Lipowe. Z pobliskiej, górującej nad miastem Miejskiej Góry bardzo rozległa panorama widoków. Stoi na niej najwyższy w Polsce stalowy krzyż (rekordowa jest wysokość samego krzyża, a nie położenie – najwyżej położony jest krzyż na Giewoncie).

Na północnym stoku Łysej Góry znajduje się Stacja Narciarska „Limanowa-Ski” z czteroosobowym wyciągiem krzesełkowym oraz dwoma wyciągami orczykowymi. Trasy narciarskie wyposażone są w system sztucznego naśnieżania i oświetlenie.

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Golców i Ostrą na przełęcz Ostra-Cichoń
szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Miejską Górę na Sałasz
szlak turystyczny zielony – zielony przez Lipowe i Paproć do Tymbarku

Zabytki[edytuj]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[8]:

Komunikacja[edytuj]

Przez miejscowość przechodzi droga krajowa nr 28, a także ma koniec droga wojewódzka nr 965 wiodąca z Bochni. Obecnie brak regularnych przewozów pasażerskich na niezelektryfikowanej linii kolejowej nr 104 z Chabówki do Nowego Sącza.

W 2013 r. przy ul. Piłsudskiego zarejestrowano helikopterowe lądowisko Limanowa-Szpital.

Edukacja[edytuj]

Żłobki i Przedszkola:

  • Miejski Żłobek, ul. S. Jordana 8
  • Żłobek Słoneczko, ul. Reymonta 1
  • Miejskie Przedszkole nr 1, ul. S. Jordana 5
  • Miejskie Przedszkole nr 2, ul. J. Piłsudskiego 111
  • Oddział Miejskiego Przedszkola nr 1 w ZSS nr 1, ul. M. Konopnickiej 4
  • Oddział Miejskiego Przedszkola nr 2, ul. Reymonta 3
  • Niepubliczne Przedszkole im. Biskupa Piotra Bednarczyka, ul. Słoneczna 7
  • Niepubliczne Przedszkole im. Kubusia Puchatka, ul. Matki Boskiej Bolesnej 39
  • Niepubliczne Przedszkole „Słoneczko”, ul. Reymonta 1

Szkoły Podstawowe i Gimnazja:

  • Zespół Szkół Samorządowych nr 1 im. Marii Konopnickiej, ul. M. Konopnickiej 4
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 2 im. Tadeusza Kościuszki, ul. J. Piłsudskiego 91
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 3 im. ks. płk Józefa Jońca, ul. S. Jordana 3
  • Zespół Szkół Samorządowych nr 4 im. św. Jana z Kęt, ul. Reymonta 3

Szkoły Ponadgimnazjalne:

  • I LO im. Władysława Orkana, ul. W. Orkana 1
  • II LO im. Legionów Józefa Piłsudskiego, ul. W. Reymonta 3
  • ZSTiO im. Jana Pawła II, ul. Zygmunta Augusta 8
  • ZS nr 1 im. Józefa Piłsudskiego, ul. J. Piłsudskiego 81
  • IV LO im. ks. Stefana Kardynała Wyszyńskiego, ul. W. Witosa 5
  • ZSOiZ im. ks. prof. Józefa Tischnera, ul. Jana Pawła II 42A
  • Centrum Kształcenia Ustawicznego, ul. Z. Augusta 8
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa Cechu Rzemiosła i Przedsiębiorczości, ul. Jana Pawła II 5

Szkoły Wyższe:

  • Filia Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, ul. Zygmunta Augusta 8

Szkoły Muzyczne:

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I st. im. Grażyny Bacewicz, ul. T. Kościuszki 23

Inne:

  • Limanowski Uniwersytet Trzeciego Wieku – siedziba znajduje się przy ul. Jana Pawła II 44

Kultura[edytuj]

Instytucje:

  • Kino 3D „Klaps”, ul. Bronisława Czecha
  • Limanowski Dom Kultury, ul. Bronisława Czecha 4
  • Miejska Biblioteka Publiczna i Miejska Galeria Sztuki, ul. Matki Boskiej Bolesnej 13
  • Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej „Dwór Marsów”, ul. Józefa Marka 13
  • Muzeum Parafialne, ul. Jana Pawała II
  • Galeria TMSP, ul. Zygmunta Augusta 4
  • Izba Myśliwska, ul. Piłsudskiego

Zespoły artystyczne:

  • Zespół „Limanowianie”
  • Orkiestra „Echo Podhala”
  • Zespół „Spod Kicek”
  • Młodzieżowa Orkiestra Dęta
  • Chór Mieszany „Canticum Iubilaeum
  • Chór Chłopięcy
  • Chór Męski

Sport[edytuj]

Kryty basen w Limanowej
  • Limanovia Limanowa – klub piłkarski (II Liga)
  • LKS Płomień Limanowa
  • Międzyszkolny Klub Sportowy w Limanowej
  • Limanowski Klub Kyokushin Karate
  • Klub Sportowy „Limanowa Forrest”
  • Limanowski Podokręg Piłki Nożnej
  • Ars Karate
  • Klub Pływacki „Limanowa Swim”
  • Uczniowskie Kluby Sportowe: „Jedynka”, „Szarotka”, „Trójka”, „Płomień”
  • Grupa cheerleaders KEDDEX
  • Radioklub „BESKID” SP9KRJ

Infrastruktura sportowa[edytuj]

  • Hale widowiskowo-sportowe: przy ZSS nr 3 im. ks. płk Józefa Jońca, ul. S. Jordana 3; przy I LO im. Władysława Orkana, ul. W. Orkana 1; przy ZS nr 1 im. Józefa Piłsudskiego, ul. J. Piłsudskiego 81 i na osiedlu Zygmunta Augusta
  • Stadion MKS Limanovia im. Romana Szumilasa, ul. J. Marka 34
  • Stadion Ludowego Klubu Sportowego „Płomień” w dzielnicy Łososina Górna, ul. Drzewna 11
  • Stadion „Pod Szpitalem”, ul. Kusocińskiego
  • Stacja narciarska Limanowa-Ski
  • Pływalnia limanowska wraz z dwutorową kręgielnią i salą do gry w squasha, ul. Z. Augusta 37
  • Boisko „orlik” przy ZSTiO im. Jana Pawła II, ul. Z. Augusta 8
  • Kort tenisowy, ul. Spacerowa 8
  • Stadnina Koni – klub jeździecki „Parada”, ul. Leśna 52
  • Strzelnica sportowa
  • Deptak „Bulwary” do jazdy na rowerze, rolkach, biegania i spacerowania
  • Szkoła Tańca „Akademia Lotu”, ul. Szwedzka 4
  • Liczne kluby fitness oraz siłownie

Wspólnoty religijne[edytuj]

 Osobny artykuł: Religia w Limanowej.

Kościół rzymskokatolicki[edytuj]

Świadkowie Jehowy[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta partnerskie:[12]

Urodzeni w Limanowej[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Panorama Limanowej i jej okolic
Panorama Limanowej i jej okolic

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 2009-09-30].
  2. a b Starystyczne Vademecum Samorządowca. [dostęp 2014-06-10].
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. http://www.polskawliczbach.pl/Limanowa, w oparciu o dane GUS.
  5. Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. 2003. WN PWN. ISBN 83-01-13857-2.
  6. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 187.
  7. J. Sygański, Historya Nowego Sącza, t. 1, Lwów 1901, s. 195.
  8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 31 marca 2016.
  9. Dane z raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 2 stycznia 2015.
  10. Sala Królestwa ul. Żwirki i Wigury 10.
  11. Civitas Christiana, Marcin Krakowski, Nowy Sącz, s. 15.
  12. Miasta partnerskie.

Linki zewnętrzne[edytuj]