Przejdź do zawartości

Prusy Górne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Prusy Górne
Oberland
Państwa

 Polska

Ważniejsze miejscowości

Kwidzyn, Iława, Ostróda, Szczytno

Położenie na mapie administracyjnej Polski
Mapa Prus Górnych
Multimedia w Wikimedia Commons
Prusy Górne i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych.

Prusy Górne (niem. Oberland, łac. Hockerlandia) – kraina historyczna[1] w północno-wschodniej Polsce, położona między dolną Wisłą na zachodzie a rzeką Pasłęką na wschodzie i rzeką Osą na południu, będąca częścią regionu historycznego Prusy[2].

W skład Prus Górnych wchodzą dwa regiony etnograficzne: Powiśle na południowym zachodzie oraz zachodnia część Mazur na południowym wschodzie.

Współcześnie region znajduje się w większości w obrębie województwa warmińsko-mazurskiego i częściowo także w województwie pomorskim i niewielki fragment w województwie kujawsko-pomorskim[3].

Nazwa

[edytuj | edytuj kod]
Krainy historyczne i etnograficzne dawnych Prus

Nazwa Prus Górnych odnosi się do „górnego” położenia regionu względem biegu Wisły oraz rzek wpadających do Zalewu Wiślanego, w odróżnieniu do położonych „niżej” Prus Dolnych[4]. Na podobnej zasadzie powstały nazwy: Górny Śląsk, Górna Saksonia, Górne Łużyce, Litwa Górna, Górna Austria, Górna Frankonia, Górna Bawaria, Górny Palatynat itp.

Nazwa niemiecka Oberland oznacza „Kraj Górny” lub „Kraj Wyższy”. Określenia tego używano już w czasach Państwa Zakonnego dla części Prus położonych między dolną Wisłą a Pasłęką[5]. Jak podają historycy Radosław Biskup i Krzysztof Kwiatkowski w „Słowniku historyczno-geograficznym Prus w średniowieczu” (2021):

Tzw. Prusy właściwe najpóźniej od XIV w. zaczęto dzielić na trzy zasadnicze części, przy czym podstawą tego była do pewnego stopnia sytuacja polityczna: Warmię (niem. Ermland), Oberland (Kraj Wyższy, w znaczeniu „wyżej położony”, któremu odpowiada polski toponim Prusy Górne) oraz Niederland (Kraj Niższy, „niżej położony”, Prusy Dolne)[4].

Historyk Marian Biskup natomiast napisał na temat Prus Górnych, że:

Ukształtowanie terenowe Prus powodowało, że już w XV wieku dzielono je na tak zwane Prusy Górne (Oberland), sięgające od linii dolnej Wisły do Pasłęki, i Prusy Dolne (Niederland) obejmujące nizinne obszary na Wschód od Pregoły (...). Granice z roku 1466 spowodowały, że Prusy Górne zostały odcięte klinem biskupiej Warmii od Prus Dolnych[6].

Pagórkowate Pojezierze Iławskie pokrywa się w większości z terytorium Prus Górnych[7].

Nazwa nawiązuje również do pagórkowatego ukształtowania terenu Prus Górnych – które pod względem geograficznym prawie w całości pokrywa się z Pojezierzem Iławskim – w kontraście do nizinnych Prus Dolnych oraz sąsiednich Żuław. Do pofałdowanego krajobrazu nawiązywała także łacińska, ale pochodząca ze średniowiecznego niemieckiego nazwa Hockerlandia (dosł. "garbata kraina") używana zamiennie obok Oberland przed XIX wiekiem[8][9].

W źródłach i literaturze niemieckojęzycznej Prusy Górne występują również jako Preußische Oberland („Pruski Oberland”), aby odróżnić od innych krain o tej nazwie[10].

W starszej powojennej polskiej literaturze region określano również jako Pogórze[11] (tłumaczenie z niemieckiego). Przed 1945 rokiem zwykle pozostawiano niemiecką nazwę Oberland (i przymiotnik oberlandzki) lub czasem uściślając Oberland Wschodniopruski[12][13][1].

Prawidłowość obecnej polskiej nazwy Prusy Górne (i za tym przymiotnika górnopruski) opiera się na używaniu jej przez regionalistów warmińsko-mazurskich[14][15][16] oraz instytucje samorządowe i muzealne[17][18][19] a także na autorytecie najważniejszych polskich historyków (Gerard Labuda, Marian Biskup)[20].

Hockerlandia

[edytuj | edytuj kod]
Hockerlandia (w wąskim znaczeniu) na mapie Prus z 1576 r.

Nazwa Hockerlandia (niem. Hockerland, Hoggerland) używana była początkowo w odniesieniu do "garbatych" okolic leżących na zachód od nizinnych Żuław (die Niederungen)[21]. Na dawnych mapach obejmuje teren od Wysoczyzny Elbląskiej, Młynar i Pasłęka do Miłakowa i Morąga. W XV wieku zastąpiła ona pruską plemienną nazwę Pogezanii. Z czasem rozciągnięto ją na całe Prusy Górne[a]. W XIX wieku czasem używano też jej niemieckiego odpowiednika die Höhe (pol. Pogórze, Wysoczyzna).

W XVI wieku kronikarz Szymon Grunau wymyślił postać pruskiego naczelnika Hoggo, jednego z synów legendarnego Wajdewuta i protoplastę Pogezanów, od którego wywodził nazwę krainy. Jednak już Adolf Bötticher, od 1891 roku konserwator zabytków prowincji Prusy Wschodnie, wykazał, że nazwa Hockerland pochodzi od staroniemieckiego słowa hocker, höcker (pagórek, garb, wyniesienie w terenie), a nie od mitycznego Hoggo[22][23][24][25][26].

Terytorium

[edytuj | edytuj kod]

Granice historyczne

[edytuj | edytuj kod]
Granice historyczne Prus Górnych (mapa powiatów Max Töppen, 1858)

W czasach krzyżackich kraj pruski (czyli Prusy właściwe, Preussenland) podzielony był naturalnie na trzy części: Prusy Górne, Warmię i Prusy Dolne. Jako czwartą część traktowano wyludniony obszar Wielkiej Puszczy na wschodzie państwa, który później stanowił Litwę Pruską i wschodnie Mazury[27].

Prusy Górne obejmowały wówczas obszar pomiędzy Pomorzem Gdańskim, Warmią a ziemią chełmińską, czyli region ograniczony rzekami: Osą na południu (z wyjątkiej ziemi łasińskiej), dolną Wisłą i Nogatem[b] na zachodzie i Pasłęką na wschodzie oraz Zalewem Wiślanym na północy. W większości pokrywał się on z terytorium diecezji pomezańskiej.

Do ścisłych Prus Górnych w czasach krzyżackich zaliczano terytoria komturii: elbląskiej, dzierzgońskiej, ostródzkiej oraz prokuratorstwa szczycieńskiego (fragment Wielkiej Puszczy, który podlegał zarządowi komturów elbląskich, a później ostródzkich), wójtostwa bratiańskiego i wschodniej (lubawskiej) części domeny biskupów chełmińskich[28].

Państwo zakonu krzyżackiego z podziałem na komturie i posiadłości biskupie (kolor różowy).

Ostatecznie granice regionu ukształtowały się w wyniku II pokoju toruńskiego w 1466, gdy do Polski została przyłączona ziemia malborska z Malborkiem, Elblągiem, Dzierzgoniem i Sztumem. Okrojone Prusy Górne stanowiły odtąd zachodnią część Prus Zakonnych. Komturia elbląska przeniosła się do Pasłęka, a dzierzgońska do Przezmarka. Z części komturii ostródzkiej wydzielono komturię w Nidzicy[29].

Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku region wszedł w skład Prus Książęcych. Księstwo pruskie zostało wówczas podzielone na trzy okręgi administracyjne: Sambię (Samland), Natangię (Natangen)[c] i Prusy Górne (Oberland)[30].

Okręg górnopruski (łac. circulus Hockerlandiae, niem. der Oberländische Kreis) objął byłe komturie przezmarską (d. dzierzgońska), pasłęcką (d. elbląska), ostródzką i nidzicką, okręg szczycieński oraz byłe dominium pomezańskie. W skład okręgu wchodziło 12 starostw zwykłych (niem. Hauptamt, l. mn. Hauptämter) z siedzibami w Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie oraz trzy starostwa dziedziczne (niem. Erbamt, l. mn. Erbämter) w Suszu, Iławie i Dąbrównie. Starostwa dzieliły się na parafie (niem. Kirchspiel). Stolicą okręgu było Zalewo[31][32][33].

Prusy Książęce i Warmia w granicach z lat 1525–1772 (mapa Max Töppen)

Większość terytorium okręgu górnopruskiego otoczona była przez ziemie polskie. Graniczył on przede wszystkim z Prusami Królewskimi (na wschodzie z księstwem warmińskim, na północnym zachodzie z województwem malborskim, na zachodzie z Pomorzem Gdańskim, na południowym zachodzie z ziemią chełmińską[d]) i na południu z Mazowszem. Jedynie na południowym wschodzie łączył się z dolnopruskim okręgiem natangijskim[34]. Ponadto na terenie okręgu znajdowały się dwie enklawy województwa malborskiego: Rychliki i Stare Kusy[35].

Prusy Górne, Warmia i ziemia malborska na Nowej Mapie Królestwa Prus Johna Cary’ego z 1799. Okręg górnopruski (Oberland) zaznaczony kolorem zielono-niebieskim.

W wyniku reformy Fryderyka II w 1752 roku dawne Prusy Książęce zostały podzielone na 10 powiatów. W miejsce okręgu górnopruskiego powstały trzy duże powiaty: powiat Morąg (Kreis Mohrungen, ze starostwami Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Ostróda, Olsztynek i dziedzicznym starostwem Iława), powiat Kwidzyn (Kreis Marienwerder, ze starostwami Prabuty, Kwidzyn, Przezmark i dziedzicznym starostwem Szymbark) oraz powiat Nidzica (Kreis Neidenburg, ze starostwami Szczytno, Nidzica, Działdowo i dziedzicznym starostwem Dąbrówno)[36][37].

W 1773 roku Prusy Górne zostały rozdzielone między nowo utworzone prowincje Prusy Wschodnie (powiaty Morąg i Nidzica) i Prusy Zachodnie (powiat Kwidzyn z Ilawą)[38].

Z kolei w ramach reformy administracyjnej w 1818 roku powstały nowe, mniejsze powiaty (Landkreis): kwidzyński, suski (w rejencji kwidzyńskiej w Prusach Zachodnich), morąski, pasłęcki, ostródzki, nidzicki i szczycieński (w rejencji królewieckiej w Prusach Wschodnich)[39]. Przetrwały one w zasadniczych konturach do reformy w 1975 roku.

Obszary etnograficzne

[edytuj | edytuj kod]
Hasło "Oberland" w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom VII, str. 322 (Warszawa, 1886).

W XIX i na początku XX wieku Prusy Górne dzielono pod względem etnograficznym na dwa obszary[13][40][41][42]:

  • Niemieckie Prusy Górne (niem. Deutsch Oberland) – gdzie przeważała ludność niemiecka. Były to ówczesne powiaty pasłęcki, morąski, suski (iławski), i kwidzyński. Południowo-zachodnia część tego obszaru (pow. kwidzyński, suski i zachodnia część morąskiego) zaliczana była wraz z ziemią malborską (pow. sztumski i elbląski bez Żuław) do etnograficznego Powiśla, gdzie w różnym stopniu mieszkała również mniejszość polska.
  • Polskie Prusy Górne (niem. Polnisch Oberland) – zamieszkiwane były w większości przez ludność polską, czyli Mazurów pruskich. Były to ówczesne powiaty ostródzki, nidzicki i szczycieński, czyli zachodnia część Mazur.
Podział językowy Prus Wschodnich na mapie z 1880 roku. Kolor zielony – obszary z przewagą języka polskiego, czerwony – z przewagą niemieckiego.

Płynną granicę między tymi obszarami wyznacza dawny zasięg języka polskiego w Prusach, który mniej więcej pokrywa się z linią Lasów Taborskich i Puszczy Pruskiej.

Mazurzy używali gwary mazurskiej i ostródzkiej, zaliczanych przez językoznawców do dialektu mazowieckiego. Z kolei mniejszość polska Powiśla posługiwała się gwarami malborską, kociewską i gwarami chełmińsko-dobrzyńskimi (zob. dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński i jabłonkowanie). Wraz z upływem lat wpływ języka polskiego był coraz mniejszy, zwłaszcza w miastach.

Dialekty języka niemieckiego na obecnych ziemiach polskich w 1897 roku. Widoczny zasięg dialektu wysokopruskiego (Hochpreußisch).

Niemiecka ludność w Prusach Górnych i w środkowej Warmii używała dialektu wysokopruskiego (niem. Hochpreußisch), zaliczanego do języka wysokoniemieckiego[43]. Obecność tego dialektu wskazywała na pochodzenie lokalnej ludności od osadników ze Śląska, Łużyc, Saksonii Górnej i Turyngii, którzy byli sprowadzani tu od pierwszych dekad XIV wieku[44]. Był on spokrewniony ze śląską odmianą języka niemieckiego. W Prusach Górnych i większości ziemi malborskiej mieszkańcy używali jednej z dwóch gwar dialektu wysokopruskiego, czyli gwary górnopruskiej (niem. Oberländisch)[45]. Dialekt wysokopruski wyróżniał się na tle pozostałych niemieckojęzycznych rejonów Prus, gdzie dominował dialekt dolnopruski (niem. Niederpreußisch). Linia benracka rozgraniczająca oba dialekty pokrywała się w przybliżeniu z granicą pomiędzy Prusami Górnymi a ziemiami malborską i chełmińską.

Współczesna sieć parafii ewangelickich na tle historycznych granic Prus Książęcych oraz historycznego zasięgu języka polskiego i zasiedlenia Mazurów.

Ludność Prus Górnych przed rokiem 1945, zarówno niemiecka, jak i mazurska, należała przede wszystkim do wyznania ewangelickiego (luterańskiego), co wynikało z dziedzictwa Prus Książęcych. Mniejszość polska na Powiślu, podobnie jak w sąsiedniej Warmii, wyznawała katolicyzm, co było dziedzictwem Prus Królewskich. W regionie zamieszkiwały ponadto niewielkie grupy pochodzących z Holandii mennonitów, a także żydzi[46][47].

Mimo różnicy językowej, do XIX wieku mieszkańcy obu części Prus Górnych („Oberlandczycy”) zachowywali zwykle wspólną tożsamość, opartą na jednej religii, kulturze i przynależności państwowej (aż do 1871 roku nie było państwa niemieckiego). Urodzony w Szymbarku niemiecki pisarz Ottfried Graf von Finckenstein nazwał Prusy Górne „jasnowłosą siostrą Mazur” („die blonde Schwester Masurens“). Tak pojmowana lokalnie tożsamość miała m.in. wpływ na wyniki plebiscytu z 1920 roku wśród Mazurów[48][49].

Jako region kulturowy

[edytuj | edytuj kod]
Krainy Prus Wschodnich, mapa poglądowa sprzed 1939 roku.

W czasach niemieckich Prusy Wschodnie wciąż dzielono tradycyjnie na krainy: Prusy Górne, Warmię, Natangię i Sambię oraz Mazury i Małą Litwę. Mimo zmian administracyjnych, podział kraju z 1525 roku odcisnął trwałe piętno na krajobrazie, kulturze i strukturze etnograficznej regionu[50].

Pojęcie Oberland czasem zawężano tylko do powiatów leżących w prowincji Prusy Wschodnie[31]. Tak omówił je Adolf Bötticher w swojej monografii zabytków Prus Górnych z 1893 roku. Określił on obszar Prus Górnych na 7016,52 km² zaliczając do niego powiaty pasłęcki, morąski, ostródzki, nidzicki i szczycieński. Trzy ostatnie zaliczył również do Mazur[51].

Mapa Prus Górnych z monografii Adolfa Böttichera, 1893

W początkach XX wieku, gdy utrwaliło się pojęcie Mazur, zaczęto je odróżniać od ścisłych Prus Górnych, czyli powiatów pasłęckiego, morąskiego i ostródzkiego. Był to obszar dawnego Kreis Mohrungen w granicach z 1752 roku i teren określany do XVIII wieku jako Hockerlandia[40][52]. Rozróżnienie to nie było jednak przyjęte powszechnie. Wciaż pamiętano o historycznych granicach krain w Prusach Wschodnich[53].

W 1929 roku Stanisław Srokowski pisał na ten temat:

Niektórzy niemieccy geografowie za Oberland uważają tylko powiaty Pruski Holland, czyli Pasłęk (859 km²), Morąg (1264 km²) i Ostródę (1553 km²), gdy inni, rozróżniwszy obok Oberlandu niemieckiego także polski i określiwszy dla tego ostatniego południową część powiatu ostródzkiego, przydają mu również powiat niborski i szczycieński, choć ten ostatni powszechnie zaliczany bywa do Mazurszczyzny[54].

Muzeum Warmii i Mazur nadając oddziałowi w Morągu nazwę Muzeum Prus Górnych poszło za tą tradycją i odniosło nazwę Prusy Górne do „obszaru położonego pomiędzy Warmią, Dolnym Powiślem a definiowanymi etnograficznie Mazurami”[55].

Obecnie Prusy Górne traktowane są jako „jedna z trzech krain historycznych regionu dawnych Prus w granicach Polski", obok Warmii i Mazur[56].

Kontrowersje dotyczące określenia Prus Górnych

[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej usiłowano rozciągnąć na całe Prusy Górne znaczenie nazw regionów etnograficznych leżących w ich granicach:

Powiśle

[edytuj | edytuj kod]

Właściwe Powiśle (Powiśle Dolne) to powiaty w Prusach leżące po wschodniej stronie Wisły. W czasach niemieckich należały one do prowincji Prusy Zachodnie, a w okresie międzywojennym do regencji zachodniopruskiej. Ich zasięg wyznaczała mniejszość polska. W 1920 roku na Powiślu odbył się plebiscyt mający określić jego przynależność państwową, co upowszechniło tę nazwę na początku XX wieku.

W czasach powojennych propaganda PRL usiłowała rozciągnąć pojęcie Powiśle na całe Prusy Górne, co miało w zamyśle nadać tym ziemiom polski charakter. Już w 1953 roku pracownicy Instytutu Zachodniego w Poznaniu zdefiniowali na nowo obszar Powiśla jako obszar obejmujący obok dotąd zaliczanych do niego powiatów: elbląskiego, malborskiego, sztumskiego, kwidzyńskiego, suskiego (iławskiego) oraz gmin: Zalewo i Stary Dzierzgoń w powiecie morąskim, również pozostałe gminy powiatu morąskiego oraz powiat pasłęcki[57].

Przy opisywaniu tego obszaru wskazywano, że stanowi on trzecią część (po Warmii i Mazurach) tzw. Pomorza Mazowieckiego (powojenny eufemizm oznaczający Prusy)[58]. Rajmund Galon zdefiniował wówczas nowe granice regionu: „Wschodnia granica Powiśla przebiega wzdłuż rzeki Pasłęki, następnie wschodnim skrajem Wyżyny Elbląskiej. Południowa granica Powiśla trzyma się granicy politycznej sprzed 1939 r.” Jednocześnie wskazywał, że Powiśle nie posiada cech odrębnego regionu geograficznego i wchodzi w skład kilku krain naturalnych rozciągających się pomiędzy Wisłą a Niemnem, a jedynie skrajne usytuowanie Powiśla w stosunku do pozostałych obszarów „Pomorza Mazowieckiego”, nizin nadwiślańskich i Żuław stanowi o jego wyodrębnieniu[59].

Tak pojmowane Powiśle nigdy jednak nie weszło do powszechnego użycia. Używa się go jedynie w powiatach leżących w województwie pomorskim oraz w kontekście plebiscytu z 1920 roku. Zaś na terenach leżących w obecnym województwie warmińsko-mazurskim uważane było za określenie sztuczne i kontrowersyjne[60].

Mazury Zachodnie

[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w przypadku określenia Powiśle, propaganda PRL promowała również inną nazwę dla tego regionu – Mazury Zachodnie[61][62]. Obecnie jest ona wciąż używana w kontekście turystycznym[63][64][65].

W 1945 roku do Polski włączono południową część Prus Wschodnich jako Okręg Mazurski. W ramach polityki wobec Ziem Odzyskanych usuwano niemieckie nazwy. W 1946 roku powstało województwo olsztyńskie, ale bez Powiśla Dolnego i tzw. subregionu EGO (powiat ełcki, gołdapski, olecki). W 1950 roku do województwa włączono ziemię lubawską, która miała odrębną historię i kulturę. Cały ten obszar zaczęto potocznie nazywać ziemią olsztyńską lub po prostu Mazurami[66][67]. W późniejszym okresie władze województwa olsztyńskiego promowały zbitkę Warmia i Mazury, co znalazło miejsce również w nazwie utworzonego w 1999 roku województwa warmińsko-mazurskiego. Jednak w ścisłym znaczeniu Mazury i Warmia, choć zajmują większość, to nie stanowią całego obszaru tego województwa[68].

Określenie Mazury Zachodnie nie ma uzasadnienia w uwarunkowaniach etnokulturowych dla całości Prus Górnych. Do Mazur była zaliczana tylko południowo-wschodnia część Prus Górnych (dawne powiaty: ostródzki w granicach sprzed 1975, nidzicki oraz szczycieński)[69]. Byłe powiaty morąski i pasłęcki nigdy nie stanowiły części tego regionu etnograficznego, podobnie jak powiat suski (iławski), który w tym przypadku zaliczany jest do etnograficznego Powiśla. Zatem błędem jest zaliczanie całych Prus Górnych do Mazur[40][70].

Zgodnie z etnograficznym podziałem regionu pojęcie Mazury Zachodnie dotyczyło obszaru, na którym występowała gwara zachodniomazurska, czyli okolic Działdowa, Nidzicy i Szczytna. Ziemia ostródzka, która miała własną gwarę (inną od mazurskiej) stanowiła odrębny obszar[71].

Historia

[edytuj | edytuj kod]
Okręg górnopruski na mapie Królestwa Prus z roku 1758 – oznaczony kolorem różowym. Na mapie odróżniono właściwą Hockerlandię od okręgu górnopruskiego (Circulus Hockerlandiae).
Prusy Górne na zachód od Warmii opisane jako Hockerlandia, Mapa Świętej Warmii z 1755 roku.

W XIII wieku zachodnia część Prus zasiedlona była przez pruskie plemiona Pomezanów, Pogezanów i Sasinów (dokładny ich zasięg znany jest w przybliżeniu). Jednak wcześniej na południe od rzeki Dzierzgoń region zamieszkiwała ludność słowiańska, zaliczana do ludów lechickich (polskich)[72]. Najazdy pruskie w XII i na początku XIII wieku spustoszyły Pomezanię i Sasinię i wyparły stamtąd ludność słowiańską[73][74][75].

Prusy Górne były pierwszym regionem zdobytym podczas podboju Prus w latach 1230 do 1249 przez Zakon krzyżacki wspierany przez książąt polskich.

Decydujące starcie miało miejsce zimą 1234 roku w bitwie nad Dzierzgonią (znaną też jako bitwa nad rzeką Sirgune), gdzie Prusowie zostali rozbici przez dużą polsko-krzyżacką wyprawę krzyżową pod wodzą księcia Konrada mazowieckiego z udziałem jego syna Kazimierza kujawskiego, księcia śląskiego i krakowskiego Henryka Brodatego i jego syna Henryka Pobożnego, wielkopolskiego Władysława Odonica, pomorskiego Świętopełka i jego brata Sambora oraz krzyżackiego mistrza krajowego Hermanna von Balka. Według kronikarza krzyżackiego Piotra z Dusburga w bitwie zginęło ponad 5000 Prusów[76][77].

Przyłączenie Prus Górnych do państwa krzyżackiego przypieczętował zawarty z inicjatywy legata papieskiego Jakuba z Leodium prusko-krzyżacki układ w Dzierzgoniu w 1249 roku. Traktat kończył I powstanie pruskie (1242-1249) oraz zapewniał nawróconym Prusom równe prawa z kolonizatorami i dostęp do stanu duchownego i rycerskiego[78]. Odtąd rozpoczęło się na ziemiach między dolną Wisłą a Pasłęką osadnictwo z Niemiec, Śląska i Mazowsza.

Zajęte ziemie pruskie na mocy postanowień papieskich podzielono między Zakon a świecką władzę kościelną. I tak Prusy Górne oraz Prusy Dolne podlegały bezpośrednio władzom Zakonu, a położona pomiędzy nimi Warmia stała się wydzieloną w obrębie państwa zakonnego domeną biskupów warmińskich[79]. Komturie górnopruskie (malborska, elbląska, dzierzgońska i ostródzka) podlegały bezpośrednio wielkiemu mistrzowi w Malborku, a komturie dolnopruskie nadzorował wielki marszałek, który rezydował w Królewcu. Do Prus Górnych zaliczano także obszar Wielkiej Puszczy w okolicach Szczytna, który podlegał komturii elbląskiej.

Po wojnie trzynastoletniej w roku 1466 i wydzieleniu ziemi malborskiej oraz przyłączeniu jej wraz z Warmią oraz odbitym Pomorzem Gdańskim i ziemią chełmińską, michałowską oraz lubawską do Polski, ostatecznie ukształtowane zostały też granice Prus Górnych jako okręgu pozostającego częścią Prus Zakonnych i będącego niemal w całości otoczonym przez ziemie Prus Królewskich należących do Polski. Prusy Górne jako część Prus Zakonnych i Książęcych były lennem Korony Królestwa Polskiego od 1466 aż do roku 1657. W roku 1701 powstało Królestwo Prus.

Okręg górnopruski (Oberländische Kreis, circulus Hockerlandiae) istniał w latach 1525–1752. W 1818 nastąpił nowy podział administracyjny na mniejsze powiaty (niem. Landkreis), przy czym powiaty leżące na Powiślu (kwidzyński i suski) były częścią prowincji Prusy Zachodnie, natomiast powiaty położone w Hockerlandii (morąski i pasłęcki) i na Mazurach (ostródzki, nidzicki i szczycieński) zaliczały się do Prus Wschodnich[80].

W XIX wieku Prusy Górne weszły wraz z całym Królestwem Prus w skład zjednoczonych Niemiec.

Po I wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego z 1919 roku do odrodzonej Polski włączono Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, wobec czego przestała istnieć prowincja Prusy Zachodnie. Powiaty Powiśla dołączono do Prus Wschodnich jako rejencję zachodniopruską. Decyzją traktatu do Polski włączono też bez plebiscytu miasto Działdowo z okoliczymi gminami na Mazurach (południowa część powiatu nidzickiego). 11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu, który zakończył się zwycięstwem strony niemieckiej. W jego wyniku do Polski włączono jedynie 8 gmin wiejskich: 5 na Powiślu i 3 na Mazurach[81].

Od roku 1945 Prusy Górne w całości wchodzą w skład Polski. Tereny Prus Górnych zostały zasiedlone przez osadników pochodzących z różnych rejonów Polski, przede wszystkim z Mazowsza i dawnych Kresów. W latach 1945–1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała niektóre miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie Prus, aby przywrócić – albo często nadać nową – polską, nazwę. Istniejące wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nie używane, np.:

W początkach XXI wieku regionaliści zaczęli wracać do historycznej nazwy regionu Prus Górnych. Pojawiły się publikacje i wystawy nawiązujące do historii regionu[82][83]. W 2024 regionalnemu oddziałowi Muzeum Warmii i Mazur w Morągu nadano nazwę Muzeum Prus Górnych[84].

Miasta

[edytuj | edytuj kod]
Lp. Miasto Populacja (2024) Powierzchnia Województwo Region etnograficzny
1. Kwidzyn 36 731 21,54 km² pomorskie Powiśle
2. Iława 32 106 21,88 km² warmińsko-mazurskie Powiśle
3. Ostróda 31 336 14,15 km² warmińsko-mazurskie Mazury
4. Szczytno 21 878 9,97 km² warmińsko-mazurskie Mazury
5. Działdowo 20 125 11,47 km² warmińsko-mazurskie Mazury
6. Morąg 12 757 6,11 km² warmińsko-mazurskie –
7. Nidzica 12 629 6,86 km² warmińsko-mazurskie Mazury
8. Prabuty 12 192 7,29 km² pomorskie Powiśle
9. Pasłęk 11 728 11,41 km² warmińsko-mazurskie –
10. Olsztynek 7165 7,69 km² warmińsko-mazurskie Mazury
11. Susz 5245 6,67 km² warmińsko-mazurskie Powiśle
12. Wielbark 2979 18,3 km² warmińsko-mazurskie Mazury
13. Miłomłyn 2410 12,38 km² warmińsko-mazurskie Mazury
14. Miłakowo 2399 8,76 km² warmińsko-mazurskie –
15. Pasym 2390 15,18 km² warmińsko-mazurskie Mazury
16. Zalewo 2026 8,22 km² warmińsko-mazurskie Powiśle
17. Kisielice 2005 3,37 km² warmińsko-mazurskie Powiśle
18. Młynary 1681 2,76 km² warmińsko-mazurskie –

Miasta zdegradowane

[edytuj | edytuj kod]

Do dawnych miast Prus Górnych należą:

Lp. Dawne miasto Populacja (2021) Prawa miejskie Degradacja Województwo Region etnograficzny
1. Gardeja 2323 1334 r. 1945 r. pomorskie Powiśle
2. Biskupiec 1727 1331 r. 1946 r. warmińsko-mazurskie Powiśle
3. Dąbrówno 952 1325 r. 1945 r. warmińsko-mazurskie Mazury

Kultura

[edytuj | edytuj kod]
  • Od niemieckiej nazwy Prus Górnych wziął swoją dawną nazwę Kanał Elbląski (niem. Oberländischer Kanal, Elbing-Oberländischer, do 1945 pol. Kanał Oberlandzki, Elblągsko-Oberlandski)[85][86][87].
Charakterystyczny dla architektury Prus Górnych dom podcieniowy. Wieś Kalnik, gmina Morąg, rok 1927.
  • Znaną badaczką folkloru i pradziejów Prus Górnych była Elisabeth Lemke (1849–1925), wychowana w majątku Rąbity koło Zalewa. Jej główną pracą było trzytomowe dzieło etnograficzne Volkstümliches in Ostpreußen (1884–1899), w którym umieściła podania (117), bajki (67), wierzenia, obrzędy oraz pieśni z Prus Górnych[88].
  • W 1898 roku w Pasłęku powstało Górnopruskie Towarzystwo Historyczne (Oberländischer Geschichtsverein), którego honorowym przewodniczącym został książę Alexander zu Dohna ze Słobit[89]. Od 1907 roku jego przewodniczącym był Hugo Bonk[90].
Pałac Dohnów w Morągu, siedziba Muzeum Prus Górnych.
  • W 2024 roku regionalnemu oddziałowi Muzeum Warmii i Mazur w Morągu (dawniej im. Johanna Gottfrieda Herdera) nadano nazwę Muzeum Prus Górnych. Wiąże się to z zadaniem placówki, która prezentuje eksponaty związane geograficznie i historycznie z tą krainą. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Muzeum Warmii i Mazur zajmuje się przybliżaniem historii całego regionu. Realizuje to poprzez swoje oddziały. Historię Warmii przybliżają oddziały w Lidzbarku Warmińskim i w Olsztynie, a historię Mazur prezentuje oddział w Szczytnie. Trzecia kraina regionu, Prusy Górne, będzie prezentowana w Morągu[84].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Utworzony w 1525 roku okręg górnopruski po lacinie określano circulus Hockerlandiae, a po niemiecku der Oberländische Kreis, co świadczy o tym, że oba określenia, Oberland i Hockerlandia, traktowano już wówczas jako synonimy.
  2. ↑ Teren Żuław Wiślanych między Nogatem a Wisłą (Żuławy Zantyrskie) stanowił przedmiot rywalizacji pomorsko-krzyżackiej w XIII wieku
  3. ↑ Jego obszar różnił się od pierwotnego pruskiego terytorium plemiennego o tej samej nazwie
  4. ↑ Do ziemi chełmińskiej zaliczano wówczas też ziemie lubawską, michałowską i łasińską.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b Lech Słodownik: Pogórze, Prusy Górne, Oberland.... [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-13)]. (pol.).
  2. ↑ Nowa nazwa morąskiego oddziału Muzeum Warmii i Mazur: Muzeum Prus Górnych w Morągu | morag.muzeum.olsztyn.pl [online], morag.muzeum.olsztyn.pl [dostęp 2025-08-13].
  3. ↑ Kujawsko-Pomorskie. Województwo o wielu obliczach [online], KPCK, 8 czerwca 2020 (pol.).
  4. ↑ a b Radosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu. Koncepcja, założenia projektu i plany wydawnicze, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII – 2021, s. 190-191
  5. ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
  6. ↑ Marian Biskup, Wojna pruska, Oświecim 2014, s. 29
  7. ↑ Von Preussen, Pruski Horyzont: Pojezierze Iławskie - charakterystyka regionu. [online], Pruski Horyzont, 12 lutego 2012 [dostęp 2025-07-31].
  8. ↑ Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13)
  9. ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
  10. ↑ Sławomir Jóźwiak Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzyżackiego na południowych obszarach Prus Górnych do 1410 r., Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-27 (2000), str. 3.
  11. ↑ Warmia i Mazury w rozwoju dziejowym (1466—1939). Mapy historyczne, Olsztyn 1969, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie
  12. ↑ Hasło Obeland w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom VII, str. 322, Warszawa, 1886
  13. ↑ a b Leksykon Polactwa w Niemczech, wyd. Związek Polaków w Niemczech, Opole 1939.
  14. ↑ W. Kujawski Prusy Górne. Szlak wodny/Ein Wasserweg, wydawnictwo QMK, Olsztyn, 2016 (z serii przewodników po dawnych Prusach Wschodnich).
  15. ↑ Nasz region to nie tylko Warmia i Mazury... na stronie mojemazury.pl
  16. ↑ Oberland i "muzealne" Prusy Górne [online], Kraina Kanału Oberlandzkiego [dostęp 2024-12-09].
  17. ↑ Muzeum Prus Górnych w Morągu | morag.muzeum.olsztyn.pl [online], morag.muzeum.olsztyn.pl [dostęp 2024-12-09].
  18. ↑ Prusy górne wystawa - artykuły w serwisie Nasze Miasto [online], Malbork Nasze Miasto, 13 lipca 2022 [dostęp 2024-12-09] (pol.).
  19. ↑ Biblioteka, Wystawa Prusy Górne. Zaginiona kraina. – Biblioteka Powiatu Ostródzkiego [online], 16 września 2021 [dostęp 2025-07-27].
  20. ↑ M. Biskup, G. Labuda Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, G. Labuda (red.) Dzieje Pomorza, M. Biskup Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach i inne tegoż, zob. mapki w tych pracach
  21. ↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.
  22. ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
  23. ↑ Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13)
  24. ↑ Legendarne dzieje Prusów [online], ziemialubawska.blogspot.com [dostęp 2025-07-26].
  25. ↑ ›hocker‹ in: Deutsches Wörterbuch (¹DWB) [online], DWDS [dostęp 2025-07-27] (niem.).
  26. ↑ Höcker – Schreibung, Definition, Bedeutung, Etymologie, Synonyme, Beispiele [online], DWDS, lipiec 2025 [dostęp 2025-07-27] (niem.).
  27. ↑ Radosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu. Koncepcja, założenia projektu i plany wydawnicze, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII – 2021, s. 190-191
  28. ↑ Sławomir Jóźwiak Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzyżackiego na południowych obszarach Prus Górnych do 1410 r., Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-27 (2000), s. 3–4
  29. ↑ Marian Biskup, Marian Biskup, Roman Czaja, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach: władza i społeczeństwo, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15526-1 [dostęp 2025-09-02].
  30. ↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.
  31. ↑ a b Navicula o historii Warmii i Mazur: Co to jest Oberland? [online], Sailbook.pl, 5 lutego 2015 (pol.).
  32. ↑ Landkreis Mohrungen – GenWiki [online], wiki.genealogy.net [dostęp 2025-08-13].
  33. ↑ Kościuszki 3, Górne Prusy, ew. Górny Kraj, niem. Oberland [online], EPDZ, 11 lipca 2019 [dostęp 2025-08-13].
  34. ↑ Mapa „Prusy Książęce w XVI wieku” W: Max Toeppen „Historia Mazur. Przyczynek do dziejów krainy i kultury pruskiej”, Wspólnota Kulturowa Borussia, Olsztyn 1995
  35. ↑ Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement. Tomasz Panecki, Marek Słoń (red.). Cz. II. Warszawa: Instytut Historii PAN, 2021, s. 15, 20, 28. ISBN 978-83-66911-07-9. [dostęp 2024-10-30].
  36. ↑ Geschichte von Morag-Mohrungen [online], www.mohrungen.eu [dostęp 2025-08-13].
  37. ↑ Przegląd historyczny Prus Wschodnich – Ostpreußen [online] [dostęp 2025-08-13].
  38. ↑ Max Toeppen, Atlas zur historisch-comparativen Geographie von Preussen, 1858.
  39. ↑ Przegląd historyczny Prus Wschodnich – Ostpreußen [online] [dostęp 2025-08-13].
  40. ↑ a b c Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom VII, str. 322 (Warszawa, 1886)
  41. ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, 1898.
  42. ↑ Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13)
  43. ↑ Mapa dialektów niemieckich z 1897 [online], mitglied.multimania.de [zarchiwizowane z adresu 2011-07-16].
  44. ↑ Ewa Żebrowska, Dialekty niemieckie na Warmii (1998), Studia Warmińskie T. 35; Olsztyn, 1998.
  45. ↑ Georg Wenker, Sprachatlas des Deutschen Reichs, 1881.
  46. ↑ Germany - Religion [online], www.1902encyclopedia.com [dostęp 2025-08-14].
  47. ↑ Prussia [online], ccel.org [dostęp 2025-08-14].
  48. ↑ n, Navicula o historii Warmii i Mazur: Co to jest Oberland? [online], Sailbook.pl, 5 lutego 2015 [dostęp 2025-08-17].
  49. ↑ Wystawa Prusy Górne. Zaginiona kraina. – Biblioteka Powiatu Ostródzkiego [online], 16 września 2021 [dostęp 2025-08-17].
  50. ↑ Adolf Bötticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler in: Samland, Heft I., Königsberg 1891, Natangen, Heft II., Königsberg 1898; Oberland, Heft III., Königsberg 1893; Ermland, Heft IV., Königsberg 1894, Litauen, Heft V., Königsberg 1895, Masuren, Heft VI, Königsberg 1896
  51. ↑ Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen: Das Oberland, H. Hermes, 1893 [dostęp 2025-08-16] (niem.).
  52. ↑ Renowacje i Zabytki, Nr 4/2023
  53. ↑ Hermann Schultz: Oberland: ein Führer und Wegweiser. Hartung, Königsberg, 1929 (kopia cyfrowa
  54. ↑ Renowacje i Zabytki, Nr 4/2023
  55. ↑ Nowa nazwa morąskiego oddziału Muzeum Warmii i Mazur: Muzeum Prus Górnych w Morągu | morag.muzeum.olsztyn.pl [online], morag.muzeum.olsztyn.pl [dostęp 2025-08-16].
  56. ↑ Nowa nazwa morąskiego oddziału Muzeum Warmii i Mazur: Muzeum Prus Górnych w Morągu | morag.muzeum.olsztyn.pl [online], morag.muzeum.olsztyn.pl [dostęp 2025-08-22].
  57. ↑ (red.) Stanisława Zajchowska, Maria Kiełczewska-Zalewska: Warmia i Mazury: praca zbiorowa. Poznań: Instytut Zachodni, 1953, s. 196, seria: Ziemie Staropolski.
  58. ↑ (red.) Stanisława Zajchowska, Maria Kiełczewska-Zalewska: Warmia i Mazury: praca zbiorowa. Poznań: Instytut Zachodni, 1953, s. 7, seria: Ziemie Staropolski.
  59. ↑ Rajmund Galon: Powiśle. W: (red.) Stanisława Zajchowska, Maria Kiełczewska-Zalewska: Warmia i Mazury: praca zbiorowa. Poznań: Instytut Zachodni, 1953, s. 282, seria: Ziemie Staropolski.
  60. ↑ Powiśle Dolne [online], zulawy.infopl.info [dostęp 2025-08-16].
  61. ↑ Mazury Zachodnie [online], Wydawnictwo Turystyczne Compass [dostęp 2023-02-28] (pol.).
  62. ↑ Mazury Zachodnie, Pojezierze Iławskie - noclegi, atrakcje turystyczne - lot.ilawa.pl [online], web.archive.org, 26 stycznia 2023 [dostęp 2023-10-08] [zarchiwizowane z adresu 2023-01-26].
  63. ↑ Mazury Zachodnie | Informacja Turystyczna [online], 30 sierpnia 2025 [dostęp 2025-08-28].
  64. ↑ Magdalena Rudzka, Mazury Zachodnie to kraina jezior i spokoju. Gdzie leżą, z czego słyną i jaką mają historię? | National Geographic [online], www.national-geographic.pl [dostęp 2025-08-28].
  65. ↑ Marcin Nowak, To też są Mazury. Tylko te... w wersji slow [online], Gdziewyjechac.pl | Wędrowne Motyle. Największy blog podróżniczy w Polsce, 13 sierpnia 2020 [dostęp 2025-08-28].
  66. ↑ Ziemia Olsztyńska 1945-1970. Autor: Zdzisław Mirek, Olsztyn 1970. wyd. Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej
  67. ↑ Warmia w czasach PRL-u – DOM WARMIŃSKI [online] [dostęp 2025-08-28].
  68. ↑ Nasz region to nie tylko Warmia i Mazury... [online], naszawarmia.pl [dostęp 2025-08-28].
  69. ↑ Jak daleko sięgają Mazury? [online], mojemazury.pl [dostęp 2025-08-28].
  70. ↑ Nowa nazwa morąskiego oddziału Muzeum Warmii i Mazur: Muzeum Prus Górnych w Morągu | morag.muzeum.olsztyn.pl [online], morag.muzeum.olsztyn.pl [dostęp 2025-08-28].
  71. ↑ DIALEKTOLOGIA POLSKA [online], www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2025-08-28].
  72. ↑ Uniwersytet Mikołaja Kopernika (Toruń) Instytut Archeologii i Etnografii, Studia nad Osadnictwem Średniowiecznym Ziemi Chełmińskiej. T. 4 (2002), Toruń, 2002 [dostęp 2019-08-21].
  73. ↑ Uniwersytet Mikołaja Kopernika (Toruń) Instytut Archeologii i Etnografii, Studia nad Osadnictwem Średniowiecznym Ziemi Chełmińskiej. T. 4 (2002), Toruń, 2002 [dostęp 2019-08-21].
  74. ↑ Sławomir Wadyl, WĘGRY. THE SETTLEMENT COMPLEX IN THE POMERANIAN-PRUSSIAN BORDERLAND IN THE 11TH-12TH C. // WĘGRY. ZESPÓŁ OSADNICZY NA POGRANICZU POMORSKO-PRUSKIM W XI-XII W. [online] [dostęp 2019-08-26] (ang.).
  75. ↑ Pruthenia Society, Seweryn Szczepanski: Pruthenia Yearbook, vol 6: 2011. [dostęp 2019-08-29]. (ang.).
  76. ↑ Marian Biskup, Gerard Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986, s. 140.
  77. ↑ Piotr Szczurowski, Bitwa nad rzeką Sirgune, Sandomierz: Armoryka, 2020, ISBN 978-83-8064-809-8 [dostęp 2025-10-30].
  78. ↑ Traktat dzierzgoński – DOM WARMIŃSKI [online] [dostęp 2025-08-04].
  79. ↑ Historyk: Nasz region to nie tylko Warmia i Mazury.
  80. ↑ Przegląd historyczny Prus Wschodnich – Ostpreußen [online] [dostęp 2025-08-13].
  81. ↑ Plebiscyt na Powiślu w 1920 roku [online], www.gdansk.ap.gov.pl [dostęp 2025-08-22].
  82. ↑ Prusy górne wystawa - artykuły w serwisie Nasze Miasto [online], Malbork Nasze Miasto, 13 lipca 2022 [dostęp 2024-12-09].
  83. ↑ Prusy Górne [online], Muzeum Elbląg [dostęp 2024-12-09].
  84. ↑ a b Nowa nazwa morąskiego oddziału Muzeum Warmii i Mazur: Muzeum Prus Górnych w Morągu [online], morag.muzeum.olsztyn.pl, 11 grudnia 2024 (pol.).
  85. ↑ Posty i ciekawostki związane z Oberlandem i Kanałem Elbląsko-Oberlandzkim [online], Kraina Kanału Oberlandzkiego [dostęp 2023-03-11] (pol.).
  86. ↑ n, 15 Ciekawostek o Kanale Elbląskim [online], Podróż Trwa, 30 grudnia 2021 [dostęp 2023-03-11] (pol.).
  87. ↑ Oberland. Kraina Kanału Oberlandzkiego. Oberländische Kanal.- dziedzictwo kulturowe miejsc i okolic Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego [online], Kraina Kanału Oberlandzkiego [dostęp 2024-12-09].
  88. ↑ Elisabeth Lemke, Volksthümliches in Ostpreussen, t. I-III [online], polona.pl [dostęp 2023-03-11].
  89. ↑ Andreas Kossert, Prusy Wschodnie. Historia i mit, Wyd. nauk. Scholar, Warszawa 2009.
  90. ↑ Oficyna Wydawnicza PRUTHENIA: Historia Olsztyna 1353-1772 [online], Oficyna Wydawnicza PRUTHENIA [dostęp 2025-10-05].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Regiony historyczne w Polsce
Wielkopolska
Kujawy
Ziemia łęczycko-sieradzka
Mazowsze
Podlasie
Litwa
Ruś Czarna
Polesie
  • ziemia brzeska
Małopolska
Ruś Czerwona / Grody Czerwieńskie
Spisz i Orawa
Śląsk
Ziemia kłodzka
Łużyce
Ziemia lubuska
  • ziemia kostrzyńska
  • ziemia kiniecka
  • ziemia słubicka
  • ziemia sulęcińska
  • ziemia torzymska
Brandenburgia
Pomorze
Prusy
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Prusy_Górne&oldid=78090887”