Hanza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zasięg Hanzy około roku 1400

     strefa niderlandzka

     strefa westfalska

     strefa saksońska

     strefa wendyjska

     strefa brandenburska

     strefa pomorska

     strefa pruska

     strefa liwska

     strefa szwedzka

Kwadratami oznaczono Kantory, kółkami miasta hanzeatyckie.

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (ze niem. Hanse – gromada) – związek kupców lub miast handlowych Europy z czasów średniowiecza[1]. Miasta należące do związku popierały się na polu gospodarczym, utrudniając pracę kupcom z miast nienależących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i niekiedy wojskową.

Miasta i strefy Hanzy około 1400 roku

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze hanzy powstały w XII wieku w Niderlandach, następna (tzw. hanza londyńska) składała się z 15 miast z Flandrii i ułatwiała im handel wełną z Anglii. Do bardziej znanych miast hanzeatyckich w Europie należały: Lubeka, Brunszwik, Kolonia (D), Bergen (N), Brugia (B), Gdańsk (PL), Nowogród, Kaliningrad, Smoleńsk (RU), Kowno (LT), Ryga (LV), Tallin (EST).

Największą sławę zdobyła tzw. Hanza niemiecka (w literaturze znana po prostu jako „Hanza”), która w XIV-XV w. gromadziła praktycznie wszystkie miasta pobrzeża Morza Północnego i Bałtyckiego. Jej początkiem był zawarty w 1241 roku traktat Lubeki z miastem Soest, do którego po kilku latach dołączyły Rostock, Wismar, Brema, Hamburg, Visby i inne miasta[2]. Po uzyskaniu monopolu na wspomnianych akwenach Hanza osiągała wielkie zyski, a należące do niej miasta często wówczas właśnie przeżywały świetność. W 2 połowie XIII wieku król norweski Eryk II Wróg Księży próbował ograniczyć wpływy Hanzy, jednak został przez nią pokonany i zmuszony do zapłacenia odszkodowania, nadania przywileju wyłączności na handel i wyjęcia spod norweskiego prawa[2]. Równie wielkie były wpływy polityczne Hanzy, zwłaszcza w Niemczech i państwach skandynawskich. Szczytem potęgi Hanzy było kilkadziesiąt lat po wygraniu wojny przeciw Danii w latach 1368–1370 zakończonej pokojem w Stralsundzie, w której król Waldemar IV Atterdag zrzekł się na rzecz Hanzy 15% zysków z duńskiego handlu. Hanza w tym czasie niepodzielnie władała handlem na Bałtyku i Morzu Północnym, stanowiąc prawa, ustalając cła i reguły handlu. Wpływy Hanzy sięgały Nowogrodu i Anglii, gdzie prowadziła kantor hanzeatycki w Londynie. Bogate miasta były w stanie często wystawiać większe i silniejsze armie zaciężne niż biedni monarchowie, polegający często na pospolitym ruszeniu szlachty.

W szczytowym okresie rozwoju Hanza liczyła około 160 miast pod przewodnictwem Lubeki, a językiem urzędowym Związku była odmiana języka dolnosaksońskiego z rejonu tegoż miasta. Delegaci z miast hanzeatyckich zjeżdżali się co jakiś czas i opracowywali wspólną politykę (tzw. Hansetage). W głównym mieście związku, Lubece, działał sejm związku, rozstrzygający wewnętrzne spory i ustalający jej politykę.

Z czasem jednak znaczenie tej organizacji zaczęło maleć. Miasta stały się bardziej zależne od swoich monarchów, pojawiły się rozbieżności między interesami poszczególnych członków, niechęć konsumentów do wysokich cen dyktowanych przez ligę, wreszcie konkurencja niezależnych kupców holenderskich doprowadziły do upadku organizacji. W 1438 roku wybuchała pierwsza wojna między Holendrami a miastami Hanzy, która mimo nierozstrzygnięcia udowodniła, że wpływy Hanzy nie są tak wielkie jak dawniej. Wkrótce wybuchła kolejna wojna, w której Holandię wsparła Anglia, co doprowadziło do wieloletniego konfiskowania sobie towarów przez skonfliktowane strony[2]. Wkrótce od Hanzy zaczynały się odłączać miasta saskie. W 1494 r. kupcy hanzeatyccy zostali wygnani z Nowogrodu. W 1494 roku Gdańsk stanął na czele grupy, obejmującej Braniewo, Chełmno, Elbląg, Królewiec i Toruń oraz przez jakiś czas utrzymywał kantor handlowy w Kownie[3]. W 1535 roku w bitwie pod Helsingborgiem flota Hanzy przegrała z królem Szwecji Gustawem I Wazą, co spowodowało odebranie przywilejów w Szwecji. Następnie Hanza straciła wpływy w Danii i Inflantach, a w 1598 roku królowa Anglii Elżbieta I Tudor wyrzuciła z kraju wszystkich kupców hanzeatyckich, oprócz przedstawicieli Gdańska[2]. Ostatecznie Hanza utraciła pozycję w wyniku wielkich odkryć geograficznych i ustanowienia szlaków morskich łączących Europę z Ameryką i Indiami oraz przywozu dużej ilości kruszców do bicia monet.

Ostatni zjazd delegatów miast hanzeatyckich odbył się w 1669 roku i wzięło w nim udział tylko sześć miast (Lubeka, Brema, Gdańsk, Hamburg, Kolonia i Brunszwik), jednak sama organizacja oficjalnie nie została zlikwidowana[4].

Miasta należące do Hanzy[edytuj | edytuj kod]

W celu lepszego funkcjonowania Hanzy, podzielono ją na 4 grupy (niem. Quartiere)[5]:

  • Wendyjską, w skład której wchodziła strefa wendyjska i pomorska[6][7]
  • Saską, w skład której wchodziła strefa saksońska i brandenburska[6] (lub saksońska)[7]
  • Bałtycką (lub prusko-inflancką), która składała się ze strefy pruskiej, liwońskiej i szwedzkiej[6] (lub wschodniobałtycka)[7]
  • Westfalską (lub nadreńską), w skład której wchodziła strefa westfalska i niderlandzka[6] (lub reńska, od rzeki Ren)[7]

Czasem wyodrębnia się jeszcze jedną grupę tzw. Kantorów (niem. Kontor):

  • Kantory mimo, że formalnie nie należały do Związku Hanzeatyckiego to odgrywały istotną rolę, będąc zagranicznymi hanzeatyckimi punktami handlowymi tego Związku np.: w Londynie, Krakowie itd.

Grupa Wendyjska[edytuj | edytuj kod]

Kolumna „Terytorium” przedstawia państwo pod które podlegało miasto w czasach Hanzy. Kolumna „Obecnie” określa państwo, na którego terenie znajduje się miasto w dzisiejszych czasach.

Miasto Terytorium Obecnie Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
Wappen Lübeck.svg
Lubeka
Wappen Lübeck.svg
Wolne Miasto Lubeka
 Niemcy Stolica Ligi Hanzeatyckiej, stolica grupy wendyjskiej [6][8][9][10][11][12]
Coat of arms of Hamburg.svg
Hamburg
Coat of arms of Hamburg.svg
Wolne Miasto Hamburg
 Niemcy [13][9][10][14][15]
Wappen Lueneburg.png
Lüneburg
Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg
Księstwo Brunszwik-Lüneburg
 Niemcy [9][10][12][15][16]
Wappen Wismar.svg
Wismar
Mecklenburg Arms.svg
Księstwo Meklemburgii
 Niemcy W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). [9][10][14][12][15][17]
Rostock Wappen.svg
Rostock
Mecklenburg Arms.svg
Księstwo Meklemburgii
 Niemcy W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). [9][10][14][12][15][17][18]
Wappen Stralsund.svg
Stralsund
Księstwo rugijskie COA.svg
Księstwo rugijskie
 Niemcy 1293 Księstwo rugijskie było lennem duńskiej korony aż do 1325. W 1283 Stralsund dołączył do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem z Greifswaldem, Demminem i Anklamem. [9][10][12][15][17][19]
Stadtwappen Demmin.svg
Demmin
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Niemcy W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem ze Stralsundem, Greifswaldem i Anklamem. [9][12][17][20]
Stilisiertes Wappen der Stadt Greifswald.svg
Greifswald
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Niemcy W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem ze Stralsundem, Demminem i Anklamem. [9][12][15][17][20]
Wappen Hansestadt Anklam V2.svg
Anklam
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Niemcy W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem ze Stralsundem, Greifswaldem i Demminem. [9][12][17][20]
Wappen Pasewalk.svg
Pasewalk
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Niemcy
Hanse Stettin.svg
Stettin (Szczecin)
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Polska 1278 W 1283 miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od XIV wieku stopniowo przejmował rolę głównego miasta w strefie pomorskiej. [7][9][10][12][16][17]
Herb Kolobrzegu.svg
Kolberg (Kołobrzeg)
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Polska [9][12][16][20]
POL Darłowo COA 1.svg
Rügenwalde (Darłowo)
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Polska [9][12][15][16][20]
POL Słupsk COA 1.svg
Stolp (Słupsk)
Wappen Pommern.svg
Księstwo pomorskie
 Polska [12][16][20]
Visby vapen.svg
Visby
Lilla riksvapnet - Riksarkivet Sverige.png
Królestwo Szwecji
 Szwecja 1470 W 1285 roku w Kalmarze, Związek Hanzeatycki zawarł ugodę z królem Szwecji Magnusem I Birgerssonem, który mówił, że Gotlandia należy do Szwecji[potrzebny przypis]. Jednakże w 1470 Liga zmieniła status miasta, a w maju 1525 roku, Niemcy na polecenie Lubeki zniszczyli wszystkie kościoły w mieście z wyjątkiem katedry. [9][10][12][21]
Stockholm vapen.svg
Sztokholm
Lilla riksvapnet - Riksarkivet Sverige.png
Królestwo Szwecji
 Szwecja [10][12]

Grupa Saska[edytuj | edytuj kod]

Miasto Terytorium Państwo Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
DEU Braunschweig COA.svg
Brunszwik
Coat of arms of Lower Saxony.svg
Księstwo Saksonii
 Niemcy 1200
(ok. XII w.)
1600
(ok. XVII w.)
Stolica grupy saskiej [6][9][10][12][15][16]
Bremen Wappen.svg
Brema
Bremen Wappen.svg
Wolne Miasto Brema
 Niemcy 1260 [9][10][12][15][18]
Wappen Magdeburg.svg
Magdeburg
Coat of Arms of the Archbishopric of Magdeburg.svg
Arcybiskupstwo magdeburskie
 Niemcy 1200
(ok. XII w.)
[9][10][12][15][16]
Wappen Goslar.svg
Goslar
Wappen Goslar.svg
Wolne Miasto Goslar
 Niemcy 1267 1566 Goslar było lennem Saksonii do 1280 roku. [9][10][12][15][16]
Wappen Erfurt.svg
Erfurt
Wappen-Mainz.svg
Arcybiskupstwo Moguncji
 Niemcy [9][10][12]
Altes Wappen Stade.png
Stade
Bremen-Erzbistum.svg
Arcybiskupstwo Bremy
 Niemcy [9][15]
Brandenburg Wappen.svg
Berlin
Armoiries électeur Brandebourg.svg
Marchia Brandenburska
 Niemcy 1442 W 1356 roku Brandenburgia uzyskała miano elektoratu. W 1442 roku, książę elektor Fryderyk II Żelazny, zmusił wszystkie miasta na terenie Brandenburgii, do opuszczenia Hanzy. [7][10][22][12][16]
Wappen Frankfurt (Oder).png
Frankfurt nad Odrą
Armoiries électeur Brandebourg.svg
Marchia Brandenburska
 Niemcy 1430 1442 W 1442 roku, książę elektor Fryderyk II Żelazny, zmusił wszystkie miasta na terenie Brandenburgii, do opuszczenia Hanzy. [10][22][12][16]

Grupa Westfalska[edytuj | edytuj kod]

Miasto Terytorium Państwo Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
DEU Koeln COA.svg
Kolonia
DEU Koeln COA.svg
Wolne Miasto Kolonia
 Niemcy 1475 Stolica grupy westfalskiej aż do zakończenia wojny hanzeatycko-angielskiej (1470-74). Kolonia stanęła po stronie angielskiej, w wyniku czego została wyrzucona z Hanzy. Następcą Kolonii został Dortmund. [6][7][9][10][12][15]
Armoiries Saint-Empire monocéphale.svg
Dortmund
Armoiries Saint-Empire monocéphale.svg
Wolne Miasto Dortmund
 Niemcy Stolica grupy westfalskiej po tym, jak Kolonia została z niej wyrzucona za wsparcie Anglii w wojnie hanzeatycko-angielskiej. [9][10][14][12][15][16]
Armoiries Saint-Empire monocéphale.svg
Deventer
Coat of Arms of the Bishopric of Utrecht.svg
Biskupstwo Utrechtu
 Holandia 1000 1500 [9][10][12][15][18][23][24][25]
Kampen (kleine wapen).svg
Kampen
Coat of Arms of the Bishopric of Utrecht.svg
Biskupstwo Utrechtu
 Holandia 1441 [9][10][12][15][24][26]
Escudo de Groniga 1581.svg
Groningen
Friesland (kleine wapen).svg
Friesland
 Holandia Fryzja była de facto niezależna przez długi okres w Średniowieczu. [9][10][12][18]
DEU Muenster COA.svg
Münster
Lahr.PNG
Biskupstwo Münster
 Niemcy [9][14][12][15][16]
Osnabrück Wappen.svg
Osnabrück
Wappen Bistum Osnabrück.svg
Biskupi Osnabrücku
 Niemcy 1100
(ok. XII w.)
[9][10][12][15][16]
Soest-coa.svg
Soest
Soest-coa.svg
Wolne Miasto Soest
 Niemcy 1609 Miasto było częścią Elektoratu Kolonii do odzyskania niepodległości w latach 1444–1449. Następnie stało się częścią Księstwa Kleve [9][10][14][12][15][16]

Pozostałe miasta[edytuj | edytuj kod]

Do Hanzy należały również:

 *   – miasta do dziś określające się jako „miasto hanzeatyckie”. Niemieckie miasta hanzeatyckie stosują w związku z tym jako oznaczenie tablic rejestracyjnych samochodów pierwszą literę H (Hansestadt – miasto hanzeatyckie): HB = Brema, HH = Hamburg, HGW = Greifswald, HL = Lubeka, HRO = Rostock, HST = Stralsund, HWI = Wismar; wyjątkiem jest tu kilkunastotysięczne dziś Hansestadt Anklam, gdzie samochody rejestrowane są pod literami OVP (odnoszącymi się do nazwy byłego powiatu Ostvorpommern – wschodnie Pomorze Przednie).

Współczesne odniesienia[edytuj | edytuj kod]

Nazwą klubu piłkarskiego odnoszącą się do dawnej hanzeatyckiej przeszłości miasta Rostock jest Hansa Rostock.

Oko Jelenia autorstwa Andrzeja Pilipiuka tematycznie opiera się na czasach upadku Hanzy.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Hanza, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-05-02].
  2. a b c d Hanza. Miasta, które trzęsły Bałtykiem, „wyborcza.pl” [dostęp 2018-10-24] (pol.).
  3. Historia Hanzy, „www.gdansk.pl” [dostęp 2018-10-24] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-24] (pol.).
  4. Od imperium Karola Wielkiego do kryzysu XIV wieku. T. 8. Madrid, Kraków: Mediasat Group, 2007, seria: Biblioteka Gazety Wyborczej. Historia Powszechna. ISBN 978-84-9819-815-7.
  5. Hanza. Zapytaj.onet.pl Encyklopedia. [dostęp 2018-09-22].
  6. a b c d e f g Natkiel 1989 ↓, s. 33.
  7. a b c d e f g Keating 2004 ↓, s. 120.
  8. Keating 2004 ↓, s. 47, 120.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Falke 1863 ↓, s. 62–64.
  10. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Jotischky i Hull 2005 ↓, s. 122–123.
  11. Holborn 1982 ↓, s. 74, 82.
  12. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Dollinger 2000 ↓, s. IX–X.
  13. Keating 2004 ↓, s. 47.
  14. a b c d e f Holborn 1982 ↓, s. 82.
  15. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Barthold 1862 ↓, s. 35, 496.
  16. a b c d e f g h i j k l m n Schäfer 2006 ↓, s. 37.
  17. a b c d e f g Wernicke 2011 ↓, s. 142.
  18. a b c d Mehler 2009 ↓, s. 89–108.
  19. Stralsund. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-09-22].
  20. a b c d e f Buchholz 1999 ↓, s. 120.
  21. Varför ruinerades Visby (szw.). Goteinfo.com. [dostęp 2011-04-30].
  22. a b Holborn 1982 ↓, s. 32.
  23. Mehler 2011 ↓, s. 16–25, zwłaszcza 20–21.
  24. a b Berkmoes 2010 ↓, s. 255.
  25. McDonald 2009 ↓, s. 438.
  26. McDonald 2009 ↓, s. 433.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowania dotyczące Hanzy (j. polski)[edytuj | edytuj kod]

  • Philippe Dollinger: Dzieje Hanzy: XII–XVII wiek. Vera Soczewińska (tłum.), Edmund Cieślak (red.). Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1975.
  • Henryk Samsonowicz: Późne średniowiecze miast nadbałtyckich. Studia nad dziejami Hanzy nad Bałtykiem w XIV-XV w. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968.
  • Henryk Samsonowicz: Hanza, władczyni mórz, Warszawa, Książka i Wiedza, 1958.
  • Nikolay Yagunov, Tatiana Yagunova: Hanza po wiekach. Niemcy, Polska, Rosja, Litwa. Album fotografii = Hanse centuries later. Germany, Poland, Russia, Lithuania. The album of photos. Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum, 2014. ISBN 978-83-7823-473-9.
  • Cieślak Edmund, Niektóre zagadnienia hanzeatyckiego handlu i transportu morskiego, Przegląd Zachodni, 8, (1952), nr 5/6, s. 432–459

Opracowania dotyczące Hanzy (obcojęzyczne)[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe opracowania[edytuj | edytuj kod]

  • Ryan ver Berkmoes, Karla Zimmerman: The Netherlands. Lonely Planet, 2010. ISBN 978-1-74104-925-1. (ang.)
  • Werner Buchholz: Deutsche Geschichte im Osten Europas. Pommern. Berlin: Siedler, 1999. ISBN 3-886-80272-8. (niem.)
  • Hajo Holborn: A History of Modern Germany: The Reformation. Princeton University Press, 1982. ISBN 0-691-00795-0. (ang.)
  • Andrew Jotischky, Caroline Hull: The Penguin Historical Atlas of the Medieval World. Penguin Books, 2005. ISBN 978-0-141-01449-4. (ang.)
  • Michael Keating: Regions and regionalism in Europe. Edward Elgar Publishing, 2004.
  • George McDonald: Frommer’s Belgium, Holland & Luxembourg, 11th Edition. Frommers, 2009. ISBN 978-0-470-38227-1. (ang.)
  • Richard Natkiel: Atlas of Maritime History. Smithmark Publishing, 1989. ISBN 0-831-70485-3. (ang.)
  • Od imperium Karola Wielkiego do kryzysu XIV wieku. T. 8. Madrid, Kraków: Mediasat Group, 2007, seria: Biblioteka Gazety Wyborczej. Historia Powszechna. ISBN 978-84-9819-815-7.
  • Die Hansestädte an der Oder. W: Horst Wernicke: Oder-Odra. Blicke auf einen europäischen Strom. Lang, 2007, s. 137–148. ISBN 3-631-56149-0. (niem.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]