2 Dywizja Strzelców Pieszych

2 Dywizja Strzelców Pieszych
Orzełek dywizji
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	11 listopada 1939
Rozformowanie	1945
Tradycje
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały	2 Brygada Strzelców Pieszych 2 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy	gen. Bronisław Prugar-Ketling
Działania zbrojne
II wojna światowa (kampania francuska)
Organizacja
Dyslokacja	Parthenay (formowanie)
Podporządkowanie	41 Korpus
Rodzaj wojsk	piechota

2 Dywizja Strzelców Pieszych (2 DSP), franc. 2e Division d'Infanterie Polonaise (2e DIP) - wielka jednostka piechoty Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w latach 1939-1940 we Francji i w latach 1940-1945 w Szwajcarii.

W kampanii francuskiej 1940 dywizja toczyła, mimo niepełnego wyposażenia, walki z przeważającymi siłami Wehrmachtu w Alzacji. Po ustaniu możliwości oporu 19 czerwca większość sił dywizji przekroczyła granicę szwajcarską i została internowana.

Formowanie we Francji

W ramach odtwarzania Wojska Polskiego po klęsce w kampanii wrześniowej 1939 roku formowanie dywizji rozpoczęto 11 listopada 1939 roku – dwa dni wcześniej niż 1 Dywizji Piechoty, przemianowanej w maju 1940 roku na 1 Dywizję Grenadierów.

Rejon formowania dywizji znajdował się w Parthenay, w departamencie Deux-Sèvres. Dowódcą dywizji został pułkownik Bronisław Prugar-Ketling, awansowany do stopnia generała brygady. W końcu maja dywizja została przetransportowana w rejon Colombey-les-Belles, gdzie znalazła się w odwodzie 3 Armii. Tu kończyła procesy organizacyjne i uzupełniała brakujący sprzęt. Formowano także dodatkowe pododdziały przeciwpancerne, ponieważ macierzyste, przeszkolone w ośrodku Granville, zostały przejęte przez dywizje francuskie. Liczono, że oddziały dywizji walczyć będą przeciwko Niemcom wspólnie z 1 Dywizją Grenadierów, w ramach tego samego korpusu.

W lutym dywizja przekazała jeden batalion najlepiej wyszkolonych żołnierzy brygadzie podhalańskiej.

W pierwszej połowie czerwca dywizja posiadała 15883 żołnierzy. Występowały jednak niedobory sprzętu wojskowego, uzbrojenia i umundurowania.

Działania zbrojne

Bronisław Prugar-Ketling

Od 19 maja 1940 dywizja przebywała w strefie przyfrontowej, w odwodzie francuskiej 3 Armii w rejonie Colombey-les-Belles. Wraz z 1 Dywizją Grenadierów miała wejść w skład francuskiego XX Korpusu.

8 czerwca dywizja otrzymała rozkaz do działania. Zmieniono jej podporządkowanie i przydzielono do XLV Korpusu Armijnego gen. Daillé, Miała ona wzmocnić obronę w rejonie Belfortu, miasta-twierdzy zamykającej tzw. bramę burgundzką.

10 czerwca rozpoczęto ładowanie wojsk na transporty kolejowe. Gen. Bronisław Prugar-Ketling zameldował się w m. Malveux u dowódcy 8 Armii. Zgodnie z wytycznymi dowódcy armii, dywizja miała budować umocnienia polowe między fortami i prowadzić jednocześnie szkolenie bojowe.

W miarę upływu czasu precyzowano zadania. Dotychczasowy pas obrony Belfort został podzielony na dwie części:

• północnym odcinkiem obrony dowodził gen. Girol, dowódcy obrony Belfort. Miał się tu bronić między innymi 6 pułk strzelców pieszych z II/2 pal.
• południowego odcinka broniła 2 DSP (bez 6 psp) z batalionem strzelców pirenejskich , (załoga fortów) oraz dwoma batalionami pionierów francuskich.

Walki o wzgórza Clos du Doubs

Armata przeciwpancerna będąca na wyposażeniu dywizji

18 czerwca dywizja otrzymała rozkaz zorganizowania obrony opartej o wzgórza Clos du Doubs. Celem obrony było systemem samodzielnych punktów oporu zamknąć wszystkie drogi prowadzące do Szwajcarii. Na odprawie dowódców o 4.30 w miejscowości Maîche gen. Prugara-Ketling podzielił rejon obrony szerokości 18 km na dwa odcinki:

• południowy - pod dowództwem dowódcy 4 Warszawskiego Pułku Strzelców Pieszych ppłk Aleksander Gembal
• północny - którym dowodził dowódca 6 Kresowego Pułku Strzelców Pieszych płk Stanisław Bień

Organizacja obrony odbywała się w niezwykle trudnych warunkach. Wszystkie drogi i miejscowości zatarasowanie były wycofującymi się bezładnie oddziałami francuskimi. Około południa jednak oba odcinki obrony zostały obsadzone i oddziały przystąpiły do inżynieryjnej rozbudowy terenu.

Od 13.30 pododdziały dywizji weszły w kontakt ogniowy z grupami rozpoznawczymi przeciwnika. O 16.00 nieprzyjaciel w sile około batalionu przeprowadził rozpoznanie systemu obrony w Maîche. Po przeprowadzeniu rozpoznania dwa wzmocnione bataliony piechoty niemieckiej, wsparte dywizjonem artylerii uderzyły na Maiche i zajęły je. Żołnierze 4 psp z I/2 pal wycofali się z miasta.

18 czerwca około 17.00, dowódca 2 DSP przeprowadził odprawę, której celem było dokonanie oceny sytuacji w tym oraz stanu fizycznego i moralnego żołnierzy dywizji. Miano na niej zdecydować o wyborze sposobu rozegrania walki i ewentualnej ewakuacji do Szwajcarii lub przebijania się na południe Francji. Jednak wieczorny rozkaz dowódcy korpusu nakazywał, aby w nocy dywizja wycofała się z Maiche i St. Hippolyte i przyjęła front w kierunku południowo-zachodnim tak, by być gotowość do odparcia natarcia między doliną St. Hyppolyte a granicą szwajcarską w rejonie Charmauvillers. W nocy dokonano przesunięcia oddziałów i przyjęto nowe ugrupowanie bojowe. Około 7.30 wyszło niemieckie natarcie na m. Damprichard. Następnie nieprzyjaciel uderzył na St. Hippolyte. Miejscowości tej broniły dwa plutony piechoty z trzema działami 75 mm z 2 pal oraz pluton przeciwpancerny. Te niewielkie siły skutecznie prowadziły działania opóźniające, a po stracie wszystkich dział, wycofały się. W południe Niemcy rozpoczęli natarcie na odcinku Trevillers.

Był to trudny dzień polskich żołnierzy. Pojawiły się oznaki wyczerpania fizycznego i psychicznego. W 6 Pułku Strzelców Pieszych dwie kompanie z oficerami na czele samowolnie opuściły pozycje obrony porzucając broń i sprzęt. Dopiero interwencja dowódcy 3 batalionu pomogła opanować sytuację.

Bilans walk

Bilans walki stoczonej przez 2 DSP można uznać w zasadzie za pomyślny. Żołnierz polski pomimo wielu niekorzystnych okoliczności, w jakich przyszło mu walczyć z silniejszym liczebnie i lepiej wyposażonym przeciwnikiem zadanie wykonał. Kiedy wojsko francuskie rozbite, zdemoralizowane, w panicznym odwrocie nie stawiało prawie żadnego oporu, polscy żołnierze przekroczyli granice z prawie całym sprzętem bojowym i resztą nie wystrzelonej amunicji, w szyku bojowym i na rozkaz.

Kierunek Szwajcaria

W nocy z 19 na 20 czerwca, w związku z wyczerpaniem się większości amunicji, dywizja otrzymała rozkaz wycofania się do Szwajcarii przez przejścia graniczne: Goumois, Burnevillers, Brémoncourt, Montancy. Początkowo Szwajcarzy, podobnie jak i Francuzi, traktowali 2 DSP jako część francuskiego XLV Korpusu. W związku z tym, że Francja zawarła z Niemcami rozejm, a Polska w dalszym ciągu pozostawała w stanie wojny z tym krajem, w terminie późniejszym formalnie wyłączono Polaków z armii francuskiej.

Od wiosny 1941 władze szwajcarskie zrezygnowały z komasowania internowanych w wielkich obozach. Na terytorium Szwajcarii zorganizowano osiem zgrupowań obozów. Żołnierze byli w większości kierowani do prac na rzecz gospodarki szwajcarskiej. Początkowo pracowali przy budowie umocnień polowych dla armii szwajcarskiej, a później dróg o znaczeniu wojskowym. Brali też udział w pracach rolnych.

Plany obronne

Pomimo wynikających z przepisów internowania wielu uciążliwości oraz braku sprzętu i uzbrojenia dowódca dywizji zamierzał utrzymać zwartość bojową i wysokie morale żołnierzy.

W październiku 1940 Naczelny Wódz polecił, aby w przypadku zaatakowania Szwajcarii przez Niemców wzięć udział w obronie tego kraju. Przewidywano również, że w przypadku wcześniejszego załamania się Włoch, dywizja będzie mogła połączyć się z wojskami alianckimi. Gdyby wcześniej nastąpił rozkład Niemiec, planowano skierowanie żołnierzy polskich na Górny Śląsk przez Austrię i Czechosłowację.

15 grudnia 1942 został opracowany plan działania 2 Dywizji Strzelców Pieszych na wypadek niemieckiej napaści na Szwajcarię. Plan zakładał walkę z Niemcami u boku armii szwajcarskiej. Ustalenia głównodowodzącego armii szwajcarskiej gen. Guisana z dowódcą 2 DSP gen. Prugarem-Ketlingiem z 22 kwietnia 1941 były wielokrotnie uaktualniane.

1 sierpnia 1943 dywizja liczyła 10.508 żołnierzy, w tym 534 oficerów, 87 aspirantów, 2473 podoficerów i 7414 szeregowców.

Nauka

Decyzją dowódcy 2 DSP i odpowiednich władz szwajcarskich żołnierze mieli możliwość studiowania na uniwersytecie i na politechnice w Zurychu, na Uniwersytecie Fryburskim i w Wyższej Szkole Handlowej w St. Gallen.

W obozach uniwersyteckich uruchomiono tajny proces nauczania w nieoficjalnych szkołach podchorążych. Programy nauczania były tak ułożone, by nie rzutowały ujemnie na wyniki studiów w uczelniach szwajcarskich. Trwające jeden rok szkolenie wojskowe szczególnie zintensyfikowane było w okresie wakacji i ferii. Prowadzono je przede wszystkim jako zajęcia praktyczne w terenie.

Tablica w kościele garnizonowym w Londynie

Tajna ewakuacja

Decyzja Naczelnego Wodza z 17 sierpnia 1944 nakazała rozpoczęcie tajnej ewakuacji ze Szwajcarii.

Dowódca 2 DSP wysłał do Francji swoich przedstawicieli, którzy zbadali warunki ewakuacji i odtworzenia dywizji. 30 sierpnia w Genewie przeprowadził również rozmowę z przedstawicielem francuskiego "Résistance".

Ewakuacji podlegali ci internowani, którzy zgłosili akces do tajnego i zorganizowanego przerzutu. Po dotarciu do Francji żołnierze polscy byli odbierani przez obsadę odcinka granicznego i kierowani do Centrum Demobilizacyjnego 2 DSP. Tu załatwiano przede wszystkim kwestie finansowe i transport do Wielkiej Brytanii.

Rozwiązanie dywizji

Po kapitulacji Niemiec władze szwajcarskie przekazały żołnierzy polskich, zgodnie z prawem międzynarodowym, dowódcom polskim. Wyraziły też zgodę i umożliwiły natychmiastowy ich przewóz transportami kolejowymi na terytorium Francji, gdzie byli demobilizowani.

Ordre de Bataille i obsada personalna dywizji

Dywizja formowana była według etatów francuskiej dywizji piechoty typu północny-wschód z 1940. Niektóre jednostki posiadały podwójną numerację, polską i francuską.

Barwy Kwatery Głównej

Barwy 5mpsp

Barwy 2kbs

Barwy bppanc

Barwy kpion

Barwy kt i kr

Barwy ksam

Barwy otopogr

Kwatera główna

• Dowództwo
  • dowódca - gen. bryg. Bronisław Prugar-Ketling
  • dowódca piechoty dywizyjnej - płk dypl. Stanisław Pelc
  • dowódca artylerii dywizyjnej - płk art. dr Włodzimierz Leon Dembiński
  • dowódca saperów dywizyjnych - ppłk dypl. Bohdan Chojnowski
• Sztab
  • szef sztabu - ppłk dypl. Jan Narzymski
  • szef Oddziału I - mjr dypl. Tadeusz Dziamski
  • szef Oddziału II - mjr dypl. Wacław Chocianowicz
  • szef Oddziału III - mjr dypl. Marian Czyżewski
  • szef Oddziału IV - mjr dypl. Mieczysław Oborski
  • dowódca łączności - mjr dypl. Władysław Jamka

Piechota:

• 4 Warszawski Pułk Strzelców Pieszych
• 5 Małopolski Pułk Strzelców Pieszych
• 6 Kresowy Pułk Strzelców Pieszych
• 13 Dywizyjna Kompania Pionierów - por.Stanisław Pizarski
• Dywizyjna Kompania Przeciwpancerna

Artyleria dywizyjna:

• 2 Warszawski Pułk Artylerii Lekkiej
• 2 (202) Modliński Pułk Artylerii Ciężkiej
• 10 Dywizyjna Bateria Przeciwpancerna - kpt. Julian Wołyniak
• 186 Park Artylerii - mjr Henryk Wołłowicz

Kawaleria dywizyjna:

• 2 Wileński Dywizjon Rozpoznawczy

Saperzy:

• 2 Kaniowski Batalion Saperów

Łączność:

• 186 Kompania Telefoniczna - kpt. Ryszard Bajzert
• 186 Kompania Radiowa - por. Jan Kossakowski

Służby:

• 386 Kompania Samochodowa - kpt. Jan Zwierzchowski
• 186 Dywizyjna Grupa Sanitarna
• 186 Dywizyjna Grupa Eksploatacji (Intendentury)

Sztandary

W listopadzie 1939 roku do obozu w Coetquidan przywieziony został sztandar Polskiego Związku Kombatantów Legii Cudzoziemskiej Francuskiej.

Rozkazem dowódcy dywizji sztandar został przydzielony kwaterze głównej 2 DSP.

Po przegranej kampanii sztandar został przewieziony do Szwajcarii. W 1945 roku przewieziono go do Wielkiej Brytanii. W 1948 roku znak bojowy powrócił do Szwajcarii i został przekazany do Muzeum Polskiego w Rapperswilu. Tam jest przechowywany do dzisiaj.

Zmieniony sztandar na stronie głównej posiada czerwony wizerunek krzyża kawalerskiego na białym polu, a pośrodku haftowanego srebrem orła wzoru 1927 i napis: Polski Związek b. Kombatantów Legii Cudzoziemskiej Francuskiej. Na stronie odwrotnej, wykonanej z trzech kolorów o barwach narodowych Francji, umieszczono w czterech rogach płata wybuchające granaty, haftowane złotymi nićmi. Na białym tle wypisane nazwy miejscowości i daty związane z walką żołnierzy Legii Cudzoziemskiej, a na czerwonym i niebieskim - nazwy pól bitewnych 2 DSP.

Czyniono też starania o wręczenie sztandarów dla pozostałych oddziałów. Próbowano czynić pewne analogie między nazwami polskich oddziałów, a francuskimi miastami mogącymi być fundatorami sztandarów. Tak więc dla pułków "warszawskich" jako ofiarodawcę przewidywano Paryż, dla pułku "kresowego" Nancy, a dla pułku "fortecznego" twierdzę Verdun.

Bibliografia

• Smoliński Józef, Wojsko Polskie we Francji, Warszawa 1995.
• Józef Smoliński: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie : 1939-1945. Warszawa: "Egros", 1997. ISBN 83-86268-66-2. 
• Maciej Szczurowski: Artyleria PSZ na Zachodzie w II wojnie światowej, Piotrków Trybunalski-Warszawa 2000. ISBN 83-87050-91-1
• Polskie Siły Zbrojne W Drugiej Wojnie Światowej.Tom II.Kampanie Na Obczyźnie.Część 1. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego.Londyn 1959.
• Jerzy Murgrabia: Symbole wojskowe Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wydawnictwo Bellona, 1990. ISBN 83-11-07825-4.