Abraham Suckewer

Abraham Suckewer
Imiona i nazwisko	Awrom Suckewer / אַבֿרהם סוצקעווע
Data i miejsce urodzenia	15 lipca 1913 Smorgonie
Data i miejsce śmierci	19 stycznia 2010 Tel Awiw
Narodowość	żydowska / polska
Dziedzina sztuki	literatura
Odznaczenia
Nagrody
I nagroda w konkursie literackim Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich (1941), Nagroda Izraela (1985)
Cytaty w Wikicytatach

Abraham Suckewer lub Awrom Suckewer; jid. אַבֿרהם סוצקעווער (ur. 15 lipca 1913 w Smorgoniach, zm. 19 stycznia 2010 w Tel Awiwie) – poeta i pisarz żydowski i polski, tworzący w języku jidysz. Znawca literatury i sztuki, popularyzator języka jidysz w Izraelu. Jego wiersze tłumaczone były między innymi na angielski, francuski, japoński i polski.

Dzieciństwo

Pochodził z rodziny rabinickiej, jego dziadkowie byli uczonymi w piśmie, a także sami pisali rozważania i interpretacje świętych ksiąg. Jego dziadek ze str. matki był rabinem w miejscowości Michaliszki.

W 1915 r., po spaleniu Smorgoni, rodzina Suckewerów przeprowadziła się na Syberię gdzie młody Abraham wychowywał się wśród Kirgizów. W tym okresie poznał oficera austriackiej armii, przyszłego poetę Awigdora Hameria. Ojciec Abrahama był skrzypkiem amatorem, zmarł w 1920 r., po jego śmierci rodzina wyjechała do Wilna gdzie zamieszkała przy ulicy Śnipiszki. Po przyjeździe do Wilna młody Suckewer znał język polski, hebrajski i rosyjski. Języka jidysz nauczył się od kolegów. Uczęszczał do chederu i korzystał z pomocy korepetytorów po czym poszedł do polsko-hebrajskiego gimnazjum. Wraz z przyszłymi poetami Michałem Czernichowem i Szmerke Kaczegińskim należał do żydowskiej organizacji skautowskiej Bin, ich wychowawcą był między innymi malarz Chaim Mekler brat poety Lejzera Wolfa. Duży wpływ na Abrahama w tym okresie miał dom rodzinny i osoba jego matki.

Lata 30.

Był słuchaczem Uniwersytetu Wileńskiego (wykłady Manfreda Kridla). Debiutował w latach 30. XX wieku na łamach warszawskiego tygodnika jidysz "Wochnszrift far literatur" wierszem "Bal maskowy", następnie w wileńskim dzienniku "Der Wilner Tog" ukazał się jego wiersz "Pod deszczem". Związany z wileńską grupą literacką Jung Wilne. W sierpniu 1935 r., poznał goszczącego w Wilnie światowej sławy malarza Marca Chagalla z którym w następnych latach łączyła go bliska przyjaźń. W tym samym roku będąc w warszawie zawarł bliższą znajomość z redaktorem dziennika "Der Moment" Noachem Pryłuckim, młodym poetą Aronem Cajtlinem, a także poznał Juliana Tuwima. Jego wiersze zaczęły się ukazywać w elitarnym czasopiśmie literackim "In Zicht". W 1937 r., ukazał się dzięki pomocy Jospha Rotha pierwszy jego tomik Lider (Wiersze) z okładką autorstw malarza Jankiela Adlera, wydany nakładem PEN Clubu pisarzy żydowskich. Tomik został ciepło przyjęty przez krytyków. Przedruki jego wierszy ukazały się również w prasie zachodniej. Bardzo rozwinięty w tym okresie u poety był proces samokształcenia. Często bywał w Bibliotece Staszuna oraz Żydowskim Instytucie Naukowym. Z powodzeniem pisał w języku starożydowskim, przywracając go czytelnikowi. Stworzył w nim w tym okresie 80 wierszy (wojne przetrwały cztery).

II wojna światowa

W 1940 r., ukazuje się jego drugi tomik "Waldiks" (Leśnie). Przetrwał pierwszy prześladowań Żydów w Wilnie w lipcu 1941 r., w okresie łapanek Żydów przez bojówki litewskie, ukryty w przewodzie kominowym we własnym domu. Poemat, który wtedy napisał - Zaraza, nawiązuje do tych tragicznych dni. Rękopis tego wiersza przetrwał ukryty w domu rodzinnym Sutzkevera przy ul. Wiłkomirskiej 14 aż do 1990 r. Pod koniec 1941 r., zdobył pierwszą nagrodę za poemat "Dos Kejwer kind" (Dziecko grobu) w konkursie literackim ogłoszonym przez Związek Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w którym nagrodą główną było 10 rubli w złocie, które poeta podzielił między swoich przyjaciół.

W czasie okupacji niemieckiej przebywał wraz z rodziną w getcie wileńskim. Od stycznia 1942 r., był jednym z pięciu żydów zatrudniony przy katalogowaniu zrabowanych dzieł sztuki i księgozbiorów pochodzących z żydowskich i polskich muzeów, bibliotek, bożnic, mieszkań prywatnych oraz YIVO na zlecenie Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg. W tym czasie wraz z Zeligiem Kalmanowiczem, Hermanem Krukiem, Szmerke Kaczergińskim, Rachelą Kryńska, Umą Olkienicką, dr Danielem Feinsteinem, Noema Markelesem, Maria Abramowicz i litewskim poetą Kazysem Borutą podają się organizacji schowków i zdeponowania w nich najcenniejszych ze zrabowanych dzieł którym groziło zniszczenie w tym ok. dwóch tysięcy ksiąg z biblioteki Straszuna, rzeźb z Muzeum An-skiego, oryginału niewydajnego dotąd słownika dra Alfreda Landaua, listów Szolema Alejchema, rękopisów Chaima Nachmana Bialika, Maksyma Gorkiego i Dawida Bergelsona. Od przłomu stycznia i lutego 1942 r., działa w Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej Icchaka Wittenberga. W 1943 r., tworzy wielki poemat "Kol Nidrej" wysłany za pośrednictwem partyzantów do Moskwy i opublikowany w języku angielskim i niemieckim. W getcie zostaje zamordowana matka i siostra poety, a także nowonarodzony syn poety.

Po likwidacji getta wileńskiego, był ukrywany przez Polkę - Janową Bartoszewicz. Według innych źródeł spędził okres do lipca 1944 walcząc w partyzanckim oddziale Abby Kownera. Jeden z współzałożycieli Muzeum Żydowskiego w Wilnie, założonego w 1944 roku. Dzięki wstawiennictwu żydowskich literatów w ZSRR umożliwiono mu wyjazd do Moskwy, gdzie współpracował z "Prawdą" i "Izwiestiami". W tym okresie nawiązał bliską przyjaźń z Ilją Erenburgiem, Salomonem Michoelsem, Perecem Merkisz i Dawidem Bergelsonem. 29 kwietnia 1944 r., w "Prawdzie" ukazuje się artykuł Erenburga poświęcony poecie. W Moskiwie Suckewer uczestniczy w licznych spotkaniach literackich, jego utwory są tłumaczone na rosyjski.

Okres powojenny

Po zakończeniu działań wojennych zeznawał jako jedyny Żyd–oskarżyciel w procesie Norymberskim reprezentując stronę radziecką, miało to miejsce 27 lutego 1946 r.

Po powrocie do Moskwy publikował w tamtejszej prasie, a także uczestniczył w odczycie Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego na temat procesu norymberskiego. W tym okresie rząd Sojcalistycznej Republiki Radzieckiej wystąpił o przyznanie mu Nagrody Stalinowskiej za całokształt twórczy. Jeszcze w 1946 r., wyjechał do Polski gdzie mieszkał w Warszawie i Łodzi. Pisze w tym okresie poemat "Do Polski". W tym samym roku wyjeżdża do Paryża, a także uczestniczy w pierwszym po wojnie kongresie syjonistycznym w Bazylei gdzie poznaje przyszłą premier Izraela, Golda Meir, która pomaga mu w zdobyciu fałszywego paszportu umożliwiając wyjazd do Palestyny.

We wrześniu 1947 r., wraz z żoną i córką dopływa na statku Patria do Palestyny gdzie zostaje entuzjastycznie przyjęty. Organizuje grupę młodych twórców piszących w języku jidysz Jung Israel (Młody Izrael). Zostaje przewodniczącym Zwiazku Pisarzy Żydowskich w Izraelu. W 1966 roku był kandydatem do literackiej Nagrody Nobla.

Do śmierci mieszkał w Tel-Awiwie. W Izraelu walczył o przetrwanie języka jidysz publikując pismo "Di Goldene Kejt", które zyskało sobie miano najlepszego pisma literackiego i literaturoznawczego w jidysz.

W 1953 r., ukazał się w Izraelu powstały w 1936 r., poemat poety „Sybir” nawiązujący do krainy jego dzieciństwa. Utwór został przetłumaczony na język hebrajski, angielski i częściowo na język francuski. Ilustracje do utworu wykonał Marc Chagall. Sam Suckewer przed ukazaniem się utworu wielokrotnie go poprawiał i zmieniał.

W 1993 r., ukazał się w Polsce zbiór Zielone akwarium w przekładzie Michała Friedmana, a w 2003 r., biografia, pt. Wilno Jerozolimą było – rzecz o Abrahamie Sutzkeverze autorstwa niewidomego publicysty Daniela Kaca.

Na pisarstwo Suckewera, szczególnie w pierwszych etapach jego twórczości duży wpływ miała literatura polska, dzieła Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Bolesława Leśmiana, Juliana Tuwima i Cypriana Kamila Norwida.

Ważniejsze dzieła

• 1937 לידער (Lider)
• 1940 וואַלדיקס (Waldiks)
• 1945 די פֿעסטונג (Di festung)
• 1946 לידער פֿון געטאָ (Lider fun geto)
• 1946 1941-1944 ווילנער געטאָ (Wilner geto 1941-1944)
• 1948 געהיימשטאָט (Gehejmsztot)
• 1952 אין פֿײַער־וואָגן (In fajer-wogn)
• 1955 אָדע צו דער טויב (Ode cu der tojb)
• 1957 אין מידבר סיני (In midber Sinaj)
• 1960 אָאַזיס (Oazis)
• 1961 גײַסטיקע ערד (Gajstike erd)
• 1963 פּאָעטישע ווערק (באַנד 2-1)‏ (Poetisze werk (tom 1-2))
• 1968 לידער פֿון ים־המוות (Lider fun jam-hamowes)
• 1968 פֿירקאַנטיקע אותיות און מופֿתים (Firkantike ojsjes un mofsim)
• 1970 צײַטיקע פּנימער (Cajtike penimer)
• 1974 די פֿידלרויז (Di fidlrojz)
• 1975 גרינער אַקוואַריום (Griner akwarium – polski przekład: "Zielone akwarium")

Bibliografia

• Daniel Kac: Wilno Jerozolimą było. Rzecz o Abrahamie Sutkeverze. Sejny: Wydawnictwo Pogranicza, 2003. ISBN 83-86872-51-9. 
• Uwieczniono poetę Abrahama Suckewera. „Tygodnik Wileńszczyzny”. 19 (555), 2011-05-05. 

Linki zewnętrzne

• O książce Daniela Kaca
• O A. Suckewerze na Forum Żydów Polskich
• O A. Suckewerze w Calendarium Wileńskim
• O A. Suckewerze na stronach Jad waSzem (he) – na stronie kilka unikatowych fotografii oraz fragment filmu dokumentującego wystąpienie Suckewera w roli oskarżyciela na procesie Norymberskim (ru).