Bolesław Leśmian

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bolesław Leśmian
Leśmian.png
Imiona i nazwisko Bolesław Leśmian
Data i miejsce urodzenia 22 stycznia 1877
Warszawa
Data i miejsce śmierci 5 listopada 1937
Warszawa
Dziedzina sztuki Poezja
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Bolesław Leśmian w Wikiźródłach
Wikicytaty Bolesław Leśmian w Wikicytatach
Nagrobek Bolesława Leśmiana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 14 maja 2008
Grób Emmy Lesman – matki poety – na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Bolesław Leśmian, dawniej Bolesław Lesman (ur. 22 stycznia 1877[1] w Warszawie, zm. 5 listopada 1937 tamże) – polski poeta pochodzenia żydowskiego, tworzący w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Stryjeczny brat innego polskiego poety, Jana Brzechwy i siostrzeniec poety Antoniego Langego, któremu zawdzięcza spolszczoną formę swojego nazwiska (inne źródła podają Franca Fiszera).

Autor baśni pisanych prozą oraz słynnych erotyków (m.in. W malinowym chruśniaku) nawiązujących do egzystencjalizmu oraz filozofii Henriego Bergsona. Uznany za najbardziej nowatorską, najoryginalniejszą i najbardziej skrajną indywidualność twórczą literatury polskiej XX wieku[2][3][4][5], u której pośmiertnie dopatrywano się poetyckiego geniuszu[3]; za życia zaś określany jako epigon Młodej Polski[4]. Twórca nowego typu ballady. Od jego nazwiska pochodzi termin określający specyficzną grupę neologizmówleśmianizmy.

W młodości Leśmian opublikował wiersze po rosyjsku. W tym, w tłumaczeniu na polski (dokonanym przez Jerzego Ficowskiego), ukazała się pozycja: Pochmiel Ksieżycowy: Wiersze Rosyjskie, Bolesław Leśmian; Jerzy Ficowski, ISBN 8307016746, ISBN 9788307016740, Publisher: Czytelnik, Publication Date: 1987.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w zasymilowanej rodzinie inteligencji żydowskiej. Ojciec poety Józef Lesman pochodził z księgarskiej rodziny (był synem Bernarda Lesmana i wnukiem Antoniego Eisenbauma), matka – Emma z domu Sunderland (1852–1887)[6] z rodziny prawniczej. Młodość spędził na Ukrainie, w Kijowie. Tam ukończył prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza.

Od 1901 przebywał w Warszawie. Następnie udał się w podróż najpierw do Niemiec, a potem do Francji. Pierwszą miłością Leśmiana była spokrewniona z nim malarka Celina Sunderland. W Paryżu poznał i wkrótce poślubił inną malarkę – Zofię Chylińską. W późniejszych latach emocjonalnie związany był z Dorą Lebenthal, dla której napisał cykl erotyków W malinowym chruśniaku. Znalazł się w kręgu modernizmu i poprzez swojego znajomego, Zenona Przesmyckiego, rozpoczął współpracę z pismem „Chimera”. Od 1911 współtworzył Teatr Artystyczny w Warszawie. W latach 1912–1914 przebywał we Francji.

Po I wojnie światowej, jesienią 1918 przeniósł się do Hrubieszowa, gdzie pracował jako rejent, a następnie w 1922 do Zamościa, gdzie miał notariat. W 1929 r. zastępca Leśmiana, pozorując włamanie, skradł 20 tysięcy złotych i uciekł. Leśmian, jako odpowiedzialny za pracownika, zobowiązany był zwrócić całą sumę, a dodatkowo zaległe podatki. Żona ofiarowała na ten cel swój diadem, lecz Leśmian wrócił od jubilera z Warszawy bez pieniędzy, co spowodowało wyprowadzkę żony do Łomży.

W roku 1933 został członkiem Polskiej Akademii Literatury. W 1935 przeniósł się wraz z rodziną (żoną i dwiema córkami) do Warszawy.

Zmarł 5 listopada 1937 r. w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Leśmian był niski, miał około 155 cm wzrostu[7].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Choć życie Leśmiana przypada na XX-lecie międzywojenne, jego twórczość ucieka od wpływu historii, realizuje się raczej w wymiarach filozoficzno-metafizycznym i psychologicznym. Czerpał z twórczości baroku, romantyzmu, Młodej Polski. Wpływy romantyczne to przede wszystkim wszystko to, co mistyczne, duchowe, paranormalne; co głęboko powiązane z Naturą oraz Bogiem. Czerpał z dramatu romantycznego, stosował ironię, paradoksy, odświeżał i unowocześniał balladę.

W swej poezji wskrzesił świat fantastyczny; w tej ucieczce od rzeczywistości można doszukać się buntu szczególnie względem nudnego, stereotypowego mieszczaństwa. Jako pasjonat Nietzschego Leśmian czuł niechęć do ludzi biernych, przeciętnych. Ideałem dlań był wolny i niezależny człowiek renesansu.

Często odwoływał się także do symbolizmu. Użycie symboli przywoływało często idee filozoficzne, przez co poezja Leśmiana uwazana jest za poezję filozoficzną, szczególnie osadzona w filozofii Henriego Bergsona.

Niedoceniony przez epokę, odsunął się od społeczeństwa, a nawet stał się wobec niego agresywny. Jego frustracja odbijała się w niechęci do spraw zwykłych, codziennych, szarych. Uciekał więc w świat poezji, co zaowocowało serią Oddaleńcy. W wierszach tych podmiot zbiorowy staje się jakby głosem wszystkich rozgoryczonych ludzi, którzy przez swoją indywidualność, inność, wrażliwość, nie mogą się dostosować do jałowego mieszczańskiego życia.

Leśmian nie poprzestaje jednak na totalnej negacji – pokazuje też pewien ideał człowieka nazywanego człowiekiem pierwotnym. Człowiek prymitywny zaś posiadał – tak pożądane przez Leśmiana – cechy twórcze. Jego przemyślenia i życie determinowane były bezpośrednio przez żywioły i metafizykę. Jako głęboko związany z naturą intuicyjnie wsłuchiwał się w swoje wewnętrzne "ja". W tej koncepcji powracają idee Bergsona, a także Giambattisty Vico.

Sen u Leśmiana jest jednym ze sposobów istnienia świata poetyckiego i sposobem na jego organizację, to forma kontaktu podmiotu lirycznego ze światem.

Problem Boga to dla Leśmiana próba oparcia swej wiary o któryś z wierzchołków trójkąta filozoficznego: Natura-Bóg-Człowiek. Można w twórczości Leśmiana wyróżnić dwie ścieżki: antropologiczną z problemem mitu religijnego i egzystencjalną. Ta pierwsza to szukanie podobieństwa między Bogiem i człowiekiem. Na ścieżce egzystencjalnej rozpatrywał skrzyżowanie antropologii z teizmem, przeciwstawiał życie ziemskie metafizyce. Bóg nie był już przedłużeniem człowieka, ale znajdował się w opozycji do niego, stosunki między nimi były pełne tragizmu i niepewności. Boskimi cechami obdarzył poeta Naturę – wszechpotężna, wszechwładna, wszechwieczna. Ujęcia panteistyczne są obecne w większości utworów traktujących o przyrodzie.

Poezję Leśmiana można śmiało nazwać poezją wezwania do miłości. Poeta spiera się z Bogiem, porusza kwestie egzystencjalne, by w końcu opowiedzieć się po stronie miłości i erotyki.

Leśmianowska metafizyka wiązała się z ludowością – i to właśnie w niej realizują się światopoglądowe kwestie powrotu do natury i pierwotności. Stanowi studium archetypu natury ludzkiej. Dla poety stworzenie pierwotnego, ludowego mikrokosmosu stało się próbą przedstawienia rozważań na temat stosunku natury i człowieka, jednostki i zbiorowości, sztuki i metafizyki.

Jego wiersze były melodyjne, a Leśmian przestrzegał surowych zasad konstrukcji sylabotonicznej.

Bolesław Leśmian utworzył dla swoich utworów wiele neologizmów[8].

Twórczość w języku rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

Ryszard Matuszewski pisze we wstępie do książki: Bolesław Leśmian, Wybór poezji (ISBN 83-06-01572-X):

Już w latach 1906-1907 napisał <Leśmian> na przykład dwa cykle wierszy w języku rosyjskim, ogłaszając je w czołowych czasopismach rosyjskich symbolistów - Zołotoje Runo i Wjesy. ... Natomiast w 1905 w Paryżu zaprzyjażnił się Konstantym Balmontem, a poprzez niego z dużą paryską kolonią artystów Rosjan (D. Mereżkowski, Z. Gippius, A. Biełyj), ... rosyjskie wiersze Leśmiana zadziwiają nie tylko perfekcją językową, ale także i tym, że wykazują indywidualne cechy Leśmianowskiej poetyki w nie mniejszym stopniu niż pisane w owym czasie wiersze w języku polskim.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Zbiory wierszy:
  • zbiory baśni prozą:
  • Dramat mimiczny "Skrzypek opętany"
  • także eseje i szkice literackie
  • przekłady (Niesamowite opowieści Edgara Allana Poe)
  • Z pism... (t. 1-3 1959-65)
  • Satyr i Nimfa. Bajka o złotym grzebyku, oprac. D. Pachocki, A. Truszkowski, Lublin 2011.
  • "Dzieła Wszystkie", PIW (T.1 2010:Poezje zebrane; T.2 2012: Szkice literackie; T.3 2012:Baśnie i inne utwory prozą; T.4 2012: Utwory dramatyczne. Listy)
  • Tłumaczenia poezji Leśmiana z rosyjskiego na polski: Pochmiel Księżycowy: Wiersze Rosyjskie, Bolesław Leśmian; Jerzy Ficowski, ISBN 8307016746, ISBN 9788307016740, Czytelnik, 1987.


Leśmian w piosenkach[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Faktyczny rok urodzenia wg odpisu z metryki i aktu chrztu zamieszczonych w: Piotr Łopuszański "Leśmian", Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2000, to 1877, sam poeta podawał często 1878, natomiast na płycie nagrobnej widnieje data 1879.
  2. J. Kopciński, Przeszłość to dziś, Warszawa 2004, str. 68
  3. 3,0 3,1 W. Bolecki, Wstęp w: B. Leśmian, Zwiedzam wszechświat, Warszawa 2001, str. 5-6
  4. 4,0 4,1 J. Kwiatkowski, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2000, str. 150
  5. J. Kwiatkowski, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2000, str. 122
  6. Grób Emmy Lesman w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie
  7. Łopuszański P., Zofia i Bolesław Leśmianowie, Kraków 2005, s. 37.
  8. źródło: Słownik ortograficzny z zasadami gramatyki Wojciecha Dutki, Beaty Gajewskiej i Anny Willman

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]