Adam Ważyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Adam Ważyk
Adam Wazyk Polish poet.jpg
Imiona i nazwisko Adam Ważyk (Wagman)
Data i miejsce urodzenia 17 listopada 1905
Warszawa
Data i miejsce śmierci 13 sierpnia 1982
Warszawa
Narodowość żydowska
Dziedzina sztuki literatura
Styl Awangarda Krakowska
Ważne dzieła Poemat dla dorosłych, Wagon
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy II klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi
Nagrody
nagroda polskiego PEN Clubu (1950), Nagroda Literacka II stopnia (1953), Nagroda Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego (1978)
Władysława Nawrocka, Jerzy Świderski w sztuce "Stary Dworek" Adama Ważyka.
Nagrobek Adama Ważyka i żony Marianny na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 30 lipca 2006

Adam Ważyk, właściwie Adam Wagman (ur. 17 listopada 1905 w Warszawie, zm. 13 sierpnia 1982 tamże) – polski poeta, prozaik, eseista, tłumacz pochodzenia żydowskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Członek Awangardy Krakowskiej, 1924-1925 członek redakcji "Almanachu Nowej Sztuki", współpracownik "Zwrotnicy". Był recenzentem filmowym dziennika "Nasz Przegląd". W okresie przedwojennym wydał m.in. zbiór opowiadań "Człowiek w burym ubraniu" (1930) i powieść "Mity rodzinne" (1938).

Po wybuchu II wojny światowej przebywał we Lwowie, gdzie stał się entuzjastą wcielenia ziem polskich do sowieckiej Ukrainy. 19 listopada 1939 roku podpisał oświadczenie pisarzy polskich entuzjastyczne wobec przyłączenia Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej[1]. Publikował m.in. w gadzinówce "Czerwony Sztandar". Od września 1940 r. w Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy. W latach 1942-1944 w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR. Od 1943 działacz Związku Patriotów Polskich. Wtedy to napisał słowa "Marszu 1 Korpusu" autorstwa Aleksandra Barchacza (Spoza gór i rzek...) dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Wrócił do kraju z 1 Armią Wojska Polskiego, gdzie pełnił funkcję oficera politycznego. Podczas wojny pisał lirykę polityczną.

W latach powojennych, jeszcze w Lublinie, współpracował z pismem "Rzeczpospolita", organem PKWN. Potem współpracował z "Odrodzeniem", tygodnikami "Kuźnica" i "Nowa Kultura". Jako sekretarz Związku Zawodowego Literatów Polskich, był jednym z głównych propagatorów socrealizmu i szarą eminencją literatury polskiej. Stefan Kisielewski pisał o nim: (...) stał się politrukiem od sztuki i heroldem socrealizmu. Niszczył nas wszystkich okropnie.[2]. Jedną z "ofiar" Ważyka był Ferdynand Goetel[potrzebne źródło], który po denuncjacji złożonej przez Ważyka, musiał udać się na przymusową emigrację. Niemniej pamiętał przy tym o Aleksandrze Wacie, wciąż przebywającym na zesłaniu w ZSRR, i pisał memoriały w jego sprawie.

Napisał scenariusze do filmów Ślepy tor (1947) i Niedaleko Warszawy (1954). Był autorem opracowań teoretycznych: Mickiewicz i wersyfikacja narodowa (1951), Przemiany Słowackiego (1955) oraz Esej o wierszu (1964).

Był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[3].

W wydrukowanym w 1955 w "Nowej Kulturze" Poemacie dla dorosłych, jako jeden z pierwszych z dawnych piewców nowej epoki podjął próbę rozrachunku z epoką stalinizmu w Polsce (krytykując m.in. socrealizm, fałsz propagandy komunistycznej i demoralizację obyczajową robotników, a zwłaszcza jedno z głównych przedsięwzięć stalinizmu w Polsce - Nową Hutę). Utwór wywołał niesłychany rezonans, egzemplarze pisma sprzedawano na bazarach, a sam utwór masowo kopiowano. Podrażniony aparat partyjny odwołał redaktora czasopisma oraz zainicjował zmasowany atak propagandy. Niemniej echa poematu spowodowały powołanie specjalnej komisji partyjnej i odwołanie zarządu kombinatu oraz dymisję miejscowej organizacji PZPR, a także zmiany na lepsze w warunkach socjalnych pracowników. Sam Ważyk zmienił także swój stosunek do osób, które wcześniej atakował[4].

W 1957 został członkiem redakcji krajowego miesięcznika "Europa", jednak po zawieszeniu pisma przez komunistyczne władze i wstrzymania druku pierwszego numeru pod koniec tego roku wystąpił z PZPR w geście protestu. W 1959 został skrytykowany przez Komitet Centralny PZPR m.in. za "wrogą postawę" w specjalnej uchwale partii. W 1964 Adam Ważyk podpisał się pod protestacyjnym Listem 34, przeciwstawiającym się łamaniu wolności słowa w PRL. W konsekwencji władze wydały Ważykowi zakaz współpracy z polskim radio i telewizją.

W marcu 1968 ponowił protest, będąc wraz z innymi intelektualistami sygnatariuszem listu do rektora Uniwersytetu Warszawskiego (był nim Stanisław Turski), w którym bronił praw studentów represjonowanych po sprzeciwie wobec decyzji władz PRL o usunięciu z programu Teatru Narodowego inscenizacji "Dziadów" Adama Mickiewicza. W styczniu 1976 podpisał się także pod Memoriałem 101, krytykującym planowany przez ekipę Edwarda Gierka projekt zmiany Konstytucji PRL (przewidujący m.in. wpis o "wiecznej przyjaźni z ZSRR").

Adam Ważyk tłumaczył poezję francuską (Rimbaud, Apollinaire, Aragon, Éluard), a także dzieła Horacego, Puszkina (Eugeniusz Oniegin), Blaise Cendrarsa, Gerarda de Nervala, oraz Maxa Jacoba.

W 1949 roku Prezydent RP Bolesław Bierut nadał mu Order Sztandaru Pracy II klasy[5]. W 1955 został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[6].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

W 1953 otrzymał nagrodę państwową II stopnia[7]. W 1978 otrzymał nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • Semafory (1924) – zbiór wierszy
  • Oczy i usta (1926) – zbiór wierszy
  • Tramwaj
  • Przechodzień
  • Człowiek w burem ubraniu (1930) – zbiór opowiadań
  • Latarnie świecą w Karpowie (1933) – powieść
  • Mity rodzinne (1938) – powieść
  • Serce granatu (1943) – zbiór wierszy
  • W stronę humanizmu (1949) - szkice
  • Poemat dla dorosłych (1955)
  • Wiersze i poematy (1957)
  • Labirynt - poemat (1961)
  • Wagon (1963) – zbiór wierszy
  • Kwestia gustu (1966) – autobiografia literacka
  • Gra i doświadczenie (1974)
  • Dziwna historia awangardy (1976)
  • Zdarzenia (1977) – zbiór wierszy
  • Wiersze wybrane (1978) – zbiór wierszy
  • Amfion: rozważania nad wierszem polskim (1983) – szkice
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Adama Ważyka

Przypisy

  1. Prawdziwa historia Polaków. s. 168.
  2. Stefan Kisielewski: Abecadło Kisiela. Warszawa, 1990 ISBN 83-85083-01-4
  3. Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki t. III 1964-1980, oprac. i przypisy Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, wstęp Andrzej Gronczewski, Warszawa 2011, s. 46.
  4. Kisiel pisze: Mnie przestał się kłaniać przez długi czas, po czym nagle przyszła odwilż (...) Ważyk kłania się nisko (...) ja mówię "No, jakoś mnie pan nie poznawał przez te wszystkie lata". A on mówi: "Tak, wie pan bo ja byłem w domu wariatów, ale już się wyleczyłem". (...) A więc pokajał się w ten sposób. Stefan Kisielewski: Abecadło Kisiela. Warszawa, 1990.
  5. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1949 r. w sprawie nadania Orderu "Sztandar Pracy", M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  6. 11 lipca 1955 „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki” M.P. z 1955 r. Nr 91, poz. 1144
  7. Dziennik Polski, rok IX, nr 173 (2948), s. 7.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 9, pod red. J. Czachowskiej, A. Szałagan. Warszawa: WSiP, 2004, s. 85-86. ISBN 83-02-09242-8.
  • Wiesław Krzysztoszek: Mit niespójności. Twórczość Adama Ważyka w okresie międzywojennym. Warszawa, 1985 ISBN 83-01-05743-2
  • Anna Bikont, Joanna Szczęsna: Lawina i kamienie: pisarze wobec komunizmu. Warszawa, 2006 ISBN 83-7469-438-6
  • Prawdziwa historia Polaków : ilustrowane wypisy źródłowe 1939-194. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 1999. ISBN 83-87893-33-1.