Aleksander Wat
| Aleksander Wat | |
 |
|
| Imiona i nazwisko | Aleksander Chwat |
| Data i miejsce urodzenia | 1 maja 1900 Warszawa |
| Data i miejsce śmierci | 29 lipca 1967 Antony |
| Narodowość | polska |
| Dziedzina sztuki | literatura |
| Styl | futuryzm |
| Ważne dzieła | Ja z jednej strony i Ja z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka Bezrobotny Lucyfer |
| Nagrody | |
| nagroda tygodnika Nowa Kultura (1957) | |
 Cytaty w Wikicytatach |
|
Aleksander Wat, właściwie Aleksander Chwat (ur. 1 maja 1900 w Warszawie, zm. 29 lipca 1967 w Antony) – polski pisarz i poeta z kręgu futurystów, pochodzenia żydowskiego. Był również tłumaczem literatury anglosaskiej, francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej i radzieckiej. Współtworzył polski futuryzm - w 1919 współaranżował „pierwszy polski występ futurystyczny”.
Spis treści |
Życiorys [edytuj]
Urodził się w Warszawie 1 maja 1900 roku. Jego ojcem był Mendel Michał Chwat, erudyta i chasydzki Żyd, a matką Rozalia z Kronsilberów. W latach 1911-14 uczył się w rosyjskim gimnazjum rządowym, potem w Gimnazjum Jakuba Finkla, a następnie w Gimnazjum Rocha Kowalskiego, wraz z Anatolem Sternem[1], gdzie w 1918 roku zdał maturę. Zaraz po maturze podjął zamiar udania się do Rosji, aby wspomóc rewolucję, zamiar ten spełzł jednak na panewce. Studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1918-1920 i 1920-1926, gdzie znajdował się pod dużym wpływem profesora Tadeusza Kotarbińskiego.
W czasie studiów związał się z poetami z kręgu futuryzmu dadaizującego, w tym roku ukazał się poemat JA z jednej strony i Ja z drugiej strony mopsożelaznego piecyka. W czasie wojny z bolszewikami wstąpił ochotniczo do wojska, pomimo otwarcie pacyfistycznych poglądów. Nie wziął udziału w walkach, stacjonował w Ostrowie Wielkopolskim (wraz z Jarosławem Iwaszkiewiczem). W latach 1921–1922 był redaktorem czasopisma „Nowa Sztuka”, a w latach 1924–1925 „Almanachy Nowej Sztuki”. W 1924 wstąpił do Związku Literatów Polskich, w 1926 przebywał w Paryżu. W tym samym roku ukazuje się jego opowiadanie Żyd Wieczny Tułacz, a także zbiór opowiadań Bezrobotny Lucyfer, poznaje się wówczas z Andrzejem Stawarem - znajomość ta zapoczątkowuje okres fascynacji marksizmem w życiu Wata. Na początku następnego roku, 27 stycznia, ożenił się z Pauliną Lew, nazywaną Olą.
Wydawnictwo Rój publikowało jego przekłady dzieł m.in. Henryka Manna, Ilji Erenburga i Fiodora Dostojewskiego. W 1929 został redaktorem Miesięcznika Literackiego i kierownikiem Spółdzielni Wydawniczej „Tom”. Miesięcznik Literacki był pismem literacko-politycznym, głosem środowiska marksistowskich pisarzy i poetów, do których, oprócz Wata, zaliczali się: Władysław Broniewski, Stanisław Stande, Andrzej Stawar, Władysław Daszewski, Henryk Drzewiecki, Witold Wandurski, Jan Hempel, Bruno Jasieński i Leon Shiller. Pismo ukazywało się do lipca 1931 roku, jego żywot zakończyło aresztowanie dużej części zespołu, w tym Wata, 10 września 1931 roku. Wat spędził w więzieniu ponad 3 miesiące, na początku przy ul. Dzielnej, potem na Mokotowie. Kilka tygodni przed aresztowaniem, 23 lipca 1931 roku, urodził się jego jedyny syn Andrzej. Po wyjściu z więzienia i nieudanych próbach reaktywowania pisma rozpoczął pracę, jako kierownik literacki, w wydawnictwie Gebethner i Wolff.
Tuż przed wojną, w maju 1939 roku, znalazł się na liście osób przeznaczonych do osadzenia w Berezie Kartuskiej. Po wybuchu wojny uciekł wraz z rodziną z Warszawy do Lwowa, gdzie od października rozpoczyna pracę w "Czerwonym Sztandarze". Wraz z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, Władysławem Broniewskim, Aleksandrem Danem, Haliną Górską i Wandą Wasilewską wszedł w władze Komitetu Organizacyjnego Pisarzy Lwowskich, powołanego 13 października. Sześć dni później - 19 października - wyłoniono Komitet Organizacyjny Pisarzy Zachodniej Ukrainy, w którego skład wszedł Wat. 19 listopada 1939 roku podpisał oświadczenie pisarzy polskich witające przyłączenie Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej[2]. W styczniu 1940 został aresztowany wraz z Władysławem Broniewskim, Tadeuszem Peiperem i Anatolem Sternem we Lwowie przez NKWD w zorganizowanej prowokacji. Wkrótce w Czerwonym Sztandarze ukazał się artykuł uzasadniający aresztowanie trzech pisarzy pt. Zgnieść gadzinę nacjonalistyczną.
W więzieniu przebywał do 20 listopada 1941 roku. Więziono go we Lwowie, Kijowie, Łubiance i w Saratowie, następnie zesłano do Kazachstanu. W Ałma-Acie odnajduje żonę Paulinę (Olę) Watową i 9-letniego wówczas syna Andrzeja. Był następnie delegatem regionalnym Rządu RP, odmówił przyjęcia obywatelstwa radzieckiego. Wrócił w 1946 do Polski, staraniem głównie Ważyka. Od czasu pobytu na Łubiance pozbawiony sympatii do komunizmu. W latach 1946-48 pracował jako redaktor naczelny w PIWie, od grudnia 1947 zasiadał w zarządzie polskiego Pen-Clubu. Od 1959 przebywał na emigracji. Po wyjeździe na Zachód robił sobie rozmaite nadzieje, ale większość z nich nigdy się nie spełniła. Kilkanaście miesięcy pracował we Włoszech jako redaktor polskiej serii w mediolańskim wydawnictwie Umberta Silvy. W 1961 osiadł w Paryżu. Nękany przewlekłą chorobą (zespół Wallenberga, powodujący ostre bóle głowy) popełnił samobójstwo poprzez przedawkowanie leków przeciwbólowych. Został pochowany na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency.
Siostrą Aleksandra Wata była aktorka dramatyczna Seweryna Broniszówna.
O losach Aleksandra, Oli i Andrzeja Watów w czasach radzieckich opowiada paradokumentalny film Roberta Glińskiego Wszystko, co najważniejsze. Watowi poświęcił także piosenkę pt. Aleksander Wat[3] Jacek Kaczmarski.
Nagrody [edytuj]
- 1957 – nagroda tygodnika „Nowa Kultura”
Twórczość [edytuj]
Utwory [edytuj]
- 1920 Ja z jednej strony i Ja z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka
- Gga. Pierwszy polski almanach poezji futurystycznej (wraz z Anatolem Sternem, Warszawa, 1920),
- Bezrobotny Lucyfer (Zbiór opowiadań 1927).
- Wiersze,
- Wiersze śródziemnomorskie,
- Ciemne świecidło,
- Mój wiek. Pamiętnik mówiony (1977; wydanie krajowe – Warszawa, 1990) będący świadectwem duchowego dojrzewania autora i wnikliwą diagnozą komunizmu. (fragment: [1])
- Ucieczka Lotha nie ukończona powieść, wydana we fragmentach.
Tłumaczenia [edytuj]
Przekłady opisane są według pierwszych wydań[4].
|
|
Przypisy
- ↑ Zieliński J., Dwudziestowieczny Marsjasz, s. 475.
- ↑ Prawdziwa historia Polaków. s. 168.
- ↑ Jacek Kaczmarski, Aleksander Wat, [w:] Ale źródło wciąż bije, Warszawa 2002, s. 443, (nagranie na płycie Litania)
- ↑ Wg katalogu Biblioteki Narodowej: <http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol/?searchtype=a&searcharg=wat+aleksander&searchscope=5&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Szukaj&searchlimits=&searchorigarg=aaleksander+wat>
Bibliografia [edytuj]
- Aleksander Wat, Mój wiek, Warszawa 1990, ISBN 83-07-02054-9
- Józef Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1990, ISBN 83-07-02092-1
- Stanisław Swianiewicz, W cieniu Katynia, Warszawa 1990, ISBN 83-07-02093-X
- Julian Stryjkowski, Wielki strach, Warszawa 1990, ISBN 83-07-02058-1
- Tomasz Pyzik, Predestynacja w twórczości Aleksandra Wata, Gliwice 2004, ISBN 83-920078-0-8
- Tomas Venclova, Aleksander Wat. Obrazoburca, przeł. J. Goślicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997
- Józef Olejniczak, "W-tajemniczanie", Katowice 1999
- Prawdziwa historia Polaków : ilustrowane wypisy źródłowe 1939-194. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 1999. ISBN 83-87893-33-1.
Bibliografia [edytuj]
- Polscy pisarze emigracyjni
- Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
- Polscy pisarze współcześni
- Polscy poeci
- Członkowie polskiego PEN Clubu
- Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich
- Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
- Polscy samobójcy
- Polscy tłumacze
- Polscy zesłańcy w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich
- Polscy Żydzi
- Polskie ofiary represji stalinowskich
- Więźniowie Łubianki
- Futuryzm
- Urodzeni w 1900
- Zmarli w 1967
- Pochowani na cmentarzu w Montmorency
