Ekslibris (znak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ekslibris, którego używał John Forrest
Ekslibris z motywami muzycznymi

Ekslibris (łac. ex libris – z książek) – znak własnościowy danego egzemplarza, książki najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru, (lub np. stylizowanymi inicjałami) albo nazwą instytucji. Typowy ekslibris jest małą, zadrukowaną karteczką przyklejoną do wewnętrznej strony okładki. W prostszej formie może to być np. pieczątka.

Projektowanie ekslibrisów jest jedną z dziedzin grafiki artystycznej. Ich tworzeniem zajmowało się wielu znanych grafików, rytowników i typografów. Zbieranie ekslibrisów jest jedną z dziedzin kolekcjonerstwa. Organizowane są również wystawy, nieraz nawet poświęcone wyłącznie tej tematyce.

Posługiwanie się ekslibrisem jest uważane za wyraz wysokiego szacunku i dbałości o książki, jak również wysokich potrzeb kulturalnych ich właściciela. Pośrednio ekslibris ma również motywować do podobnej dbałości (i do terminowego zwrotu) osoby, którym dana książka jest wypożyczana. Ekslibris ma również za zadanie zabezpieczanie księgi przed kradzieżą lub zatraceniem. Ekslibris artystycznie wykonany w szlachetnej technice graficznej (drzeworyt, miedzioryt, akwaforta, akwatinta, litografia) podnosi walory artystyczne książki, dając świadectwo bibliofilskiego do niej stosunku. Ekslibrisy wykonane pięknie, lub też należące do znanych osób dodatkowo podnoszą wartość kolekcjonerską egzemplarza książki.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze oznaczenia własnościowe na książkach pojawiły się w Polsce w drugiej połowie XIV wieku, na kartach rękopisów. Początkowo znak określał tylko właściciela rękopisu, ale manuskryptu nie zdobił. Owe proste formy oznaczenia własności książki były dwojakiego rodzaju: krótkie odręczne noty właściciela lub dłuższe zapiski, często uzupełniane wiadomością o miejscu sporządzenia lub nabycia rękopisu. Z chwilą, gdy księgi rękopiśmienne przestały być tylko skarbnicą wiedzy, ale stały się dziełem sztuki, pojawiły się piękne iluminacje, znak własnościowy wzniósł się na wyżyny. Pełnił funkcję ochronną, wskazywał właściciela rękopisu, ale ozdobnie namalowany podnosił również wartość iluminowanych kodeksów. Te najstarsze formy znaku własnościowego to herby i gmerki właścicieli rękopisów. Umieszczane były przeważnie na dolnym marginesie pierwszej karty tekstu. Najstarszymi malowanymi znakami własnościowymi z XIV wieku są herby: Bogoria i Szeliga, z I połowy XV wieku: Jastrzębiec, Nałęcz, Ciołek, Dembno. W II połowie XV wieku pojawiło się znacznie więcej herbów malowanych. Do najbardziej znanych należą : Prus III, Poraj, Wieniawa, Dembno, Ogończyk. Zwyczaj ozdabiania ksiąg rękopiśmiennym znakiem książkowym w postaci malowanego herbu trwał przez cały wiek XV. Do najbardziej okazałych zabytków należały rękopisy liturgiczne.

Najstarszym przykładem ekslibrisu jest motyw heraldyczny. Herby i gmerki właścicieli ekslibrisów, włączane zazwyczaj we floraturę marginalną iluminowanych kodeksów pojawiły się już pod koniec XIV wieku. Przez cały wiek XV znak własnościowy wskazywał właściciela herbem, był nierozerwalnie związany z tekstem książki zarówno treściowo, jak też estetycznie. Wszystkie ekslibrisy malowane XV wieku posiadają jako główny motyw-herb. Ekslibris zaaklimatyzował się w postaci herbów malowanych na rękopisach pergaminowych i papierowych na parę wieków przed wynalezieniem druku. Forma ta stała się zalążkiem późniejszego superekslibrisu i ekslibrisu właściwego, w kształcie ozdobnej kartki. Ozdabianie rękopisów malowanymi ekslibrisami należało do iluminatora. Badania naukowe nad malowanymi ekslibrisami prowadził w Polsce ks. Leon Formanowicz, kanonik kapituły przy Katedrze Gnieźnieńskiej oraz archiwariusz i bibliotekarz Biblioteki Kapitulnej, kolekcjoner polskich ekslibrisów. Wszystkie zebrane materiały podczas II wojny światowej uległy zniszczeniu, a ks. Formanowicz zginął w obozie w Dachau.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. E. Chwalewik: Nieznane exkibrisy herbowe polskie. Cz. 1. Herold, 1936, s. 7-8. (pol.)
  2. A. Lewicka- Kamińska: Nieznane exlibrisy polskie XV wieku w Bibliotece Jagiellońskiej. Kraków: 1974. (pol.)
  3. Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Ochota m. st. Warszawy: Warszawska Galeria Ekslibrisu (pol.). [dostęp 30 lipca 2010].