Język koptyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ρεμν̀χημι, Remenkīmi
Obszar Egipt
Liczba mówiących język zachowany jedynie w liturgii koptyjskiej
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna języki afroazjatyckie
*języki egipskie
**język koptyjski
Pismo koptyjskie, w użyciu komputerowym spotykana również modyfikowana greka
Status oficjalny
język urzędowy nigdzie
Kody języka
ISO 639-1 brak
ISO 639-2 cop
SIL brak
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Alfabet koptyjski
Koptyjska inskrypcja z tekstem liturgicznym, pochodzi z V-VI wieku (Górny Egipt)

Język koptyjski – potomek języka staroegipskiego, ostatnia faza rozwojowa języka egipskiego, należy do rodziny języków afroazjatyckich. Od XIX wieku jest językiem martwym. Do jego zapisu używano pisma alfabetycznego zapożyczonego od Greków. Ponieważ jednak w języku koptyjskim istniały głoski nieistniejące w grece, twórcy alfabetu koptyjskiego zapożyczyli z demotyki siedem znaków (lub sześć w zależności od dialektu), wystylizowali je i przy ich pomocy przekazywali dźwięki. Są to: Ϣ, Ϥ, Ϧ, Ϩ, Ϫ, Ϭ, Ϯ. Autorem pierwszego słownika j.koptyjskiego jest Jean-François Champollion, człowiek, który odszyfrował hieroglify.

Dialekty i literatura[edytuj | edytuj kod]

Nie istniał jeden literacki język koptyjski: teksty pisano w pięciu różnych dialektach. Najważniejsze z nich to:

  • saidzki (sahidycki) – jako język literacki aż do X wieku n.e., początkowo był głównym dialektem koptyjskim;
  • bohairski (bohairyjski) – pierwotny dialekt Delty Zachodniej, od XI wieku zastąpił dialekt saidzki. Ma dużo greckich zapożyczeń (ok. 15% słownictwa), więcej niż dialekt saidzki, nawet gramatyka korzysta z niektórych greckich form.

Dialekty achmimski oraz fajumski miały znacznie mniejsze znaczenie i zasięg terytorialny. W języku tym pisano głównie przekłady z Biblii, żywoty świętych i męczenników, bajki, a nawet powieść historyczną. Nowy Testament przełożono na dialekt saidzki już w końcu II wieku. Na początku III wieku przełożono na dialekt bohairycki. W języku koptyjskim zachowały się przekłady z greckiego (lub aramejskiego) niektórych apokryfów wczesnochrześcijańskich oraz oryginalne dzieła gnostyckie, m.in. Ewangelia Judasza i Ewangelia Tomasza (fragment tej ostatniej zachował się także w języku greckim). Najstarsze zachowane rękopisy z pełnym tekstem Ewangelii Mateusza pochodzą już z II/III wieku (greckie rękopisy z pełnym tekstem Mateusza pochodzą dopiero z IV wieku).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po podbiciu Egiptu przez Arabów język Koptów powoli wymierał. Do wieku XVII-XVIII pisano w nim jeszcze pieśni kościelne, ale stopniowo stawał się on wyłącznie rytualnym językiem nabożeństw. Jeszcze w XIX wieku, za czasów Champolliona, niektórzy kapłani koptyjscy swobodnie mówili po koptyjsku, a nawet prowadzili w nim korespondencję. Na początku XX stulecia czyniono próby wprowadzenia języka koptyjskiego do szkół i uczynienia go znów językiem żywym. Próby takiego wskrzeszenia nie przyniosły rezultatu. W latach trzydziestych XX wieku uczeni odkryli, że niektórzy mieszkańcy wioski Pi-Solsel w Górnym Egipcie wciąż używają w swojej mowie (w języku arabskim) szeregu wyrazów i zwrotów koptyjskich[1].

Obecnie, dzięki postępowi technicznemu, a także pojawieniu się Internetu, język koptyjski na nowo wzbudził zainteresowanie. Zaczęto wprowadzać do niego nowe wyrazy i określenia (np. πιτελεναυtelewizja, νιουὼ – program informacyjny itp.). Pojawiła się grupa dyskusyjna w tym języku, zgłoszono nawet projekt koptyjskiej Wikipedii.

Źródłosłów nazwy[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie „Kopt” wywodzi się z języka koptyjskiego – Γαπτιας (a to z kolei z greki Αίγυπτος) poprzez język arabski, w którym wyraz „Kibt” (قبط) oznacza Egipcjanina. Tak zaczęli nazywać mieszkańców doliny Nilu Arabowie-muzułmanie. Ponieważ pewna część mieszkańców Egiptu utrzymała chrześcijaństwo, określenie „Kibt” oznaczało także Egipcjanina-chrześcijanina. Stopniowo Egipcjanie przyjmowali islam i zaczęli używać języka arabskiego. Natomiast chrześcijanie egipscy zachowali nie tylko religię, lecz i stary język koptyjski wywodzący się ze staroegipskiego. Sfera jego występowania była siłą rzeczy ograniczona, tak że zachował się on jedynie w religii i jej obrzędach. Współcześni Koptowie, tj. Egipcjanie-chrześcijanie, porozumiewają się po arabsku i jedynie kapłani rozumieją teksty napisane językiem koptyjskim.

Przypisy

  1. W. Vycichl, Pi-Solsel, ein Dorf mil koptischer Überlieferung, – MDAIK. Bd. 6, 1936, Ss. 169–175.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Słowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Černý, Jaroslav. 1976. Coptic Etymological Dictionary. Cambridge and New York: Cambridge University Press.
  • Crum, Walter Ewing. 1939. A Coptic Dictionary. Oxford: Clarendon Press. [A searchable index with links is available here].
  • Wolfgang Kosack Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke, Graz 1974.
  • Vycichl, Werner. 1983. Dictionnaire étymologique de la langue copte. Leuven: Éditions Peeters.
  • Westendorf, Wolfhart. 1965/1977. Koptisches Handwörterbuch. Heidelberg: Carl Winter.

Gramatyki[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W.V. Davies w przekładzie Macieja G. Witkowskiego, Egipskie hieroglify, Wydawnictwo RTW, 1998 r., s. 6-10, ISBN 83-86822-89-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]