Język aramejski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ܐܪܡܝܐ (Ārāmāyâ)
Obszar Armenia, Azerbejdżan, Iran, Irak, Izrael, Palestyna, Gruzja, Liban, Syria
Liczba mówiących ok. 445 tys.
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
 Języki semickie
  Północno-zachodnie
   Język aramejski
Pismo aramejskie
Kody języka
ISO 639-1
ISO 639-2 arc
ISO 639-3 arc
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku aramejskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka aramejskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-aramejski online

Język aramejski (aram. ܐܪܡܝܐ – Ārāmāyâ, hebr. ארמית – Arāmît) – język z grupy semickiej, używany na Bliskim Wschodzie od II tysiąclecia p.n.e. do czasów dzisiejszych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Języka tego używali początkowo jedynie Aramejczycy, ale na początku I tysiąclecia p.n.e. rozpowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie stając się tamtejszym lingua franca. Sukces tego języka był w dużej mierze zasługą asyryjskich władców, którzy swoimi przesiedleniami rozproszyli Aramejczyków po asyryjskim imperium. Drugim, może nawet istotniejszym, czynnikiem było zaadaptowanie przez Aramejczyków pisma fenickiego, które jako prostsze zaczęło błyskawicznie wypierać pismo klinowe. W połowie VIII w. p.n.e. aramejski stał się drugim obok akadyjskiego oficjalnym językiem Asyrii. Gdy około 500 roku p.n.e. Persowie poszukiwali języka zrozumiałego dla wszystkich mieszkańców ich rozległego imperium, wybrali aramejski.

Pod koniec pierwszego tysiąclecia p.n.e. aramejski dominował już niepodzielnie. Hebrajski i sumeryjski były martwe i używano ich tylko w liturgii, akadyjski wymierał, a greki i perskiego używały tylko elity. Od Iranu aż po Egipt w mowie i piśmie większość ludności używała aramejskiego.

Języka aramejskiego prawdopodobnie używał również Jezus a także jego uczniowie[1]. Aramejski, jakim posługiwano się na terenie Palestyny posiadał swoje dialekty: galilejski oraz judejski. Różnice wynikały z religijnej separacji Żydów i Samarytan[2][3].

Po aramejsku spisane są niektóre fragmenty Starego Testamentu (m. in. Ezd 4,8 - 6,18; Dan 2,4 - 7,28). Być może niektóre księgi Nowego Testamentu zostały początkowo spisane po aramejsku. Jednak za tekst oryginału Nowego Testamentu zazwyczaj uznaje się język grecki koine.

Manuskrypt z IX wieku zawierający homilie Chryzostoma do Ewangelii wg św. Jana

Jego dominację zakończyły podboje arabskie. Nowi władcy upowszechnili bardzo szybko pokrewny aramejskiemu język arabski, który przejął rolę bliskowschodniego lingua franca.Współcześnie język aramejski jest używany w życiu codziennym w trzech miejscowościach: Maalula, Bahha i Gub Adin[potrzebne źródło].

Etapy rozwoju[edytuj | edytuj kod]

  • staroaramejski - zaświadczony w inskrypcjach zapisanych pomiędzy IX a VII wiekiem p.n.e. na terenie południowej Turcji, Syrii, Iranu, Izraela.
  • aramejski imperialny - używany w administracji państwa Achemenidów od końca IV wieku. Zachowany w inskrypcjach z terenu Egiptu, Samarii, ale też Pakistanu i Gruzji, a także we fragmentach Starego Testamentu.
  • średnioaramejski - używany od III wieku p.n.e. do III wieku n.e. w licznych odmianach takich jak: palestyńska (tzw. listy Bar Kochby), nabatejska (używana przez Nabatejczyków), palmyreńska (w Palmyrze) i inne.
  • późnoaramejski - używany od III wieku n.e. Zaznacza się w nim wyraźny podział na grupę wschodnią i zachodnią. Grupa zachodnia obejmuje odmianę judeo-palestyńską (w którym spisano Talmud Palestyński, żydowskie midrasze i targumy), samarytańską (język sakralnej literatury Samarytan) oraz chrześcijańsko-palestyńską. Grupa wschodnia obejmuje język syryjski, język sakralnej literatury mandejskiej oraz język judeo-babiloński (język Talmudu Babilońskiego).
  • dialekty nowoaramejskie - zaświadczone od XVI wieku

Cechy językowe[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ aramejski używany jest nieprzerwanie od trzech tysięcy lat na ogromnym obszarze, trudno wskazać cechy wspólne wszystkim jego odmianom. Do takich cech należą:

  • przejście n>r w słowach oznaczających "syn" i "dwa"
  • wypadnięcie początkowego alefu w słowie oznaczającym "jeden"
  • rodzajnik określony sufigowany
Cechy szczególne języka aramejskiego
Zjawisko Język hebrajski Język arabski Język syryjski
"syn" ben 'ibn bar
"dwa" šnayīm 'ithnāni tərēn
"jeden" 'eḥad wāḥid ḥaḏ
rodzajnik has-sēfer 'al-kitābu sefr-ā

Pismo[edytuj | edytuj kod]

W starożytności język aramejski zapisywany był alfabetem aramejskim. Współcześnie niektóre dialekty nowoaramejskie wciąż korzystają z pisma syriackiego, inne zapisywane są w alfabecie hebrajskim. W latach 30. XX wieku w Związku Radzieckim podjęto próbę zapisu jednego z dialektów nowoaramejskich pismem łacińskim.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. Nowicki. Język aramejski. Akademia Teologii Katolickiej: Warszawa 1964.
  • F. Rosenthal. An Aramaic handbook. Harrassowitz: Wiesbaden 1967.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G. E. Wright, Biblical Archaeology, 1962, s. 243
  2. George M. Lamsa, Holy Bible from the Ancient Eastern Text, Harper&Row, 1985, s. VII
  3. The Jewish Encyclopedia, Vol. II