Gramatyka języka esperanto

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gramatyka języka esperanto ujęta została w 16 reguł zawartych w Fundamento de Esperanto.

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Alfabet (esp. Alfabeto) esperancki składa się z 28 znaków (pod spodem zapis fonetyczny):

Eo a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
IPA a ( odsłuchaj) b ( odsłuchaj) t͡s ( odsłuchaj) t͡ʃ ( odsłuchaj) d ( odsłuchaj) ɛ ( odsłuchaj)
e ( odsłuchaj)
f ( odsłuchaj) g ( odsłuchaj) d͡ʒ ( odsłuchaj) h ( odsłuchaj) x ( odsłuchaj) i ( odsłuchaj) j ( odsłuchaj) ʒ ( odsłuchaj) k ( odsłuchaj) l ( odsłuchaj) m ( odsłuchaj) n ( odsłuchaj) ɔ ( odsłuchaj)
o ( odsłuchaj)
p ( odsłuchaj) r ( odsłuchaj) s ( odsłuchaj) ʃ ( odsłuchaj) t ( odsłuchaj) u ( odsłuchaj)  ( odsłuchaj)
(ʊ̯ ( odsłuchaj))
v ( odsłuchaj) z ( odsłuchaj)

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Akcent (esp. Akcento) w języku esperanto pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu.

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki (esp. Substantivo) tworzy się, dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o.

Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki.

Odpowiednie sufiksy to:

Mianownik Biernik
Liczba pojedyncza -o -on
Liczba mnoga -oj -ojn

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

Przymiotniki (esp. Adjektivo) tworzy się, dodając do tematu sufiks -a.

Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.

Mianownik Biernik
Liczba pojedyncza -a -an
Liczba mnoga -aj -ajn

Przysłówki[edytuj | edytuj kod]

Przysłówki (esp. Adverbo) tworzy się, dodając do tematu sufiks -e.

Przysłówki kierunku w bierniku tworzy się, dodając sufiks-en. Oznacza on „w tym kierunku”.

Np. nordo – północ geograficzna, norde – „na północy”, norden – „na północ”. Istnieje też grupa przysłówków specjalnych bez końcówki, np. nun – „teraz”.

Stopniowanie przymiotników i przysłówków[edytuj | edytuj kod]

Stopniowanie przymiotników i przysłówków nazywane jest w esperanto Komparacio.

Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem, a stopień najwyższy – słowem plej.

Liczby[edytuj | edytuj kod]

W esperanto są dwie liczby: pojedyncza (esp. Singularo) i mnoga (esp. Pluralo), tworzona przez sufiks -j.

Rzeczowniki zbiorowe tworzy się morfemem sufiksowym -ar-. Na przykład arbo to „drzewo”, arboj – „drzewa”, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (czyli „las”); junulo to „młody człowiek/chłopak”, junuloj – „młodzi chłopcy”, a junularo to „młodzież”.

Osoby[edytuj | edytuj kod]

W esperanto są 3 osoby (esp. Persono): pierwsza, druga i trzecia. W zaimkach drugiej osoby nie ma rozróżnienia na liczbę pojedynczą i mnogą.

Osoby dotyczą tylko zaimków osobowych. Czasowniki nie posiadają osób.

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Gramatycznie esperanto nie ma rodzajów, tylko zaimki osobowe trzeciej osoby liczby pojedynczej różnią się rodzajami (zob. rozdział „Zaimki osobowe”).

Do tworzenia nazw istot płci żeńskiej używany jest sufiks -in, np. patro – „ojciec”, patrino – „matka”.

Zaimki osobowe[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe zaimki osobowe (esp. Pronomo) to:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1 osoba mi ni
2 osoba vi
3 osoba, rodzaj męski li ili
3 osoba, rodzaj żeński ŝi
3 osoba, rodzaj nijaki ĝi
Zaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się) si
Zaimek nieokreślony oni

Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmieniają się przez przypadki.

W bierniku dodaje się -n.

Stosuje się także inne zaimki:

  • ci (ty) – zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej zaproponowany przez Zamenhofa, rzadko używany
  • zaimek ĝi rodzaju nijakiego używany jest do wszystkich obiektów nie mających płci oraz zwierząt, których płeć jest nieznana albo nieważna; niekiedy ĝi używa się w stosunku do dziecka
  • zaimki dzierżawcze tworzy się, dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn)
  • zaimek nieokreślony oni używany jest w zwrotach typu „nie wolno palić” (esp. oni ne rajtas fumi)

Przedimek określony[edytuj | edytuj kod]

Przedimek określony (esp. Artikolo) to la. Jego użycie jest dość dowolne jedynie dla początkujących esperantystów (zobacz: przedimek w języku esperanto).

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki główne[edytuj | edytuj kod]

Właściwe liczebniki esperanckie (esp. Numeralo) to: unu – 1, du – 2, tri – 3, kvar – 4, kvin – 5, ses – 6, sep – 7, ok – 8, naŭ – 9, dek – 10, cent – 100, mil – 1000. Liczebniki wyższych rzędów, tj. miliono, miliardo, biliono itd., to formalnie rzeczowniki.

Jedności Dziesiątki Setki Tysiące
unu – 1 dek – 10 cent – 100 mil – 1000
du – 2 dudek – 20 ducent – 200 du mil – 2000
tri – 3 tridek – 30 tricent – 300 tri mil – 3000
kvar – 4 kvardek – 40 kvarcent – 400 kvar mil – 4000
kvin – 5 kvindek – 50 kvincent – 500 kvin mil – 5000
ses – 6 sesdek – 60 sescent – 600 ses mil – 6000
sep – 7 sepdek – 70 sepcent – 700 sep mil – 7000
ok – 8 okdek – 80 okcent – 800 ok mil – 8000
naŭ – 9 naŭdek – 90 naŭcent – 900 naŭ mil – 9000

Przykłady:

  • dek kvar – 14, kvindek ok – 58, naŭdek unu – 91
  • cent dudek tri – 123, kvindek naŭ – 509, okcent sepdek du – 872
  • mil cent tridek ses – 1136, kvar mil sepcent dek naŭ – 4719, ses mil ducent unu – 6201
  • miliono – milion, du milionoj – dwa miliony, tri milionoj – trzy miliony itd.
  • miliardo – miliard, du miliardoj – dwa miliardy, tri miliardoj – trzy miliardy itd.
  • biliono – bilion, du bilionoj – dwa biliony, tri bilionoj – trzy biliony itd.

Należy pamiętać, że liczebniki dek i cent w połączeniu z liczebnikami 1–9 pisze się łącznie. W przypadku liczebnika mil i wyższych pisownia jest rozdzielna.

Liczebniki porządkowe[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki porządkowe tworzy się, dodając końcówkę -a do właściwych liczebników głównych, np.:

  • unua – pierwszy, dua – drugi, tria – trzeci itd.
  • deka – dziesiąty, dudeka – dwudziesty, trideka – trzydziesty itd.
  • centa – setny, ducenta – dwusetny, tricenta – trzechsetny itd.

W przypadku liczebników złożonych zapisywanych rozdzielnie końcówkę -a dodaje się tylko do ostatniego członu, np. dudek tria – dwudziesty trzeci, nie dudeka tria. Takie liczebniki można pisać rozdzielnie, analogicznie do odpowiadających im liczebników głównych, lub jako jeden wyraz złożony z poszczególnymi elementami rozdzielonymi łącznikiem, np.:

  • ducent kvindek sepa lub ducent-kvindek-sepa – dwieście pięćdziesiąty siódmy

Rzeczowniki w funkcji liczebników zamieniają końcówkę -o na -a, np.:

  • miliona – milionowy, du-miliona – dwumilionowy, miliarda – miliardowy, kvin-miliarda – pięciomiliardowy itd.

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki w języku esperanto nazywają się Verbo. Występują 3 czasy proste, bezokolicznik i tryby rozkazujący i przypuszczający.

Czas teraźniejszy -as
Czas przeszły -is
Czas przyszły -os
Bezokolicznik -i
Tryb rozkazujący -u
Tryb przypuszczający -us

Imiesłowy tworzy się morfemami sufiksowymi:

Strona czynna Strona bierna
Czas teraźniejszy -ant- -at-
Czas przeszły -int- -it-
Czas przyszły -ont- -ot-

Czasy złożone i stronę bierną tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego być (estas) i odpowiedniego imiesłowu. Dopełnienie bliższe w stronie biernej oznacza się słówkiem de. Można połączyć obie te formy w jedną, bez używania esti, np.:

  • „To będzie zrobione” – Tio estos farita lub Tio faritos
  • „Pies goni kota” – Hundo postkuras katon
  • „Kot jest goniony przez psa” – Kato estas postkurata de hundo lub Kato postkuratas de hundo

Zaimki i przysłówki specjalne[edytuj | edytuj kod]

Dużą grupę zaimków tworzy się systematycznie. Zaimki te są odmienne. I tak zaimki na -a odmieniają się jak przymiotniki, na -u i -o – jak rzeczowniki, na -e przyjmują też formę kierunku – -en.

Zaimki wskazujące mają domyślnie formę dalszą (tio – „tamto”). Formę bliższą tworzy się, dodając słowo ĉi przed lub po zaimku, np. tio ĉi – „ten”.

Wiele z tych zaimków nie ma odpowiedników w języku polskim, zostało więc podane przybliżone tłumaczenie.

Nieokreślone I- Pytające i względne KI- Wskazujące TI- Upowszechniające ĈI- Przeczące NENI-
Osoba oraz zaimki wyboru – -U IU – ktoś KIU – kto TIU – tamten ĈIU – wszyscy NENIU – nikt
Cecha – -A jakiś IA – jakiś jaki KIA – jaki taki TIA – taki ĈIA – każdego rodzaju NENIA – żaden, żadnego rodzaju
Rzecz – -O IO – coś KIO – co TIO – tamto ĈIO – wszystko NENIO – nic
Przynależność – -ES IES – czyjś KIES – czyj TIES – tego ĈIES – należący do wszystkich NENIES – niczyj
Miejsce – -E IE – gdzieś KIE – gdzie TIE – tam ĈIE – wszędzie NENIE – nigdzie
Sposób – -EL IEL – jakoś KIEL – jak TIEL – w ten sposób ĈIEL – każdym sposobem NENIEL – w żaden sposób
Czas – -AM IAM – kiedyś KIAM – kiedy TIAM – wtedy ĈIAM – zawsze NENIAM – nigdy
Ilość, nasilenie – -OM IOM – ileś KIOM – ile TIOM – tyle ĈIOM – każdą ilość NENIOM – nic, żaden, wcale
Przyczyna – -AL IAL – z jakiegoś powodu KIAL – dlaczego TIAL – dlatego ĈIAL – z każdego powodu NENIAL – bez powodu

Imiona i nazwy własne[edytuj | edytuj kod]

Imiona kończą się na -o, chyba że nie zostały do końca zesperantyzowane, porównaj Paŭlo, Sonjo, Anjo z Maria, Zebedja, Noa.

Zdrobnienia imion męskich konstruuje się, ucinając je po dowolnej sylabie i dodając -ĉjo, np. Johano na 'Joĉjo'.

Zdrobnienia imion żeńskich konstruowane są analogicznie do męskich, z końcówką -njo, np. Maria na Marinjo lub Manjo.

Czasem używa się też tych zasad do zdrabniania rzeczowników, np. paĉjo – „tatuś”, panjo – „mamusia”.

Pytania[edytuj | edytuj kod]

Pytania tworzy się za pomocą zaimków ki-. Tam, gdzie wymagana jest odpowiedź „tak” lub „nie”, stosowane jest słowo ĉu („czy”) na początku zdania, np. Ĉu vi parolas esperante?. Odpowiedź na takie pytanie to jes („tak”) lub ne („nie”).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]