Gramatyka języka esperanto

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gramatyka języka esperanto ujęta została w 16 reguł, zawartych w Fundamento de Esperanto.

Alfabet [Alfabeto][edytuj | edytuj kod]

Alfabet esperancki składa się z 28 znaków (pod spodem zapis fonetyczny):

Eo a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
IPA a ( odsłuchaj) b ( odsłuchaj) t͡s ( odsłuchaj) t͡ʃ ( odsłuchaj) d ( odsłuchaj) ɛ ( odsłuchaj)
e ( odsłuchaj)
f ( odsłuchaj) g ( odsłuchaj) d͡ʒ ( odsłuchaj) h ( odsłuchaj) x ( odsłuchaj) i ( odsłuchaj) j ( odsłuchaj) ʒ ( odsłuchaj) k ( odsłuchaj) l ( odsłuchaj) m ( odsłuchaj) n ( odsłuchaj) ɔ ( odsłuchaj)
o ( odsłuchaj)
p ( odsłuchaj) r ( odsłuchaj) s ( odsłuchaj) ʃ ( odsłuchaj) t ( odsłuchaj) u ( odsłuchaj)  ( odsłuchaj)
(ʊ̯ ( odsłuchaj))
v ( odsłuchaj) z ( odsłuchaj)

Akcent [Akcento][edytuj | edytuj kod]

Akcent w języku esperanto, pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu.

Rzeczowniki [Substantivo][edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki tworzy się dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o.

Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki. Odpowiednie sufiksy to:

Mianownik Biernik
Liczba pojedyncza -o -on
Liczba mnoga -oj -ojn

Przymiotniki [Adjektivo][edytuj | edytuj kod]

Przymiotniki tworzy się dodając do tematu sufiks -a. Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.

Mianownik Biernik
Liczba pojedyncza -a -an
Liczba mnoga -aj -ajn

Przysłówek [Adverbo][edytuj | edytuj kod]

Przysłówki tworzy się sufiksem -e.
Przysłówki kierunku mają biernik na -en. Oznacza on w tym kierunku.
Np. nordo — północ geograficzna, norde — na północy, norden — na północ.
Istnieje też grupa przysłówków specjalnych, bez końcówki, np. nun — "teraz".

Stopniowanie przymiotników i przysłówków [Komparacio][edytuj | edytuj kod]

Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem.
Stopień najwyższy słowem plej.

Liczby [Singularo kaj Pluralo][edytuj | edytuj kod]

W esperanto są dwie liczby — pojedyncza [Singularo] i mnoga [Pluralo], tworzona przez sufiks -j.

Rzeczowniki zbiorowe tworzy się morfemem sufiksowym -ar-.

Np. arbo to drzewo, arboj – drzewa, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (czyli las), junulo to młody człowiek/chłopak, junuloj – młodzi chłopcy, a junularo to młodzież.

Osoby [Persono][edytuj | edytuj kod]

Są 3 osoby — pierwsza, druga i trzecia.
W zaimkach drugiej osoby nie ma rozróżnienia na liczbę pojedynczą i mnogą.
Osoby dotyczą tylko zaimków osobowych. Czasowniki nie posiadają osób.

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Gramatycznie esperanto nie ma rodzajów, tylko zaimki osobowe trzeciej osoby liczby pojedynczej różnią się rodzajami (zob. rozdział "Zaimki osobowe").

Dla tworzenia nazw istot płci żeńskiej jest używany sufiks -in: np. patro – ojciec, patrino – matka.

Zaimki osobowe [Pronomo][edytuj | edytuj kod]

Podstawowe zaimki osobowe to:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1 osoba mi ni
2 osoba vi
3 osoba, rodzaj męski li ili
3 osoba, rodzaj żeński ŝi
3 osoba, rodzaj nijaki ĝi
zaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się) si
zaimek nieokreślony oni

Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmieniają się przez przypadki. W bierniku dodaje się -n.

Stosuje się także inne zaimki:

  • ci (ty) — zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej zaproponowany przez Zamenhofa, rzadko używany
  • zaimek ĝi rodzaju nijakiego używa się co do wszystkich obiektów, nie mających płci, oraz zwierząt, których płeć niewiadoma albo nie jest ważna; niekiedy ĝi używa się co do dziecka
  • Zaimki dzierżawcze tworzy się dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn)
  • Zaimek nieokreślony oni używa się w zwrotach typu "nie wolno palić" (oni ne rajtas fumi)

Przedimek określony [Artikolo][edytuj | edytuj kod]

Przedimek określony to la. Jego użycie jest dość dowolne jedynie dla początkujących esperantystów. (Zobacz: Przedimek w języku esperanto).

Liczebniki [Numeralo][edytuj | edytuj kod]

Liczebniki główne[edytuj | edytuj kod]

Właściwe liczebniki esperanckie to: unu '1', du '2', tri '3', kvar '4', kvin '5', ses '6', sep '7', ok '8', naŭ '9', dek '10', cent '100', mil '1000'. Liczebniki wyższych rzędów, tj. miliono, miliardo, biliono itd., to formalnie rzeczowniki.

jedności dziesiątki setki tysiące
unu '1' dek '10' cent '100' mil '1000'
du '2' dudek '20' ducent '200' du mil '2000'
tri '3' tridek '30' tricent '300' tri mil '3000'
kvar '4' kvardek '40' kvarcent '400' kvar mil '4000'
kvin '5' kvindek '50' kvincent '500' kvin mil '5000'
ses '6' sesdek '60' sescent '600' ses mil '6000'
sep '7' sepdek '70' sepcent '700' sep mil '7000'
ok '8' okdek '80' okcent '800' ok mil '8000'
naŭ '9' naŭdek '90' naŭcent '900' naŭ mil '9000'

Przykłady:

  • dek kvar '14', kvindek ok '58', naŭdek unu '91'
  • cent dudek tri '123', kvindek naŭ '509', okcent sepdek du '872'
  • mil cent tridek ses '1136', kvar mil sepcent dek naŭ '4719', ses mil ducent unu '6201'
  • miliono 'milion', du milionoj 'dwa miliony', tri milionoj 'trzy miliony' itd.
  • miliardo 'miliard', du miliardoj 'dwa miliardy', tri miliardoj 'trzy miliardy' itd.
  • biliono 'bilion', du bilionoj 'dwa biliony', tri bilionoj 'trzy biliony' itd.

Należy pamiętać, że liczebniki dek i cent w połączeniu z liczebnikami 1–9 pisze się łącznie. W przypadku liczebnika mil i wyższych pisownia jest rozdzielna.

Liczebniki porządkowe[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki porządkowe tworzy się, dodając końcówkę -a do właściwych liczebników głównych, np.

  • unua 'pierwszy', dua 'drugi', tria 'trzeci' itd.
  • deka 'dziesiąty', dudeka 'dwudziesty', trideka 'trzydziesty' itd.
  • centa 'setny', ducenta 'dwusetny', tricenta 'trzechsetny' itd.

W przypadku liczebników złożonych pisanych rozdzielnie końcówkę -a dodaje się tylko do ostatniego członu, np. dudek tria 'dwudziesty trzeci', nie *dudeka tria. Takie liczebniki można pisać rozdzielnie, analogicznie do odpowiadających im liczebników głównych, lub jako jeden wyraz złożony z poszczególnymi elementami rozdzielonymi łącznikiem, np.

  • ducent kvindek sepa lub ducent-kvindek-sepa 'dwieście pięćdziesiąty siódmy'

Rzeczowniki w funkcji liczebników zamieniają końcówkę -o na -a, np.

  • miliona 'milionowy', du-miliona 'dwumilionowy', miliarda 'miliardowy', kvin-miliarda 'pięciomiliardowy' itd.

Czasowniki [Verbo][edytuj | edytuj kod]

W esperanto występują 3 czasy proste, bezokolicznik i tryb rozkazujący i przypuszczający.

Czas teraźniejszy -as
Czas przeszły -is
Czas przyszły -os
Bezokolicznik -i
Tryb rozkazujący -u
Tryb przypuszczający -us

Imiesłowy tworzy się morfemami sufiksowymi:

Strona czynna Strona bierna
Czas teraźniejszy -ant- -at-
Czas przeszły -int- -it-
Czas przyszły -ont- -ot-

Czasy złożone i stronę bierną tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego być (estas) i odpowiedniego imiesłowu. Dopełnienie bliższe w stronie biernej oznacza się słówkiem de: Można połączyć obie te formy w jedną, bez używania esti:

  • "To będzie zrobione" = tio estos farita lub tio faritos.
  • "Pies goni kota" = hundo postkuras katon
  • "Kot jest goniony przez psa" = kato estas postkurata de hundo lub kato postkuratas de hundo

Zaimki i przysłówki specjalne[edytuj | edytuj kod]

Dużą grupę zaimków tworzy się systematycznie. Zaimki te są odmienne. I tak zaimki na -a odmieniają się jak przymiotniki, na -u i -o jak rzeczowniki, na -e przyjmują też formę kierunku -en.

Zaimki wskazujące mają domyślnie formę dalszą (tio = "tamto"). Formę bliższą tworzy się dodając słowo ĉi przed lub po zaimku, np. tio ĉi = "ten".

Wiele z tych zaimków nie ma odpowiedników w języku polskim, zostało więc podane przybliżone tłumaczenie.

Nieokreślone I- Pytające i względne KI- Wskazujące TI- Upowszechniające ĈI- Przeczące NENI-
osoba oraz zaimki wyboru -U ktoś IU kto KIU tamten TIU wszyscy ĈIU nikt NENIU
cecha -A jakiś IA jaki KIA taki TIA każdego rodzaju ĈIA żaden, żadnego rodzaju NENIA
rzecz -O coś IO co KIO tamto TIO wszystko ĈIO nic NENIO
przynależność -ES czyjś IES czyj KIES tego TIES należący do wszystkich ĈIES niczyj NENIES
miejsce -E gdzieś IE gdzie KIE tam TIE wszędzie ĈIE nigdzie NENIE
sposób -EL jakoś IEL jak KIEL w ten sposób TIEL każdym sposobem ĈIEL w żaden sposób NENIEL
czas -AM kiedyś IAM kiedy KIAM wtedy TIAM zawsze ĈIAM nigdy NENIAM
ilość, nasilenie -OM ileś IOM ile KIOM tyle TIOM każdą ilość ĈIOM nic, żaden, wcale NENIOM
przyczyna -AL z jakiegoś powodu IAL dlaczego KIAL dlatego TIAL z każdego powodu ĈIAL bez powodu NENIAL

Imiona i nazwy własne[edytuj | edytuj kod]

Imiona kończą się na -o, chyba że nie zostały do końca zesperantyzowane, porównaj "Paŭlo", "Sonjo", "Anjo" z "Maria", "Zebedja", "Noa"

Zdrobnienia imion męskich konstruuje się ucinając je po dowolnej sylabie i dodając -ĉjo. Np. Johano na 'Joĉjo'.

Zdrobnienia imion żeńskich analogicznie z końcówką -njo. Np. Maria na Marinjo lub Manjo.

Czasem używa się też tych zasad do zdrabniania rzeczowników. Np. paĉjo = "tatuś", panjo – "mamusia".

Pytania[edytuj | edytuj kod]

Pytania tworzy się za pomocą zaimków ki-. Tam, gdzie wymagana jest odpowiedź tak lub nie, stosowane jest słowo ĉu (czy) na początku: Ĉu vi parolas esperante?. Odpowiada się jes (tak) lub ne (nie).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikisłownik
Zobacz kategorię gramatyka esperantoWikisłowniku
Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Esperanto/Gramatyka

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]