Grunge

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grunge
Pochodzenie rock alternatywny, hardcore punk, heavy metal, indie rock
Czas i miejsce powstania połowa lat 80. Waszyngton, okolice Seattle
Instrumenty gitara elektryczna, gitara basowa, perkusja, śpiew
Największa popularność wysoka na początku i w połowie lat 90.; teraz niska choć wciąż istnieje
Gatunki pokrewne post punk, riot Grrrl
Podgatunki
post grunge, nu metal
Style regionalne
Seattle Sound
Inne tematy
Oś czasu rocka alternatywnego, Generacja X
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Grunge (czasem określany też mianem Seattle Sound) – podgatunek rocka alternatywnego, który pojawił się w połowie lat 80. w amerykańskim stanie Waszyngton, w szczególności w okolicach jak i samym Seattle.

Wstęp[edytuj | edytuj kod]

Czerpiący inspiracje z hardcore punka, heavy metalu oraz indie rocka, grunge z reguły charakteryzuje się mocno zniekształconym brzmieniem gitar elektrycznych, kontrastującym z dynamicznymi utworami, oraz większym zwróceniem uwagi na przekaz, jaki niesie tekst. W porównaniu do innych odmian rocka, grunge prezentuje okrojoną, zaniedbaną formę, oraz odrzucenie teatralności. Ponadto grunge charakteryzuje się dość ponurym nastrojem, często naładowanym złością, frustracją, goryczą i ostrą negacją rzeczywistości. Charakterystyczne dla tego stylu są też klimaty autodestrukcji i nienawiści do samego siebie. Skłonności te są czasami wyrażane w tekstach i muzyce pełnej agresji, buntu i ostrych brzmień, czasem wręcz przeciwnie w formie powolnych, naładowanych rezygnacją i zniechęceniem ballad „psychodelicznych”. Często występują tu też teksty pełne gryzącej ironii i autoironii, nierzadko połączone z rozmaitymi eksperymentami formalnymi, ale zawsze czynionymi wyłącznie za pomocą "standardowych" instrumentów rockowych.

Narastająca popularność przyczyniła się do powstania niezależnej wytwórni fonograficznej Sub Pop w latach 80. Szczyt popularności przypadł na pierwszą połowę lat 90., za sprawą takich albumów jak Nevermind grupy Nirvana, Dirt Alice in Chains, Superunknown Soundgarden czy Ten Pearl Jam. Sukces tych zespołów zwiększył popularność rocka alternatywnego[1]. Mimo że większość zespołów wywodzących się z nurtu grunge rozpadło się lub zawiesiło swoją działalność pod koniec lat 90., to nadal istnieją zespoły kontynuujące ten gatunek, a twórczość jego wykonawców ma wciąż wpływ na nowoczesne odmiany muzyki rockowej.

Do tzw. „Wielkiej Czwórki z Seattle” zalicza się zespoły Nirvana, Pearl Jam, Alice in Chains oraz Soundgarden[2][3].

Pochodzenie terminu grunge[edytuj | edytuj kod]

Mark Arm, wokalista oraz gitarzysta zespołu Green River a następnie Mudhoney, jest powszechnie uważany za osobę która jako pierwsza użyła terminu „grunge”, do opisania tego rodzaju muzyki. Pierwszy raz tego określenia, Arm użył w roku 1981, kiedy to pisał list do Seattle Zine Desperate Times. Podpisał się wówczas jako Mark McLaughlin. Clark Humphrey, redaktor naczelny Desperate Times, twierdzi że to najwcześniejsze użycie terminu określającego zespół z Seattle, oraz przypomniał fakt że Bruce Pavitt z wytwórni Sub Pop spopularyzował ten termin, wykorzystując go przy wielu okazjach, opisując dokonania grupy Green River[4].

Sam Mark Arm w jednym z wywiadów stwierdził że „oczywiście nie wymyśliłem tego. Znałem ten termin już wcześniej. Został on użyty w połowie lat 80. w Australii, by opisać takie zespoły jak King Snake Roost, The Scientists, Salamander Jim oraz Beasts of Bourbon”[5]. Arm użył terminu w sensie opisowym, nie gatunkowym[6].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Grunge zazwyczaj charakteryzuje się „brudnym” brzmieniem gitar, które są zniekształcone za pomocą takich efektów jak overdrive czy audio feedback. Grunge łączy w sobie elementy hardcore punka oraz heavy metalu, chociaż niektóre zespoły kłady większy nacisk na konkretne brzmienie któregoś z nich[1]. Grunge prezentuje zazwyczaj charakteryzujące się surowym punkowym brzmieniem melodie, oraz ponury nastrój, wyrażany w warstwach lirycznych. Niekiedy utwory są oparte o wolniejsze tempo oraz są bardziej rozbudowane aranżacyjnie, przypominając tym samym konstrukcję podobną do heavy metalu. Niektóre osoby związane z rozwojem nurtu, takie jak producent Jack Endino czy zespół Melvins zaczerpnął inspirację z rockowych wpływów, takich jak Kiss „prowokacja muzyczna”[7]. Na początku lat 90., Nirvana rozpowszechniła format utworu „stop-start”, który stał się konwencją gatunku[1].

Ponadto grunge charakteryzuje się dość ponurym nastrojem oraz przekazem tekstowym, często naładowanym złością, frustracją, goryczą i ostrą negacją rzeczywistości. Charakterystyczne dla tego stylu są też klimaty autodestrukcji i nienawiści do samego siebie. Skłonności te są czasami wyrażane w tekstach i muzyce pełnej agresji, buntu i ostrych brzmień, czasem wręcz przeciwnie w formie powolnych, naładowanych rezygnacją i zniechęceniem ballad „psychodelicznych[1]. Często występują tu też teksty pełne gryzącej ironii i autoironii, nierzadko połączone z rozmaitymi eksperymentami formalnymi, ale zawsze czynionymi wyłącznie za pomocą „standardowych” instrumentów rockowych. Często taki tok myślenia oraz postępowanie prezentuje tzw. Generacja X. Krytyk muzyczny Simon Reynolds stwierdził w roku 1992 że „nie jest to uczucie, które w kulturze się wypaliło, dzieci są w w depresji w obawie o przyszłość”[8]. Niekiedy zdarzają się wyjątki, w postaci satyrycznego humoru, jak np. utwór „Big Dumb Sex” grupy Soundgarden[9].

Koncerty były znane jako proste, prezentujące wysoki poziom energii występ. Zespoły odrzuciły wysokobudżetowe prezentacje takie jak stosowanie złożonych tablic świetlnych, wybuchy pirotechniczne, i inne efekty wizualne, tak charakterystyczne dla wielu gatunków[7].

Odzież noszona przez muzyków prezentujących nurt, ogólnie postrzegana była jako „zaniedbana”. Charakterystycznym elementem była koszula flanelowa. Dziennikarz Charles R. Cross stwierdził „Kurt Cobain był zbyt leniwy, aby używać szamponu”, natomiast Jonathan Poneman stwierdził: „To ubranie mimo iż jest takie tanie i trwałe, to jednak jest ponadczasowe. Stanowi też przekór dla krzykliwej estetyki, która istniała w latach 80”[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Korzenie i inspiracje[edytuj | edytuj kod]

The U-Men podczas koncertu w Seattle

Grunge powstał w Seattle i jego okolicach, które to rejony przeżywały w latach 80. silne trudności gospodarcze, wyraźnie skontrastowane z boomem ekonomicznym, jaki w tym samym czasie przeżywała Kalifornia. Rejon ten był przez to dość długo odseparowany kulturowo i psychologicznie od reszty w Stanach, a setki amatorskich zespołów działających tutaj nie miało „pokus komercyjnych”, gdyż nie zaglądali tutaj przedstawiciele firm fonograficznych[1]. Grunge jest częściowo wynikiem izolacji od innych scen muzycznych. Jonathan Poneman z Sub Pop twierdzi: „Seattle było doskonałym przykładem wtórnego miasta z aktywną sceną muzyczną, która została całkowicie zignorowana przez amerykańskie media, skupiające swą uwagę na Los Angeles oraz Nowym Jorku[10]. Mark Arm stwierdził: „Ten jeden róg mapy był naprawdę izolowany”[11]. Grunge ewoluował od lokalnej sceny punk rockowej, i był inspirowany przez takie grupy jak The Fartz, The U-Men, 10 Minute Warning, The Accüsed oraz Fastbacks[7]. Ponadto powolny i ciężki styl prezentowany przez Melvins miał znaczący wpływ na brzmienie grunge[11].

Poza Wybrzeżem Północo-Zachodnim liczba artystów wywodząca się ze sceny Seattle czerpała inspirację również z zespołów wywodzących się z Północno-Wschodniego Wybrzeża takich jak Sonic Youth, Pixies oraz Dinosaur Jr.. Były to istotne czynniki mające wpływ na ten gatunek. Dzięki ich patronatowi zespołów Seattle, Sonic Youth „przypadkowo pielęgnował” grunge scenę, i wzmocnił zaciekle niezależne postawy swoich muzyków[12]. Wpływ jaki grupa Pixies miała na zespół Nirvana, a w szczególności na Kurta Cobaina, można wywnioskować po fragmencie wywiadu dla Rolling Stone, w którym Cobain stwierdził: „Byłem związany z tym zespołem tak mocno, że sam powinienem tam być”. Ponadto muzyk dodał: „Często używaliśmy ich poczucia dynamiki utworów, najpierw miękko i cicho, a potem głośno i ciężko”[13].

Oprócz punk rocka i rocka alternatywnego, wiele zespołów czerpało inspirację lub było pod wpływem heavy metalu z początku lat 70. Angielski pisarz Clinton Heylin, autor Babylon's Burning: From Punk to Grunge opisał Black Sabbath jako: „być może najbardziej wszechobecny wpływ pre-punku na północnej scenie”[14]. Black Sabbath odegrał znacząca rolę w kształtowaniu brzmienia grunge, poprzez swoje powolne i ciężki tempo[15]. Wpływ Led Zeppelin jest również bardzo widoczny, szczególnie w dorobku grupy Soundgarden, których magazyn Q określił „w niewoli rocka lat 70. w pogardzie dla seksizmu i masochizmu”[16].

Grupa Black Flag wywodząca się z Los Angeles wydała w roku 1984 album My War, na którym widoczne są wpływy muzyki grunge. Gitarzysta Mudhoney Steve Turner stwierdził: „Wiele osób w całym kraju twierdziło że nienawidzi Black Flag. Ale na tym albumie zagrali super”[17]. Ponadto Turner wyjaśnił wpływ metalu na grunge słowami: „Hard rock i heavy metal nigdy nie był wrogo nastawiony do punku, tak jak to miało miejsce na innych scenach. Tutaj to było mniej więcej tak: Jest tylko dwudziestu ludzi tutaj, naprawdę nie można znaleźć grupy którą się znienawidzi”. Wiele zespołów zaczęło łączyć wpływy metalu i punk rocka z grunge. Jednym z nich był zespół The U-Men[18].

Dzięki używaniu wiele efektów gitarowych, pozwalających na zniekształcenie brzmienia gitar, wskazywano także na inspirację noise rockiem. Przykładem takiej grupy jest zespół Killdozer, oraz przede wszystkim Flipper, zespół znany z powolnego i mrocznego „punkowego hałasu”. Butthole Surfers, mieszający wpływy metalu i punk rocka, miał duży wpływ na początki grupy Soundgarden[19], która podobnie jak i inne wcześniej powstałe zespoły, była pod wpływem brytyjskich zespołów post punkowych, takich jak Gang of Four czy Bauhaus, które były bardzo popularne w latach 80.[20].

Neil Young zagrał kilka koncertów z grupą Pearl Jam, oraz nagrał album Mirror Ball. Niektórzy przedstawiciele mediów okrzyknęli Younga mianem „Ojca chrzestnego muzyki grunge”. Wpływ na to miał fakt używania zniekształconego brzmienia gitary przez Younga na albumie Rust Never Sleeps[21]. Podobny wpływ miał często pomijany album Neurotica grupy Redd Kross, o którym współzałożyciel Sub Pop powiedział: „Neurotica zmieniła nie tylko moje życie, ale także wielu osób społeczności muzycznej Seattle”[22].

Wczesny rozwój[edytuj | edytuj kod]

Grupa Mudhoney podczas koncertu w 2007

Przełomem w rozwoju stylu była wydana w roku 1986 składanka Deep Six, wydana przez C/Z Records. Na albumie zostały zamieszczone kompozycje zespołów Green River, Soundgarden, Melvins, Malfunkshun, Skin Yard, oraz The U-Men. Dla wielu z tych zespołów był to debiut. Artyści grający na tym albumie mieli „głównie ciężkie, agresywne brzmienie, w których dominowało wolniejsze tempo ciężkiego metalu i intensywność spod znaku hardcore”. Jack Endino stwierdził: „Ludzie po prostu stwierdzili: No cóż, jaki to rodzaj muzyki? To nie jest metal, to nie jest punk, więc to co jest? (...) Eureka! Te zespoły mają ze sobą coś wspólnego”[17].

W tym samym roku Bruce Pavitt wydał składankę Sub Pop 100, oraz EP-kę Green River Dry As a Bone, jako cześć jego nowej wytwórni Sub Pop. Jak napisano w katalogu o albumie Mudhoney: „ultra-luźne grunge, które niszczy moralność pokolenia”[23]. Pavitt oraz Jonathan Poneman inspirowali innych artystów z regionalnej sceny, zapewniając im pomoc w wydawaniu albumów. Jak zauważył dziennikarz Michael Azerrad, mimo że wczesne zespoły jak Mudhoney, Soundgarden czy TAD mieli odmienne style, to „z punku widzenia obserwatora obiektywnego, było kilka wyraźnych podobieństw”[24].

Początkowo, na koncerty przychodziło po kilkanaście osób, ale fotograf Sub Pop Charles Peterson na swoich zdjęciach pomógł stworzyć wrażenie, że są to koncerty ważne zobaczenia[25]. Grupa Mudhoney, w której skład wchodzili byli członkowie Green River, stała się najważniejszym zespołem wytwórni[26]. Również inne wytwórnie chętnie włączyły się w promocje lokalnych zespołów. Były to C/Z Records, Estrus Records, EMpTy Records oraz PopLlama Records[7].

Zjawisko grunge przyciągnęło uwagę mediów z Wielkiej Brytanii, po tym jak dziennikarz Everett True z brytyjskiego Melody Maker napisał na prośbę Pavittiego i Ponemana, artykuł na temat lokalnej sceny muzycznej. Ten artykuł pomógł uczynić grunge znanym poza obszarem Stanów Zjednoczonych, dzięki czemu w latach 80. na koncerty zaczęło przybywać coraz więcej ludzi[7]. Na fali popularności, wiele zespołów niewywodzących się z tego nurtu, zaczęło kopiować styl i przyjeżdżać do Seattle. Gitarzysta Mudhoney Steve Turner stwierdził: „To było naprawdę złe. Zaczęli nas kopiować, przyjeżdżać do miejsc, z których nie pochodzili”[27]. W reakcji na to, wiele zespołów zaczęło tworzyć bardziej melodyjne utwory jak Nirvana czy TAD[28]. Dawn Anderson z lokalnego magazynu z Seattle, Backlash, stwierdził że wielu mieszkańców było zmęczonych tym co się działo wokół[7].

Szczyt popularności[edytuj | edytuj kod]

Nirvana podczas występu na MTV Video Music Awards, 1992

Zespoły wywodzące się z nurtu grunge, zaczęły w latach 80. odnosić coraz większe rozgłosy. Soundgarden stał się pierwszym zespołem, który podpisał kontrakt z dużą wytwórnią płytową A&M Records w 1989 roku[7]. Również w tym samym roku, swój kontrakt z wytwórnią Columbia podpisała grupa Alice in Chains. Rok później swój kontrakt płytowy podpisała Nirvana, zawierając umowę z Geffen. Wydany w sierpniu 1990 roku album Facelift grupy Alice in Chains dotarł do 42. pozycji zestawienia Billboard 200, czyniąc go tym samym pierwszym albumem wywodzącym się z nurtu grunge, który dotarł do pierwszej 50. tego zestawienia[29]. We wrześniu 1991 roku Nirvana wydała album Nevermind. Początkowo wytwórnia spodziewała się nieco większego sukcesu w porównaniu do albumu Goo grupy Sonic Youth[30]. Pierwszy singel promujący album, w utworem „Smells Like Teen Spirit” pozwolił zdefiniować zjawisko grunge, okazując się bardzo dużym sukcesem. Nevermind sprzedał się w ilości 400,000 tysięcy kopii jeszcze przed Bożym Narodzeniem 1991 roku[31]. W styczniu 1992, Nevermind zepchnął z pierwszej pozycji zestawienia Billboard 200 album Dangerous Michaela Jacksona[32].

Layne Staley oraz Jerry Cantrell podczas koncertu Alice in Chains w Bostonie, 1992

Sukces Nevermind zaskoczył przemysł muzyczny. Album nie tylko spopularyzował grunge, lecz również siedzibę „kulturowego i komercyjnego rocka alternatywnego w ogóle”[33]. Michael Azerrad stwierdził że Nevermind symbolizuje zmianę w muzyce rockowej. Również inne zespoły zaczęły odnosić sukcesy. Pearl Jam, w którego skład weszli członkowie Mother Love Bone, wydali swój debiutancki album Ten w sierpniu 1991 roku, miesiąc przed wydaniem Nevermind. Rok później, w drugiej połowie 1992 roku, album Ten osiągnął 2. pozycję na liście Billboard 200, oraz uzyskał status złotej płyty[34]. Album grupy Soundgarden Badmotorfinger, również okazał się dużym sukcesem. Wydany we wrześniu album Dirt grupy Alice in Chains, zadebiutował na 6. pozycji Billboard 200, a w przeciągu niecałego miesiąca od premiery, uzyskał status platynowej płyty. Również supergrupa Temple of the Dog powstała z członków Soundgarden oraz Pearl Jam ze swoim albumem znalazła się na liście 100 najlepiej sprzedających się albumów 1992 roku[35]. Sukcesy te, spowodowały coraz większe zwracanie uwagi na scenę Seattle. Magazyn Rolling Stone określił grunge mianem „drugiego Liverpoolu[8]. Wiele zespołów wywodzących się z Seattle podpisało kontrakty płytowe z dużymi wytwórniami[36]. W roku 1992 reżyser Cameron Crowe nakręcił film Singles, w którym wystąpiły Alice in Chains, Soundgarden oraz Pearl Jam[8].

Popularność grunge spowodowała coraz większe zwracanie uwagi na scenę Seattle. Podczas formowania się stylu, pod koniec lat 80. i na początku 90., scena składała się z wielu stylów i gatunków muzycznych. W mediach zaczęto pisać że grunge to „próba zobrazowania miasta Seattle, jako muzyki” oraz określano go mianem „muzycznej wspólnoty”[37]. Na fali popularności, zaczęto masowe produkcje różnych rzeczy mających związek z nurtem. Krytycy muzyczni zaczęli postrzegać grunge jako reklamę. Zaczęto mówić że grunge przerodził się w modę. Entertainment Weekly skomentował w 1993 w artykule ten proces w następujący sposób „Nie było tego rodzaju eksploatacji subkultury ponieważ media odkryły hippisów w latach 60.”[38]. The New York Times porównał ten proces do masowego obrotu punk rocka, disco i hip hopu w poprzednich latach[8]. Wszystkie te wydarzenia zostały udokumentowane w filmie dokumentalnym Hype! z 1996 roku[7].

Pierwsze oznaki sprzeciwu wobec nurtu grunge, zaczęły pojawiać się w końcu 1992 roku. Jonathan Poneman stwierdził że „Wszystkie rzeczy związane z grunge należy traktować z najwyższą domieszką cynizmu i zabawy (...) Zawsze chodziło jedynie o dobrą zabawę”[8]. Wielu artystów zaczęto postrzegać jako „niewygodnych”, ze względu na odniesione sukcesy. Kurt Cobain stwierdził że „Michael Azerrad jest ostatnią rzeczą, jaką chciałbym być”[39]. Również Pearl Jam odczuwał oznaki popularności, w tym także wokalista Eddie Vedder[40]. W 1993 roku Nirvana wydała In Utero, którego „amatorska” produkcja, była celowa. Basista Krist Novoselic stwierdził: „Dzięki tym dzikim dźwiękom, okraszonym agresją, udało nam się uzyskać prawdziwą alternatywę”[41]. Nie przeszkodziło to w dotarciu na szczy zestawienia Billboard 200. W tym samym roku Pearl Jam wydał swój drugi album Vs., który również spotkał się z bardzo dobrym przyjęciem, sprzedając się w ilości 950.378 tysięcy kopii w pierwszym tygodniu od premiery[42].

Wydana w styczniu 1994 roku EP-ka Alice in Chains Jar of Flies okazała się dużym sukcesem. Album jako pierwszy w historii wydany w formacie minialbumu dotarł na szczyt zestawienia Billboard 200[43]. Wyczyn ten powtórzyła dopiero wydana dziesięć lat później EP-ka Collision Course grupy Linkin Park oraz rapera Jay Z[44]. Również wydany w 1994 roku album Superunknown Soundgarden okazał się dużym sukcesem komercyjnym.

Upadek popularności[edytuj | edytuj kod]

Wiele czynników przyczyniło się do spadku popularności nurtem grunge. W drugiej połowie lat 90., grunge został wyparty przez post grunge. Zespoły takie jak Candlebox czy Bush pojawiły się zaraz po spadku popularności nurtu grunge. Zespoły te prezentowały muzykę zbliżoną do tego co tworzyły grupy wywodzące się z nurtu. Często w utworach tych zespołów można było się doszukać inspiracji sceną Seattle. Post grunge charakteryzował się muzyką bardziej przystępną dla stacji radiowych, nastawionych na sukces komercyjny[45].

Inny alternatywny gatunek który zrodził się to brit pop. Pojawił się on jako reakcja przeciwko dominacji nurtem grunge w Wielkiej Brytanii. W przeciwieństwie do grunge, britpop został opisany jako „chęć uznawania i młodzieńczego entuzjazmu”[46]. W 1993 roku, Damon Albarn z britpopowego zespołu Blur w rozmowie z dziennikarzem Johnem Harrisem twierdzi że Blur był „anty-grunge'owy” oraz „To dobrze. Jeśli punk był o pozbywaniu się hipisów, to ja jestem o pozbywaniu się grunge[47]. Noel Gallagher z Oasis, fan Nirvany, napisał muzykę, która obaliła pesymistyczny charakter grunge. Gallagher stwierdził w 2006 roku, że w 1994 Oasis nagrał singiel „Live Forever”. „Pamiętam, że Nirvana miała melodię o nazwie „I Hate Myself and I Want to Die”, a ja na to...Cóż, nie jestem k***a częścią tego”[48].

W połowie lat 90., wiele zespołów wywodzących się z nurtu grunge, zawiesiło swoja działalność, bądź rozpadło się. Kurt Cobain pod naporem popularności, zmagał się z uzależnieniem od heroiny[49]. Na początku 1994 roku pojawiły się pogłoski mówiące o przedawkowaniu Cobaina i rozpadzie Nirvany[49]. 8 kwietnia 1994 roku Cobain został znaleziony w swoim domu w Seattle. Powszechnie uważa się że zmarł popełniając samobójstwo, strzelając sobie w głowę. Ten fakt ostatecznie przekreślił dalszą działalność Nirvany[49]. W tym samym roku Pearl Jam odwołał letnią część trasy koncertowej, sprzeciwiając się w ten sposób nieuczciwym praktykom handlowym[50][51]. W 1996 roku grupa Alice in Chains zagrała swoje ostatnie koncerty. Następnie Layne Staley wycofał się z życia publicznego. 5 kwietnia 2002 roku zmarł na skutek przedawkowania heroiny i kokainy, potocznie zwanej speedballem[52]. W roku 1997 Soundgarden ogłosiło zawieszenie działalności. Grupa Screaming Trees zakończyła działalność.

Niektóre zespoły wciąż aktywnie koncertują, oraz nagrywają nowe płyty. Mimo zakończenia działalności przez Nirvanę, płyty zespołu wciąż sprzedają się dobrze. The New York Times stwierdził o zespole Nirvana, że „mają obecnie najlepszą passę od czasu śmierci Cobaina w 1994 roku”[53]. W pierwszej dekadzie XXI wieku, Seattle Times zauważa że wciąż powstają nowe zespoły, będące pod wpływem brzmienia Seattle lat 90. Jako przykład, dziennik podaje takie grupy jak Post Stardom Depression, The Valley oraz The Weapons[54]. Podobnie zauważa The Guardian, który jako przykład podaje zespoły wywodzące się z rejonu Yorkshire and the Humber, w tym Dinosaur Pile-Up. Również The New York Times zauważył w roku 2003 modę na powrót nurtu grunge[55].

Najważniejsi przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

Seattle arena[edytuj | edytuj kod]

Poza Seattle[edytuj | edytuj kod]

Przykładowe utwory[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie utwory zapisane są w formacie Ogg.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Grunge : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed (ang.). allmusic.com. [dostęp 2013-02-01].
  2. Greg Prato. Grunge is Dead: The Oral History of Seattle Rock Music. ECW Press. Kwiecień 2009.
  3. Mark Yarm. Everybody Loves Our Town: An Oral History of Grunge. Three Rivers Press. Marzec 2012.
  4. Clark Humphrey. Loser: The Real Seattle Music Story. New York: Harry N. Abrams, 1999. ISBN 1-929069-24-3, str. 63.
  5. Everett True: No End in Sight Mudhoney Is Alive and Well (ang.). thestranger.com. [dostęp 2013-02-01].
  6. Heylin Clinton. Babylon's Burning: From Punk to Grunge. Conongate, 2007. ISBN 1-84195-879-4, str. 606.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 D. Pray. Helvey-Pray Productions (1996). Hype! Republic Pictures.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Rick Marin. Grunge: A Success Story. The New York Times. 15 listopada 1992.
  9. Bill Freind (2002)."Grunge. St. James Encyclopedia of Pop Culture.
  10. Martin Aston. Freak Scene. Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 12.
  11. 11,0 11,1 Mick Wall. Northwest Passage. Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 9.
  12. Dave Everley. "Daydream Nation". Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 39.
  13. David Fricke. "Kurt Cobain: The Rolling Stone Interview". Rolling Stone. 27 stycznia 1994.
  14. Heylin, str. 601.
  15. Andrew Carden. "Black Sabbath". Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 34.
  16. Paul Brannigan. "Outshined". Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 102.
  17. 17,0 17,1 Michael Azerrad. Our Band Could Be Your Life: Scenes from the American Indie Underground, 1981-1991. Boston: Little Brown and Company, 2001. ISBN 0-316-78753-1, str. 419.
  18. Azerrad (2001), str. 418.
  19. Azerrad (2001), str. 439.
  20. Heylin, str. 600.
  21. James McNair. "Rust Never Sleeps - Neil Young". Q: Nirvana and the Story of Grunge. Grudzień 2005. str. 36.
  22. THIS IS THE MOST IMPORTANT BAND IN AMERICA? (ang.). ew.com. [dostęp 2013-02-01].
  23. Azerrad (2001), str. 420.
  24. Azerrad (2001), str. 436–37.
  25. Azerrad (2001), str. 421–22.
  26. Azerrad (2001), str. 411.
  27. Azerrad (2001), str. 449.
  28. Azerrad (2001), str. 450.
  29. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. 69580.
  30. Nathaniel Wice. "How Nirvana Made It". Spin. Kwiecień 1992.
  31. Lyons, str. 120
  32. The Billboard 200. Billboard. 11 stycznia, 1992.
  33. Eric Olsen (2004-04-09). "10 years later, Cobain lives on in his music". MSNBC.com.
  34. Nina Pearlman. "Black Days". Guitar World. Grudzień 2002.
  35. Lyons, str. 136.
  36. Azerrad (2001), str. 452–53.
  37. Lyons, str. 122.
  38. Peter Kobel: Smells Like Big Bucks (ang.). ew.com. [dostęp 2013-02-01].
  39. Michael Azerrad. Come as You Are: The Story of Nirvana. Doubleday, 1994. ISBN 0-385-47199-8, str. 254.
  40. Cameron Crowe: Five Against the World (ang.). web.archive.org. [dostęp 2013-02-01].
  41. Jim DeRogatis. Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90s. Cambridge: Da Capo, 2003. ISBN 0-306-81271-1, str. 18.
  42. Nisid Hajari: Pearl's Jam (ang.). ew.com. [dostęp 2013-02-01].
  43. Alice in Chains Biography (ang.). aliceinchains.com. [dostęp 2013-02-01].
  44. Encyclopedia Metallum: Alice in Chains - Jar of Flies (ang.). metal-archives. [dostęp 2013-02-01].
  45. Post-Grunge : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed (ang.). allmusic.com. [dostęp 2013-02-01].
  46. Britpop : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed (ang.). allmusic.com. [dostęp 2013-02-01].
  47. John Harris. "A shite sports car and a punk reincarnation". NME. 19 kwietnia, 1993.”
  48. "Lock the Door". Stop the Clocks [bonus DVD]. Columbia, 2006.
  49. 49,0 49,1 49,2 Bruce Handy: MUSIC: Never Mind (ang.). time.com. [dostęp 2013-02-01].
  50. Jeff Gordinier: The Brawls in Their Courts (ang.). ew.com. [dostęp 2013-02-01].
  51. DeRogatis, str. 65.
  52. LAYNE STALEY Officially Declared Dead Following Autopsy - Apr. 20, 2002 (ang.). blabbermouth.net. [dostęp 2013-02-01].
  53. CHRIS NELSON: MEDIA; Nine Years After Cobain's Death, Big Sales for All Things Nirvana (ang.). nytimes.com. [dostęp 2013-02-01].
  54. Tom Scanlon: Weapons of mass neo-grunge appeal (ang.). community.seattletimes.nwsource.com. [dostęp 2013-02-01].
  55. Ruth La Ferla: Weapons of mass neo-grunge appeal (ang.). nytimes.com. [dostęp 2013-02-01].