Lotnisko wojskowe Smoleńsk-Siewiernyj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lotnisko wojskowe Smoleńsk-Siewiernyj
Военный аэродром Смоленск-Северный
Brama wjazdowa na teren lotniska
Brama wjazdowa na teren lotniska
Państwo  Rosja
Miejscowość Smoleńsk
Właściciel Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej[1] (jednostka wojskowa nr 06755[2])
Rok otwarcia lata 20. XX wieku
Kod IATA brak[3]
Kod ICAO brak[4]
Strefa czasowa UTC +4
Wysokość 255 m n.p.m.
Drogi startowe
Położenie na mapie obwodu smoleńskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu smoleńskiego
brak[3]
brak[3]
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
brak[3]
brak[3]
Ziemia 54°49′29″N 32°01′34″E/54,824722 32,026111Na mapach: 54°49′29″N 32°01′34″E/54,824722 32,026111
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wejście do Smoleńskiej Fabryki Samolotów obok lotniska. Widoczne godło ZSRR mimo 2010 roku
Wojskowy radar typu RSP-6M, zbliżony do modelu wykorzystywanego na lotnisku Smoleńsk-Siewiernyj
Pas startowy lotniska, 2010
Lotnisko Smoleńsk-Siewiernyj w kwietniu 2010 roku. Na drugim planie wycofane z eksploatacji wojskowe samoloty transportowe[5]
Kamień poświęcony pamięci ofiar katastrofy smoleńskiej na terenie lotniska, kwiecień 2012 roku

Lotnisko wojskowe Smoleńsk-Siewiernyj (Smoleńsk-Północny, ros. военный аэродром Смоленск-Северный) – nieczynne lotnisko w dawnej bazie lotniczej Sił Powietrznych Federacji Rosyjskiej[6], położone na obrzeżach Smoleńska w Rosji (ok. 3 km na północ od głównego dworca kolejowego w Smoleńsku), na terytorium Moskiewskiego Okręgu Wojskowego[7], okazjonalnie wykorzystywane do przyjmowania samolotów[8]. W 2010 roku lotnisko Siewiernyj nie było uwzględnione w AIP Federacji Rosyjskiej[9]; władze obwodu smoleńskiego planowały wyremontować obiekt, który od 2013 roku ma przyjmować samoloty wojskowe i cywilne[6].

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Na lotnisku Siewiernyj, typowym dla Układu Warszawskiego lotnisku wojskowym o betonowym pasie startowym długim na 2500 m i szerokim na 49 m, do naprowadzania rosyjskich samolotów wojskowych wykorzystywano tzw. radiotechniczny system bliskiej nawigacji, RSBN (ros. радиотехническая система ближней навигации, РСБП), stosowany w Rosji jedynie w lotnictwie wojskowym[10].

W 2010 roku lotnisko nie posiadało wieży kontroli lotów i kierowanie lotami odbywało się z tzw. punktu startowego dowodzenia (SKP; ros. стартово-командный пункт, СКП)[11]. Lotnisko nie było wyposażone w Instrument Landing System (ILS), jedynie w dwie radiolatarnie bezkierunkowe (NDB) typu PAR-10S z markerami E-615.5[12], umożliwiające lądowanie w kierunku ze wschodu na zachód[13] kursem 259 stopni[12]. Dalsza radiolatarnia prowadząca, numer fabryczny 1004567, została wyprodukowana w 1990 roku, a jej marker (numer fabryczny 59278, częstotliwość 310 kHz) w 1989 roku; bliższa radiolatarnia prowadząca, numer fabryczny 7643 i jej marker (numer fabryczny 0147, częstotliwość 640 kHz) zostały wyprodukowane w 1981 roku[12]. Radiolatarnie PAR-10S, wytwarzane przez zakłady produkcyjne „Irtysz” w Omsku[14], znajdowały się na wschodniej stronie pasa startowego i były rozmieszczone: pierwsza w odległości 1050 m od progu pasa, druga w odległości 6280 m[12]. Lokalizacja drugiej radiolatarni w odległości 6280 m od progu pasa była nietypowa[12], różna od najczęściej stosowanej 4 km[15] (według niektórych źródeł faktyczna odległość między radiolatarniami mogła wynosić 4,5 km[16]). Radiolatarnie PAR-10S oraz markery E-615 były certyfikowane przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy (ros. Межгосударственный авиационный комитет, MAK)[17], organ wykonawczy Wspólnoty Niepodległych Państw.

Lotnisko posiadało radar RSP-6M2 o numerze fabrycznym 9672, wyprodukowany w 1989 roku[12] (rosyjski radar wojskowy wykorzystywany w trudnych warunkach meteorologicznych[18]); radar ten podawał wysokość nadlatujących samolotów z dokładnością do 300 m[19]. Radar był ustawiony ok. 200 metrów na północ od pasa startowego, w równych odległościach 1250 m od progów pasa startowego, oznaczonych liczbami 8 (próg po stronie wschodniej) i 26 (próg po stronie zachodniej)[12].

Radiolatarnie automatycznie potwierdzały przelot nad nimi i powodowały przełączenie radiokompasu na następną radiolatarnię[20]. Ten system lądowania nazywany jest w Polsce Radiolokacyjnym Systemem Lądowania (RSL), w Rosji systemem RSP (ros. радиолокационная система посадки, РСП), a w krajach anglojęzycznych systemem naziemnej radiolokacyjnej kontroli zbliżenia i lądowania (ang. ground-controlled approach, GCA)[20]. Systemy tego rodzaju bywają wyposażone w kodowo-neonowy sygnalizator świetlny KNS (ros. кодовый неоновый светомаяк, КНС), czyli czerwoną lampę wysyłającą sygnały świetlne z zakodowaną alfabetem Morse’a literą, ustawioną obok bliższej radiolatarni prowadzącej[20]. Do jesieni 2009 roku, gdy rozformowano pułk wojskowego lotnictwa transportowego stacjonujący w Smoleńsku, na lotnisku Siewiernyj znajdował się sprzęt nawigacyjny umożliwiający lądowanie w kierunku z zachodu na wschód; jesienią 2009 roku został on zdemontowany[13]. W kwietniu 2010 roku w kursie lądowania 259 stopni znajdowało się oprzyrządowanie techniki świetlnej SS-1[1].

Na południowy wschód od lotniska znajdują się warsztaty Smoleńskiej Fabryki Samolotów SmAZ (ros. Смоленский авиационный завод, СмАЗ)[21], która w okresie istnienia ZSRR produkowała m.in. samoloty Jak-18T, zaprojektowane przez Biura Projektowe Jakowlewa (w latach 1973–1983 przeszło 500 sztuk samolotów Jak-18T)[22]. W Smoleńskiej Fabryce Samolotów nadal remontuje się samoloty Jak-18T, Jak-40 i Jak-42[23]. Na mocy Rozporządzenia Rządu Federacji Rosyjskiej nr 1034-r z 10 sierpnia 2007 roku lotnisko Siewiernyj uzyskało status tzw. lotniska wspólnego bazowania (ros. аэродром совместного базирования)[24], na którym oprócz samolotów wojskowych mogły bazować również statki powietrzne lotnictwa doświadczalnego znajdujące się w gestii Ministerstwa Przemysłu i Energetyki Federacji Rosyjskiej, należące do zakładów lotniczych w Smoleńsku[25].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Lotnisko powstało w latach 20. XX wieku[26]. W marcu 1943 roku, w czasie II wojny światowej, na lotnisku Siewiernyj członkowie niemieckiego ruchu oporu próbowali przeprowadzić zamach na Adolfa Hitlera; w startującym z lotniska samolocie wiozącym Hitlera umieszczono bombę, która jednak nie wybuchła w trakcie lotu[27]. Według opisu polskiego pisarza Józefa Mackiewicza w owym okresie lotnisko Siewiernyj było „ubite z gliny” i przypominało „kort tenisowy”[27].

Po II wojnie światowej lotnisko Smoleńsk-Siewiernyj z biegiem czasu przekształciło się w lotnisko 1. klasy z pasem startowym długości 2500 m i szerokości 49 m, gdzie możliwe stało się przyjmowanie samolotów o masie powyżej 75 ton[26]. W okresie zimnej wojny, w latach 1951–1991, stacjonowały tu samoloty MiG-23 i Su-27 ze 401 i 871 Pułku Myśliwskiego[26].

W latach 1946–2009 na lotnisku stacjonował 103 Gwardyjski Krasnosielski Pułk Lotnictwa Transportowego im. Bohatera Związku Radzieckiego W. S. Grizodubowej (ros. 103-й гвардейский Красносельский Краснознамённый военно-транспортный авиационный полк имени Героя Советского Союза В. С. Гризодубовой[28], tzw. jednostka wojskowa nr 15401, ros. войсковая часть № 15401[29]), wyposażony w samoloty Ił-76M i Ił-76MD[30]. W latach 1998–2009 wchodził on w skład 61 Armii Lotnictwa Transportowego Naczelnego Dowództwa (ros. 61-я воздушная армия Верховного главнокомандования (Военно-транспортная авиация))[31][32] ze sztabem w Moskwie[33]. W latach 2006–2009 dowódcą pułku był płk gwardii Nikołaj Jewgienjewicz Krasnokutski[34][29], pilot wojskowy 1. klasy[28]. Poza tym w bazie stacjonowały dwie jednostki wojskowe obsługujące pułk – jednostka wojskowa nr 06755 (ros. войсковая часть № 06755), należąca do służb tyłowych[35] i jednostka wojskowa nr 64402 (ros. войсковая часть № 64402)[35]. Lotnisko było wykorzystywane jako miejsce składowania i demontażu wojskowych samolotów transportowych Ił-76 przeznaczonych do złomowania[5].

15 października 2009 roku 103 Gwardyjski Krasnosielski Pułk Lotnictwa Transportowego został rozformowany; samoloty przekazano do baz lotniczych w Orenburgu i Taganrogu (sztandar do bazy w Orenburgu)[30]. 70 proc. żołnierzy pułku przeniesiono do innych jednostek (w Twerze, Pskowie, Taganrogu i innych miastach[29]), 30 proc. odeszło do rezerwy[30] a odpowiedzialność za lotnisko przejęła wojskowa komendantura lotnicza (ros. авиационная комендатура)[29] – jednostka wojskowa nr 06755[2], czyli tzw. batalion materiałowo-technicznego zabezpieczenia lotniska (ros. батальон материального и технического обеспечения аэродрома)[36]. W 2010 roku w batalionie tym służyło przeszło 50 oficerów i żołnierzy; monitorowali oni stan pasa startowego i prowadzili prace konserwatorskie[8] (w listopadzie 2009 roku stan osobowy jednostki wojskowej nr 06755 znacznie zmniejszono, zwalniając z niej ok. 90 osób; liczebność jednostki wojskowej nr 064402 również ograniczono[37]). W 2010 roku dowódcą komendantury lotniczej lotniska Siewiernyj (jednostki wojskowej nr 06755) był Siergiej Kokariew[38], a zastępcą dowódcy ppłk Pawieł Plusnin[39].

Po rozformowaniu 103 Gwardyjskiego Krasnosielskiego Pułku Lotnictwa Transportowego lotnisko Siewiernyj przyjmowało samoloty nie częściej niż raz w miesiącu, zwykle z wyższymi urzędnikami z Moskwy; z powodu braku na lotnisku własnych służb kontroli ruchu lotniczego, w celu przyjęcia samolotu każdorazowo przyjeżdżała do Smoleńska grupa kontrolerów lotniczych z Tweru[8] (znajduje się tam baza lotnicza Twer-Migałowo, gdzie pierwotnie stacjonowały jednostki 61 Armii Lotnictwa Transportowego Naczelnego Dowództwa i sztab wchodzącej w jej skład dywizji lotniczej[33][7], a od 2010 roku znajdowała się 6955 Mginska Baza Lotnicza (ros. 6955-я Мгинская Краснознаменная авиационная база)[40], podlegająca Dowództwu Wojskowego Lotnictwa Transportowego (ros. Командование Военно-транспортной Авиации), powstałemu z przekształcenia 61 Armii Lotnictwa Transportowego[41]).

Do października 2009 roku lotnisko Siewiernyj przyjmowało przede wszystkim wojskowe samoloty transportowe; niekiedy lądowały na nim samoloty z delegacjami państwowymi odwiedzającymi Smoleńsk[29] (np. 17 września 2007 roku, gdy na lotnisku wylądował polski samolot z Prezydentem RP Lechem Kaczyńskim, udającym się wraz z polską delegacją do Katynia[42]). W grudniu 2009 roku minister obrony Rosji Anatolij Sierdiukow wyraził zgodę na zmianę statusu lotniska; sugerował, by administracja obwodu smoleńskiego opracowała odpowiednią koncepcję; obiekt planowano przekształcić w cywilne lotnisko towarowe[43]. 5 kwietnia 2010 roku zatwierdzono akt przeglądu technicznego lotniska Siewiernyj; wynikało z niego, że jest ono gotowe do przyjmowania specjalnych rejsów samolotów Jak-40 i Tu-154 kursem 259 stopni przy minimum pogody 100 m (podstawa chmur) i 1000 m (widzialność)[44].

Po zamknięciu cywilnego portu lotniczego Smoleńsk-Jużnyj, w którym regularne loty zakończyły się w 1991 roku[13], jest to jedyne lotnisko w Smoleńsku zdolne do przyjmowania większych samolotów.

Katastrofy lotnicze[edytuj | edytuj kod]

Katastrofa polskiego Tu-154[edytuj | edytuj kod]

10 kwietnia 2010 roku na lotnisku Siewiernyj uległ katastrofie samolot Tu-154M nr 101 z Prezydentem RP Lechem Kaczyńskim i polską delegacją udającą się do Katynia na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej. Wszyscy obecni na pokładzie zginęli. W dniach 14–19 kwietnia 2010 zebrane szczątki samolotu TU-154M przetransportowano na płytę lotniska, gdzie ułożono je w skali rzeczywistej i rozpoczęto ich badania[45]. W późniejszym okresie szczątki przeniesiono na plac w dawnej bazie remontowej w odległości kilku kilometrów od miejsca katastrofy[46], na terenie wojskowym i chronionym przez wojsko[47]. 6 października 2010 roku szczątki, składowane od kwietnia 2010 roku na wolnym powietrzu, zostały przykryte brezentową płachtą i ogrodzone metalowym płotem o wysokości trzech metrów[48].

Po katastrofie w rejonie lotniska dokonano masowej wycinki drzew mogących stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa lotów[11]. W grudniu 2011 roku zespół polskich biegłych zbadał na zlecenie Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Warszawie miejsce katastrofy oraz tzw. „brzozę smoleńską” rosnącą w 2010 roku w rejonie lotniska, z którą miał się zderzyć samolot Tu-154[49].

Inne katastrofy i incydenty lotnicze[edytuj | edytuj kod]

Według niepotwierdzonych doniesień mediów ok. 2000 roku w rejonie lotniska miał się rozbić rosyjski wojskowy samolot transportowy Ił-76 należący do 103 Gwardyjskiego Krasnosielskiego Pułku Lotnictwa Transportowego, podchodzący do lądowania w gęstej mgle kursem 259 stopni[50]. Katastrofa ta nie jest odnotowana w bazach danych obejmujących wypadki samolotów Ił-76[51].

Incydenty lotnicze w dniu 10 kwietnia 2010[edytuj | edytuj kod]

Oprócz katastrofy polskiego samolotu Tu-154M nr boczny 101 w dniu 10 kwietnia 2010 roku na lotnisku Siewiernyj doszło do dwóch incydentów lotniczych, z udziałem polskiego samolotu Jak-40 i rosyjskiego samolotu Ił-76MD.

Lądowanie polskiego samolotu Jak-40[edytuj | edytuj kod]

10 kwietnia 2010 roku, na kilkadziesiąt minut przed katastrofą polskiego Tu-154M, na lotnisku Siewiernyj wylądował polski samolot Jak-40 numer boczny 044 z dziennikarzami na pokładzie, należący do 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego, wykonujący lot PLF 031 z Warszawy do Smoleńska[12]. Dowódcą maszyny był por. pil. Artur Wosztyl[52]. Lądowanie samolotu Jak-40 nastąpiło o godz. 9:15 ówczesnego czasu moskiewskiego (godz. 7:15 czasu polskiego) przy widzialności 1000 m i dolnej podstawie zachmurzenia 150 m[12]. O godz. 9:06 ówczesnego czasu moskiewskiego (godz. 7:06 czasu polskiego) oficjalne dane na temat widzialności określały ją na 2000 m[12]. Według analiz przeprowadzonych w późniejszym okresie widzialność w chwili lądowania samolotu Jak-40 mogła nie przekraczać 500 m[11], a podstawa chmur 60 m[53]. W czerwcu 2010 roku wojskowa komisja badająca incydent ustaliła, że warunki pogodowe w momencie lądowania samolotu Jak-40 pozwalały na lądowanie, a piloci mieli do tego uprawnienia i nie złamali żadnych minimów[52]. Po dalszych badaniach, 25 lutego 2011 roku Naczelna Prokuratura Wojskowa poinformowała, że do prokuratury wojskowej wpłynęło zawiadomienie dowódcy Sił Powietrznych RP gen. broni pil. Lecha Majewskiego o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez załogę Jaka-40[54]. W zawiadomieniu wskazano, iż w toku badania tego incydentu ustalono, iż załoga Jaka-40 wykonała lądowanie w warunkach atmosferycznych poniżej minimalnych, do których była wyszkolona, czym mogła naruszyć przepisy wykonywania lotów[54]. Incydent lotniczy z udziałem samolotu Jak-40 był badany przez komisję polskich Sił Powietrznych; załoga samolotu odwołała się od ustaleń tej komisji do Inspektoratu ds. Bezpieczeństwa Lotów Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, lecz odwołanie zostało odrzucone[54].

W 2011 roku rzecznik dyscyplinarny 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego uniewinnił por. pil. A. Wosztyla, dowódcę samolotu Jak-40, uznając, że decyzja o lądowaniu nie zapadła poniżej 100 metrów wysokości i że pilot nie złamał żadnych procedur; decyzja o uniewinnieniu w postępowaniu dyscyplinarnym uprawomocniła się[55].

Dwa nieudane podejścia do lądowania rosyjskiego samolotu Ił-76MD[edytuj | edytuj kod]

10 kwietnia 2010 roku po godz. 9:00 ówczesnego czasu moskiewskiego (godz. 7:00 czasu polskiego) rosyjski samolot Ił-76MD nr boczny RA-78817, należący do Sił Powietrznych Federacji Rosyjskiej[56], przed 2010 rokiem na stanie 103 Gwardyjskiego Krasnosielskiego Pułku Lotnictwa Transportowego w Smoleńsku[57], wykonał na lotnisku Siewiernyj dwa nieudane podejścia do lądowania w warunkach pogodowych poniżej minimum lotniska (widzialność pozioma ok. 600 m przy pierwszym podejściu i ok. 300 m przy drugim podejściu, widzialność pionowa poniżej 50 m)[11]. Pierwsze podejście zostało przerwane nad samym pasem na niebezpiecznie małej wysokości (końcówka skrzydła znajdowała się według świadków na wysokości ok. 3–4 metrów w odniesieniu do płaszczyzny drogi startowej)[11]. W trakcie drugiego podejścia samolot wyszedł z lewej strony drogi startowej na wysokości kilku metrów nad obwałowaniem znajdującym się przy płycie postojowej[11]. Dowódcą samolotu był mjr Oleg Frołow[58][59]. Z zapisu rozmów na stanowisku kierowania lotami wynikało, że manewry samolotu Ił-76 wywołały przerażenie członków grupy kierowania lotami obecnych na stanowisku dowodzenia[11]. O godz. 9:39 ówczesnego czasu moskiewskiego (godz. 7:39 czasu polskiego) samolot Ił-76 został odesłany na lotnisko Wnukowo[11]. Według doniesień mediów samolot Ił-76MD nr 78817 nadleciał z lotniska Wnukowo i jego macierzystą jednostką był pierwotnie 708 Gwardyjski Kerczeński Pułk Lotnictwa Transportowego w bazie lotniczej w Taganrogu[60] (ros. 708-й гвардейский Керченский военно-транспортный авиаполк)[33] (w 2009 roku bazę w Taganrogu przekształcono w 6958 Bazę Lotniczą (ros. 6958-я авиационная база), podlegającą Dowództwu Wojskowego Lotnictwa Transportowego (ros. Командование Военно-транспортной Авиации)[61], a w 2010 roku włączono ją do składu 6955 Mginskiej Bazy Lotniczej w Twerze[62]).

Procedury obowiązujące na lotnisku[edytuj | edytuj kod]

Według doniesień mediów, opartych na zeznaniach oficerów rosyjskich Sił Powietrznych, w 2010 roku na lotnisku Siewiernyj kierowanie lotami odbywało się zgodnie z „Federalnym Regulaminem Lotnictwa Państwowego” zatwierdzonym rozkazem Ministra Obrony Narodowej Federacji Rosyjskiej Nr 275 z 2004 roku[1][63]. W przypadku przyjmowania samolotu z ważną osobistością na pokładzie (w terminologii polskiej lot o tzw. statusie HEAD, w terminologii rosyjskiej o tzw. statusie „litiernyj”, ros. литерный), zgodnie z procedurami obowiązującymi w Rosji w trakcie podchodzenia do lądowania wykonywano zdjęcia z ekranów podejścia – radiolokatorów; służyła do tego specjalna aparatura rejestrująca[64].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Rosyjscy kontrolerzy cywilni czy wojskowi (pol.). tvn24.pl, 2010-09-23. [dostęp 2010-09-24].
  2. 2,0 2,1 Мародеры с чужими кредитками (ros.). rg.ru, 2010-06-06. [dostęp 2010-08-05].
  3. IATA Airport Codes by City Name – S (ang.). photius.com. [dostęp 2010-08-05]. Kod LNX odnosi się do nieczynnego portu lotniczego Smoleńsk-Jużnyj w południowej części Smoleńska, por. Аэропорт Южный [dostęp 2010-08-16].
  4. ICAO – Location Indicators by State (ang.). icao.int. [dostęp 2010-07-30].
  5. 5,0 5,1 Как умирают самолёты (ros.). smolgazeta.ru, 2009-10-23. [dostęp 2010-08-16].
  6. 6,0 6,1 Rosja ostrzegała polskie władze: nikt nie powinien lądować w Smoleńsku (pol.). gazetaprawna.pl, 2010-08-16. [dostęp 2010-08-16].
  7. 7,0 7,1 Russian Air Bases (ang.). globalsecurity.org. [dostęp 2010-07-22].
  8. 8,0 8,1 8,2 Полет в один конец (ros.). kommersant.ru, 2007-04-12. [dostęp 2010-07-30].
  9. AIP Российской Федерации (ros.). Федеральное Государственное Унитарное Предприятие «Центр Аэронавигационной Информации». [dostęp 2010-10-17].
  10. Аэропорт первой категории (ros.). vremya.ru, 2010-04-12. [dostęp 2010-08-14].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Uwagi Rzeczypospolitej Polskiej do projektu Raportu końcowego z badania wypadku samolotu Tu-154M nr boczny 101, który wydarzył się 10 kwietnia 2010, opracowanego przez Międzypaństwowy Komitet Lotniczy MAK (pol.). mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-20].
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 12,9 Окончательный отчет Технической комиссии МАК по расследованию катастрофы самолета Ту-154М № 101 Республики Польша, произошедшей 10 апреля 2010 года в районе аэродрома Смоленск «Северный» (ros.). mak.ru, 2011-01-12. [dostęp 2011-01-18].
  13. 13,0 13,1 13,2 Czy śledczy wiedzą, co wyciekło z tupolewa? (pol.). naszdziennik.pl, 2010-07-29. [dostęp 2010-07-30].
  14. Автоматизированные приводные радиостанции ПАР-10 и ПАР-10С (ros.). rbs.ru. [dostęp 2011-02-07].
  15. Dziwny układ radiolatarni (pol.). rp.pl, 2010-04-26. [dostęp 2010-07-26].
  16. Radiolatarnia była dalej, niż powinna? (pol.). rp.pl, 2010-07-06. [dostęp 2010-07-30].
  17. Сертификаты типа на радиотехническое оборудование центров УВД, аэродромов и воздушных трасс (ros.). mak.ru. [dostęp 2011-02-08]. s. 1, 5.
  18. Ремонт радиолокационных систем посадки: РСП-6М2, РСП-10МН1 (ros.). vzrto.ru. [dostęp 2010-08-06].
  19. Rosja oporna ws. Smoleńska (pol.). wyborcza.pl, 2010-08-02. [dostęp 2010-08-02].
  20. 20,0 20,1 20,2 O katastrofie Tu-154M inaczej (pol.). samoloty.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-07-30].
  21. Смоленский авиационный завод (ros. • ang.). smaz.ru, 2007-02-13. [dostęp 2010-04-24].
  22. История Смоленского авиационного завода (ros.). smaz.ru, 2009-09-01. [dostęp 2010-08-16].
  23. Перечень авиационного имущества (запчасти, средства наземного обслуживания, ремонтные комплекты) и услуг (бюллетень, доработка, переоборудование, ТО), оказываемых ОАО „СмАЗ” в эксплуатации и при ремонте самолетов: ЯК-42, ЯК-40, ЯК-18Т (ros.). smaz.ru, 2010-04-23. [dostęp 2010-08-16].
  24. Распоряжение Правительства РФ от 10.08.2007 N 1034-р об утверждении перечня аэродромов совместного базирования Российской Федерации (ros.). lawrussia.ru, 2010-04-23. [dostęp 2010-10-04].
  25. Siewiernyj ma status lotniska wspólnego bazowania (pol.). interia.pl, 2010-09-28. [dostęp 2010-10-04].
  26. 26,0 26,1 26,2 Аэродром Смоленск-Северный (ros.). kommersant.ru, 2010-04-12. [dostęp 2010-04-12].
  27. 27,0 27,1 Józef Mackiewicz: „11 marca 1943 roku”, [w:] Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, tom II, Warszawa 1997, s. 299–304. ISBN 83-86482-32-X (przedruk z czasopisma „Lwów i Wilno” nr 78 z 4 lipca 1948).
  28. 28,0 28,1 Смоленскому военно-транспортном авиационному полку - 65 лет (ros.). tmaec.ru, 2007-05-25. [dostęp 2011-01-08].
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Прощание со знаменем Летчики покинули аэродром „Северный” (ros.). rg.ru, 2009-10-22. [dostęp 2010-07-26].
  30. 30,0 30,1 30,2 Аэродром «Смоленск-Северный» осиротел (ros.). rabochy-put.ru, 2009-10-16. [dostęp 2010-07-27].
  31. 103й гвардейский военно-транспортный авиационный полк (ros.). scucin-avia.ru. [dostęp 2010-08-15].
  32. 61 Воздушная армия Верховного Главного командования (Военно-транспортная авиация) – Историческая справка (ros.). mil.ru. [dostęp 2010-07-25].
  33. 33,0 33,1 33,2 37-я и 61-я воздушные армии (ros.). kommersant.ru, 2008-08-25. [dostęp 2010-08-01].
  34. 103 гв трап (ros.). vadimvswar.narod.ru. [dostęp 2010-10-08].
  35. 35,0 35,1 Три воинские части Смоленска заявили о массовом увольнении (ros.). regnum.ru, 2009-09-18. [dostęp 2010-08-05].
  36. Мародеров ловили детектором лжи (ros.). mk.ru, 2010-06-06. [dostęp 2010-08-10].
  37. В Смоленске военных выбрасывают на улицу (ros.). rabochy-put.ru, 2009-09-18. [dostęp 2010-08-06].
  38. Военнопленный российской армии (ros.). gorodnews.ru, 2011-01-11. [dostęp 2011-02-27].
  39. Raport końcowy w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn katastrofy samolotu TU-154M Nr 101 pod Smoleńskiem (pol.). komisja.smolensk.gov.pl, 2011-07-27. [dostęp 2011-08-02]. s. 27.
  40. 6955-я Мгинская Краснознаменная авиационная база (1 разряда) (ros.). warfare.ru. [dostęp 2011-02-15].
  41. Спишут 1000 самолетов (ros.). avia.ru. [dostęp 2011-02-15].
  42. Первый визит Леха Качиньского в Катынь состоялся накануне премьеры фильма Анджея Вайды (ros.). rg.ru, 2010-04-12. [dostęp 2010-08-14].
  43. Военный аэродром „Северный” в Смоленске будет принимать гражданские грузы (ros.). rg.ru, 2010-01-28. [dostęp 2010-07-26].
  44. Tу-154М № 101 – 19 мая 2010 (ros.). mak.ru, 2010-05-19. [dostęp 2010-07-30].
  45. Rosjanie zwożą szczątki rozbitego Tu-154M na lotnisko w Smoleńsku (pol.). wprost.pl, 2010-04-14. [dostęp 2010-07-08]. oraz Polska prosi Rosję o zapisy czarnych skrzynek (pol.). interia.pl, 2010-04-19. [dostęp 2010-07-26].
  46. Śledczy: chronić wrak Tu-154 (pol.). rp.pl, 2010-08-15. [dostęp 2010-08-15].
  47. Polscy dziennikarze zatrzymani w Smoleńsku już wolni (pol.). gazetaprawna.pl, 2010-10-01. [dostęp 2010-10-03].
  48. Rosjanie wreszcie przykryli wrak Tu-154 (pol.). interia.pl, 2010-10-06. [dostęp 2010-10-06].
  49. Oględziny brzozy (pol.). naszdziennik.pl, 2011-06-15. [dostęp 2012-06-15].
  50. Pytajcie Krasnokutskiego o katastrofę iła (pol.). naszdziennik.pl, 2011-02-02. [dostęp 2011-02-02]. oraz Kurs 259 stopni zabroniony we mgle (pol.). naszdziennik.pl, 2011-02-02. [dostęp 2011-02-03].
  51. Aviation Safety Network, Accidents, Ilyushin 76 (ang.). aviation-safety.net. [dostęp 2011-02-03].
  52. 52,0 52,1 Wojskowi zmieniają zdanie (pol.). rp.pl, 2011-02-01. [dostęp 2011-03-10].
  53. Gen. Majewski: Jak-40 wylądował, mimo polecenia odejścia na drugi krąg (pol.). polskieradio.pl, 2011-03-02. [dostęp 2011-03-03].
  54. 54,0 54,1 54,2 Załoga Jaka-40 lądując 10 kwietnia w Smoleńsku złamała prawo? (pol.). polskieradio.pl, 2011-02-25. [dostęp 2011-02-26].
  55. Wosztyl nie lądował brawurowo (pol.). naszdziennik.pl, 2011-06-08. [dostęp 2011-06-09].
  56. Russia – Air Force Ilyushin Il-76MD, RA-78817 (ang.). airliners.net. [dostęp 2011-02-11]. oraz Ильюшин Ил-76МД, Регистрация: RA-78817 (ros.). russianplanes.net. [dostęp 2011-02-15].
  57. Авиабаза „Россия”, Подробная информация о летательном аппарате, Ил-76МД, RA-78817 (ros.). abaza.ilisso.ru. [dostęp 2011-02-11].
  58. Z kim rozmawiali kontrolerzy (pol.). rp.pl. [dostęp 2011-03-08].
  59. Kłopoty zaczęły się w Moskwie (pol.). naszdziennik.pl. [dostęp 2011-03-08].
  60. Ił-76 nadleciał z Taganrogu (pol.). naszdziennik.pl, 2010-11-12. [dostęp 2011-02-11].
  61. Новая армия России, под ред. М. С. Барабанова, Центр анализа стратегий и технологий, Москва 2010, s. 64.
  62. АВГР 6955 АВБ, ТАГАНРОГ, ВВС (ros.). warfare.ru. [dostęp 2011-02-16].
  63. Приказ Министра обороны Российской Федерации от 24 сентября 2004 г. N 275 „Об утверждении федеральных авиационных правил производства полетов государственной авиации” (ros.). voenprav.ru. [dostęp 2010-10-09].
  64. Biuletyn nr 4283/VI – Komisja Infrastruktury (nr 329), Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka (nr 235) (pol.). sejm.gov.pl, 2010-10-21. [dostęp 2011-01-02].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]