Józef Mackiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Józef Mackiewicz
Józef Mackiewicz, Wilno, przed 1939
Józef Mackiewicz, Wilno, przed 1939
Imiona i nazwisko Józef Mackiewicz
Data i miejsce urodzenia 1 kwietnia 1902, Sankt Petersburg
Data i miejsce śmierci 31 stycznia 1985, Monachium
Narodowość polska
Język polski
Ważne dzieła Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (1948)
Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary (1949)
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Wikicytaty Józef Mackiewicz w Wikicytatach

Józef Mackiewicz h. Bożawola (ur. 1 kwietnia 1902 w Petersburgu, zm. 31 stycznia 1985 w Monachium) – polski pisarz i publicysta.

Dzieciństwo i lata szkolne[edytuj | edytuj kod]

Ojciec J. Mackiewicza, Antoni, pochodzący z polskiej rodziny szlacheckiej był dyrektorem i współwłaścicielem petersburskiej firmy importującej wina „Fochts i Spółka”. Jego matka, Maria z Pietraszkiewiczów, pochodziła z Krakowa. Józef był bratem Stanisława i Seweryny, matki Kazimierza Orłosia i babki Macieja Orłosia. W 1907 r. rodzina Mackiewiczów przeniosła się do Wilna, gdzie trzy lata później Józef rozpoczął naukę w gimnazjum klasycznym im. Winogradowa. Będąc uczniem szóstej klasy gimnazjum, jako siedemnastolatek, wziął ochotniczo udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Po jej ukończeniu, mimo braku matury, rozpoczął studia przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim, których jednak nie ukończył. Studiował także na powstałym w Wilnie Uniwersytecie Stefana Batorego. Z powodów finansowych studiów nie ukończył, lecz najprawdopodobniej otrzymał absolutorium.

Początki pracy dziennikarskiej, komplikacje życia prywatnego[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze artykuły opublikował na początku lat 20. W latach 1923–1939 J. Mackiewicz pracował w wychodzącym w Wilnie Słowie, którego redaktorem naczelnym był jego starszy brat, Stanisław Mackiewicz. Nieudane małżeństwo, jakie zawarł w 1924 roku z nauczycielką Antoniną Kopańską (z którą miał córkę Halinę), rozpadło się po kilku latach. Po rozejściu się z żoną związał się na krótko z Wandą Żyłowską (zmarłą w czasie wojny), z którą miał córkę Idalię mieszkającą aż do swojej śmierci w 1998 roku w Wilnie (syn Idalii jest obywatelem Litwy). Ożenił się ponownie w 1939 (ślub prawosławny) z pracującą w Słowie Barbarą Toporską (z tego związku nie miał dzieci). W roku 1973 – po śmierci Antoniny Kopańskiej – Barbara i Józef zawarli ślub katolicki[1].

Pisarz w konflikcie ze zmieniającymi się władzami[edytuj | edytuj kod]

Redakcja wileńskiego dziennika „Słowo”. Od prawej stoją: Bolesław Wit-Święcicki, Witold Tatrzański, Józef Mackiewicz, Kazimierz Luboński, Hartung.

W 1936 roku Józef Mackiewicz wydał tom nowel 16. między trzecią i siódmą a następnie w 1938 r. Bunt rojstów, będący wyborem reportaży pisanych dla Słowa. W tym samym roku, w proteście przeciw polityce państwa na kresach przechodzi na prawosławie. Po wkroczeniu Sowietów do Polski uciekł do Kowna, jednak w listopadzie 1939 r. po przejęciu Wilna przez Litwinów powrócił i wydawał jedną z trzech ukazujących się w Wilnie gazet codziennych – Gazetę Codzienną.

W maju 1940 roku rząd litewski pozbawił go prawa publikacji, a gdy 15 czerwca 1940 r. Wilno ponownie przeszło w ręce sowieckie, zarabiał na życie, pracując jako drwal i woźnica (jak sam wyznał w wywiadzie udzielonym Bronisławowi Mamoniowi z „Tygodnika Powszechnego”, był wtedy „furmanem konnego wozu ciężarowego”).

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 roku Niemcy zaproponowali mu redagowanie pisma w języku polskim, jednak J. Mackiewicz stanowczo odmówił.

W roku 1941 opublikował w „Gońcu Codziennym” (piśmie wydawanym przez okupacyjne władze niemieckie w języku polskim) kilka antykomunistycznych artykułów, które podpisał inicjałami J.M[2].

Sprawa wyroku śmierci[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie 1942–1943 roku Józef Mackiewicz został skazany przez sąd specjalny AK na karę śmierci (chociaż w 1942 roku nic nie opublikował w czasopismach wydawanych przez Niemców). Sergiusz Piasecki, kierujący Egzekutywą AK, odmówił zastrzelenia Mackiewicza, zaś ppłk Aleksander Krzyżanowski, komendant Okręgu Wileńskiego, podjął decyzję o jego uniewinnieniu. Do dzisiaj nie są jasne okoliczności wydania wyroku śmierci, prawdopodobnie stała za tym agentura sowiecka w szeregach AK – sprawę tę drobiazgowo analizuje prof. Włodzimierz Bolecki w książce Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu (Zarys monograficzny).

Relacja z Katynia[edytuj | edytuj kod]

W maju 1943 roku po odkryciu przez Niemców w Katyniu grobów oficerów polskich zamordowanych przez Sowietów na zaproszenie niemieckie i za zgodą polskich władz podziemnych udał się do Katynia jako obserwator ekshumacji zwłok. Po powrocie w Gońcu Codziennym ukazał się wywiad z J. Mackiewiczem pt. „Widziałem na własne oczy”, w którym zrelacjonował pobyt w miejscu kaźni polskich oficerów. W 1944 roku w Warszawie powtarzano pogląd, jakoby za ten wywiad PPR lub inna organizacja wydała na Józefa Mackiewicza wyrok śmierci[3].

Lata powojenne – emigracja[edytuj | edytuj kod]

Uciekając przed ponowną okupacją sowiecką w 1944 r., J. Mackiewicz wraz z żoną przedostali się do Warszawy. Udało im się opublikować trzy numery pisma Alarm, gdzie dowodzili, że wygrana Sowietów w wojnie z Niemcami oznacza dla Polski kolejną okupację, tym razem sowiecką. Wciąż uciekając przed Sowietami, jesienią 1944 r. Mackiewiczom udało się dotrzeć do Krakowa; J. Mackiewicz napisał tutaj broszurę Optymizm nie zastąpi nam Polski. W styczniu 1945 r. Mackiewiczowie wyjechali do Rzymu i na zlecenie Biura Studiów 2 Korpusu Polskiego J. Mackiewicz opracował białą księgę o mordzie katyńskimZbrodnia katyńska w świetle dokumentów z przedmową gen. Andersa, która ukazała się w roku 1948.

W 1945 roku Józef Mackiewicz został oczyszczony z zarzutu kolaboracji z hitlerowcami przez sąd koleżeński Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. W Rzymie ukazał się też reportaż J. Mackiewicza o mordzie w Ponarach.

W latach 1946–1947 J. Mackiewicz zaczął regularnie publikować w kilku pismach emigracyjnych, m.in. w paryskiej Kulturze, londyńskich „Wiadomościach”, tygodniku „Lwów i Wilno” itd. Współpracował z emigracyjną prasą litewską, ukraińską, białoruską i rosyjską. W tym też czasie Mackiewiczowie przenieśli się do Londynu. W roku 1949 Mackiewicz opublikował w Szwajcarii, w tłumaczeniu na język niemiecki, swoją książkę o zbrodni katyńskiej: Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary (tytuł niemiecki: Katyn – ungesühntes Verbrechen). Później ukazywała się ona w tłumaczeniu na inne języki. Autor nie chciał jej wydawać po polsku, aby nie skonfliktować się z generałem Władysławem Andersem, gdyż książka „Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów” z przedmową generała już się ukazała.

Rok 1951 to przede wszystkim publikacja The Katyń Wood Murders, pierwszej książki na temat zbrodni katyńskiej w języku angielskim. Kilka miesięcy później J. Mackiewicz został powołany przez Specjalną Komisję Śledczą Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Zbrodni Katyńskiej (tzw. Komisję Maddena) jako świadek i jednocześnie ekspert.

Ostatnie lata w Monachium[edytuj | edytuj kod]

W 1955 r. Mackiewiczowie przenieśli się na stałe z Londynu do Monachium. Tu żyli oboje aż do śmierci, utrzymując się z mizernych honorariów za publikacje. W tym czasie ukazały się dwie kolejne książki J. Mackiewicza: Droga donikąd i Karierowicz. Dwa lata później wydana została Kontra - powieść o Kozakach dońskich walczących w II wojnie światowej przeciw Sowietom, którzy na mocy układu w Jałcie wydani zostali przez aliantów Sowietom (tzw. Operacja Keelhaul). W 1962 r. ukazała się Sprawa pułkownika Miasojedowa oraz wydane własnym nakładem Zwycięstwo prowokacji, rzecz o przyczynach rozprzestrzeniana się komunizmu na świecie. Kolejne książki J. Mackiewicza to wydany w 1964 r. zbiór nowel Pod każdym niebem (ponowne wydanie z 1989 r. nosi tytuł Ściągaczki z szuflady Pana Boga), Lewa wolna (1965 r.) i Nie trzeba głośno mówić (1969 r.). W 1972 r. ukazała się analiza polityki papieża Jana XXIII wobec komunizmu, w 1975 r. w książce Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy J. Mackiewicz kontynuował wątek polityki Kościoła katolickiego wobec komunizmu, tym razem za pontyfikatu papieża Pawła VI.

W 1971 roku prezydent RP na Uchodźstwie August Zaleski odznaczył go Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta[4].

W 1974 roku uniwersytet amerykański w Kansas zgłosił Mackiewicza do Nagrody Nobla[5].

Józef Mackiewicz zmarł 31 stycznia 1985 r., jego żona przeżyła go o niecałe pół roku. Prochy obojga małżonków spoczęły w Londynie.

W roku 2009 Nina Karsov otrzymała nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za edycję dzieł zebranych Józefa Mackiewicza.

Konflikt o prawa[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci pisarza prawa autorskie do jego książek na podstawie testamentu uzyskała żona, która następnie przekazała je jego długoletniej wydawcy, Ninie Karsov-Szechter (szerzej o sprawie piszą Jacek Trznadel[6][7] oraz Włodzimierz Bolecki). Pomiędzy testamentem Mackiewicza dla Barbary Toporskiej i testamentem Barbary Toporskiej dla Niny Karsov istniał jeszcze jeden testament Józefa Mackiewicza. Podała go do wiadomości publicznej Barbara Toporska po śmierci Józefa Mackiewicza w marcu 1985 roku. Jego zawartość nigdy nie została unieważniona przez żaden dokument, a zwłaszcza przez Barbarę Toporską, która go ogłosiła w swoim „Oświadczeniu z marca 1985 roku”:

Zgodnie z wolą zmarłego Józefa Mackiewicza upoważnia się wszelkie nielegalne wydawnictwa w PRL, do przedrukowywania jego książek, pod zasadniczym warunkiem niedokonywania żadnych skrótów, adiustacji, ani też opatrywania ich wstępami, komentarzami itp. [...] Z prośbą o przedrukowanie we wszystkich pismach. (Barbara Toporska, „Kultura”, Paryż, marzec 1985).

Prawa do drugoobiegowych wydań krajowych przekazał listownie swojej córce Halinie. Jednak po 1989 roku Nina Karsov-Szechter zachowała wszelkie prawa i nie zezwala na oficjalne wydania krajowe tłumacząc to „wolą zmarłego” jej przekazaną i konsekwentnie wytacza procesy każdemu, kto bez jej zgody publikował szersze fragmenty jego dzieł. Równocześnie opublikowała w swoim londyńskim wydawnictwie „Kontra” dwadzieścia dwa tomy „Dzieł” Józefa Mackiewicza, które są dostępne w niektórych księgarniach w Polsce, a także w polskich księgarniach internetowych i obejmują zarówno książki wydane w Polsce przed wojną oraz na emigracji, jak i zbiory artykułów z całego okresu twórczości, a także listy oraz odnalezione, a nie publikowane wcześniej teksty. W Polsce kolportażem książek Mackiewicza wydawanych przez „Kontrę” zajmuje się BDM DiSO.

W sierpniu 2006 roku sąd potwierdził prawo Niny Karsov do spuścizny po pisarzu, córka złożyła apelację. W dniu 19 sierpnia 2008 roku apelacja została oddalona, zaś orzeczenie I instancji wedle którego schedę po pisarzu otrzymuje Nina Karsov-Szechter zostało utrzymane w mocy[8].

W roku 1997 w Polsce ukazało się pierwsze wydanie polskiego tekstu dzieła pisarza poświęconego zbrodni katyńskiej, z dodaniem artykułów, które opublikował na temat Katynia. Książka nosi tytuł: Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary. Ze względu na sprzeciw właścicielki praw autorskich sąd nakazał wycofanie książki z księgarń, lecz jej wydanie w Zeszytach Katyńskich jest dostępne w Internecie[9]. Książka Józefa Mackiewicza o Katyniu ukazała się w wydawnictwie „Kontra” w roku 2009 jako 19 tom „Dzieł” – pod tytułem „Sprawa mordu katyńskiego”. W roku 2012 sąd uznał (i potwierdził w 2013), że wydanie książki "Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary" w roku 1997 nie naruszyło praw autorskich, gdyż w przypadku tego dzieła prawa autorskie należą do córki pisarza - Haliny Mackiewicz, albowiem za życia autora publikacja ta nie ukazała się w języku polskim [10].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • 1931 – Pan poseł i Julia (sztuka teatralna napisana wspólnie z Kazimierzem Leczyckim)
  • 1933 – Wileńska powieść kryminalna (czterech autorów)
  • 1936 – 16-go między trzecią i siódmą (zbiór opowiadań)
  • 1938 – Bunt rojstów
  • 1942 – Prawda w oczy nie kole (najpewniej 1943[11])
  • 1944 – Optymizm nie zastąpi nam Polski
  • 1948 – Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów z przedmową gen. Władysława Andersa[12][13]
  • 1949 – Katyn – Ungesuehntes Verbrechen
  • 1951 – The Katyn Wood Murders
  • 1954 – Il massacro della foresta di Katyn
  • 1955 – Droga donikąd (powieść)
  • 1955 – Karierowicz (powieść)
  • 1957 – Dno nieba (książka wydana w Polsce pod nazwiskiem Romana Lutosławskiego; trzecie wydanie ukazało się pod tytułem „Przez północ do tropików”)
  • 1957 – Kontra (powieść)
  • 1962 – Sprawa pułkownika Miasojedowa (powieść)
  • 1962 – Zwycięstwo prowokacji
  • 1964 – Pod każdym niebem (zbiór opowiadań)
  • 1965 – Lewa wolna (powieść)
  • 1969 – Nie trzeba głośno mówić (powieść)
  • 1972 – W cieniu krzyża
  • 1975 – Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy
  • 1984 – Droga Pani... (książka zawiera teksty Józefa Mackiewicza oraz Barbary Toporskiej)
  • 1984 – Fakty, przyroda i ludzie
  • 1989 – Ściągaczki z szuflady Pana Boga (wybór opowiadań)
  • 1997 – Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary
  • 2001 – Bulbin z jednosielca. Opowiadania i artykuły z lat 1922-1936
  • 2002 – Okna zatkane szmatami. Opowiadania i artykuły z lat 1937-1938
  • 2003 – Nudis verbis. Artykuły i reportaże z lat 1939-1949
  • 2009 – Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, oprac. Zbigniew S. Siemaszko
  • 2009 – Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza
  • 2010 – Listy do redaktorów „Wiadomości” (tom zawiera listy Mackiewicza oraz Barbary Toporskiej)
  • 2014 - Wieszać czy nie wieszać? (wybór artykułów z lat 1950-1959)
  • 2014 - Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania


Nagrody dla Józefa Mackiewicza[edytuj | edytuj kod]

  • 1955 – Nagroda „Najulubieńszy pisarz czytelników „Wiadomości” (nagrodę fundowała firma „Tazab” z Londynu”) – drugie miejsce; (na pierwszym był brat JM – Stanisław)
  • 1961 – Nagroda im. Herminii Naglerowej Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie „za twórczość powieściową na emigracji”
  • 1963 – Nagroda im. Anny Godlewskiej (Zurych)
  • 1964 – Nagroda londyńskich „Wiadomości” w konkursie na szkic – drugie miejsce JM za tekst „Wielkie arrangement”
  • 1966 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab za nowelkę „Ballada o nowym sterniku”
  • 1968 – Nagroda londyńskich „Wiadomości” za artykuły drukowane na łamach pisma w 1968 r.
  • 1969 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab – „najznakomitsze opisy krajobrazu i przyrody północno-wschodnich Ziem Utraconych”
  • 1970 – Nagroda Stowarzyszenia Lotników Polskich w Brazylii
  • 1971 – Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej August Zalewski odznaczył JM Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta
  • 1971 – Nagroda Koła Koła Przyjaciół Józefa Mackiewicza za książkę „Lewa wolna”
  • 1972 – Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego (Nowy Jork) „ w dziedzinie literatury”
  • 1973 – Nagroda nowojorskiego wydawnictwa „Contra” za „Drogę donikąd”
  • 1980 – Nagroda Literacka ufundowana przez firmę Tazab „dla najniezależniejszego pisarza polskiego na emigracji”
  • 1981 – Nagroda Literacka im. Zygmunta Hertza przyznawana przez redakcję paryskiej „Kultury” (Józef Mackiewicz odmówił przyjęcia nagrody z powodu wykluczenia w laudacji publicystyki JM – „którą eufemistycznie określić można jako popis niepoczytalności przystrajającej się w piórka «czystego i niezłomnego antykomunizmu»”)
  • 1981 – Nagroda Towarzystwa Krzewienia Nadziei w Chicago za książkę „Droga donikąd”
  • 1984 – Nagroda Miesięcznika „Arka” „za twórczość prozatorską ze szczególnym uwzględnieniem powieści wydanych ostatnio w kraju: Droga donikąd, Nie trzeba głośno mówić, Fakty, przyroda i ludzie”

Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza[edytuj | edytuj kod]

Corocznie 11 listopada od 2002 r. przyznawana jest w Warszawie Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza.

Patronat[edytuj | edytuj kod]

Józef Mackiewicz jest patronem Gimnazjum nr 2 we Wrocławiu. Jego imię zostało nadane w dniu 31 stycznia 2005 r., w dwudziestą rocznicę śmierci pisarza.

Książki o Józefie Mackiewiczu[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Bolecki: Ptasznik z Wilna (wydanie trzecie rozszerzone), 2013; (poprzednie wydania: 1991, 2007)
  • Grzegorz Eberhardt: Pisarz dla dorosłych, (wydanie trzecie rozszerzone), 2013; (poprzednie wydania: 2008, 2010)
  • Józef Mackiewicz (1902-1985) : świadek "krótkiego stulecia" : studia i materiały pod red. Krzysztofa Ruchniewicza i Marka Zybury, 2013
  • Zwischen (Sowjet-)Russland und Deutschland : Geschichte und Politik im Schaffen von Józef Mackiewicz (1902-1985) / Hrsg. von Krzysztof Ruchniewicz und Marek Zybura, 2012
  • Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu, 2011
  • Grzegorz Łukomski: Józef Mackiewicz (1902-1985) : intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, 2011
  • Józef Mackiewicz i krytycy (antologia tekstów), Marek Zybura (red.), 2010
  • Zbigniew S. Siemaszko: Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, 2009
  • Henryk F. Sporoń: Józef Mackiewicz : pisarz objęty polityczną klątwą za głoszenie historycznej prawdy, zwłaszcza tej o Katyniu..., 2009
  • Janusz Goćkowski:„Lewa wolna”, czyli „nie trzeba głośno mówić”. Światopogląd kontrrewolucjonisty, 2008
  • Jan Zieliński: Rekontra i inne mackiewicziana, 2004
  • Archiwum Emigracji, zeszyt 5-6; Toruń 2002/2003
  • Józef Mackiewicz: życie, twórczość, nagroda”, 2002
  • Alina Prądzyńska: Józef Mackiewicz : studium biobibliograficzne, 2001
  • Michał Bąkowski: Votum separatum, 2000
  • Wacław Lewandowski: Józef Mackiewicz. Artyzm. Biografia. Recepcja, 2000
  • Barbara Truchan: Józef Mackiewicz w mej pamięci, 1998 [książka zawiera m.in. listy Mackiewicza]
  • Dariusz Rohnka: A ja przeciwnie... Szkice o Józefie Mackiewiczu, 1997
  • Adam Fitas: Model powieści Józefa Mackiewicza, 1996
  • Maria Zadencka: W poszukiwaniu utraconej ojczyzny...[Mackiewicz, Miłosz i inni], 1995
  • Włodzimierz Bolecki: Wyrok na Józefa Mackiewicza, 1991
  • Nad twórczością Józefa Mackiewicza, szkice pod red. Marka Zybury, 1990
  • Michał Spis (Łukasz Plesnar): Trzeba głośno mówić, czyli o Józefie Mackiewiczu piórem antykomunisty, 1989
  • Jacek Kozieł: O Józefie Mackiewiczu – piórem sympatyka, 1989
  • Nieładnie, nieładnie panie Surdykowski, po prostu obrzydliwie, 1988 [teksty Surdykowskiego, Trznadla, Orłosia i Boleckiego]
  • Jan Maria Rokita: Myślenie polityczne w cieniu Józefa Mackiewicza, 1988
  • Włodzimierz Bolecki: Jedynie prawda jest ciekawa..., 1987
  • Maria Zadencka: Twórczość prozatorska i publicystyczna Józefa Mackiewicza. Próba monografii, 1986
  • Wit Tarnawski: Od Gombrowicza do Mackiewicza, 1980
  • Maria Winiarska: Czterej polscy pisarze emigracyjni i bibliografia ich dzieł [Herling, Hłasko, Mackiewicz, Miłosz], 1976
  • Pod pręgierzem, 1971
  • W obronie prawdy historycznej. Głosy i opinie o książce „Lewa wolna”, 1966
  • Bohdan Sałaciński (pseud. Andrzej Pomian): Sprawa Józefa Mackiewicza [maszynopis powielany], 1964

Filmy dokumentalne o Józefie Mackiewiczu[edytuj | edytuj kod]

W roku 1996 w Telewizji Polskiej po raz pierwszy wyemitowano film dokumentalny „Jedynie prawda jest ciekawa”, poświęcony Józefowi Mackiewiczowi (reżyseria Robert Kaczmarek, scenariusz Włodzimierz Bolecki).

W 2007 roku powstał film „Errata do biografii – Józef Mackiewicz” w reżyserii Grzegorza Brauna (25 min), jeden z cyklu filmów dokumentalnych odsłaniających nieznane, przemilczane bądź zafałszowane fakty z biografii polskich pisarzy.

Przypisy

  1. Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, tomy: 5 i 10, Warszawa 1997 i 2007.
  2. Jacek Trznadel, Józef Mackiewicz – sowieckie jądro ciemności jacektrznadel.pl [dostęp 2011-06-10].
  3. http://niezlomni.com/?p=6828
  4. Józef Mackiewicz, Barbara Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości” with notes by Wacław Lewandowski, Londyn 2010, s. 464.
  5. Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, tom 5, Warszawa 1997.
  6. Jacek Trznadel, Prawa autorskie do Józefa Mackiewicza jacektrznadel.pl [dostęp 2011-09-27].
  7. Pisarz zakazany?. Polskie Radio, 17 września 2008.
  8. Rodzina nie dostanie spadku po Mackiewiczu rp.pl, 20 sierpnia 2008 [dostęp 2011-09-27].
  9. Józef Mackiewicz: Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary, Warszawa 1997.
  10. http://niezalezna.pl/28122-sprawa-mackiewicza-zwyciestwo-prof-trznadla
  11. Jan Zieliński, Kapitalne znalezisko – z małym znakiem zapytania, „Rzeczpospolita”, +Plus-Minus, nr 8 z 23.02.2002.
  12. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1948, s. 384. OCLC 433069423. – bez nazwiska autora.
  13. Józef Mackiewicz: Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Wyd. IV. Londyn: Gryf, 1973, s. 300. OCLC 562152831.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]