Tu-154

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tupolew Tu-154
Tu-154M w barwach Aerofłotu
Tu-154M w barwach Aerofłotu
Dane podstawowe
Państwo  ZSRR/  Rosja
Producent Zakłady Aviakor
Konstruktor Tupolew
Typ samolot komunikacyjny średniego zasięgu
Konstrukcja metalowa (duralowa), półskorupowa,

podwozie chowane, trójwózkowe, z kołem przednim

Załoga 2 pilotów, 1 nawigator, 1 mechanik pokładowy (minimum 3 osoby: 2 pil. plus mechanik)
Historia
Data oblotu 4 października 1968
Lata produkcji 1968–2001[1], 2003-2013[2]
Egzemplarze 1025
Liczba wypadków
 • w tym katastrof
109
68 (2741 ofiar śmiertelnych)[3]
Dane techniczne
Napęd 3 x silniki dwuprzepływowe Kuzniecow NK-8 (Tu-154)
3 x silniki dwuprzepływowe Sołowiow D-30KU-154 (Tu-154M)
Ciąg 3 × 103 kN
Wymiary
Rozpiętość 37,55 m
Wydłużenie 11,014
Długość 47,9 m
Długość kadłuba 41,85 m
Szerokość kadłuba 3,8m
Wysokość 11,4 m
Powierzchnia nośna 201,5 m²
Masa
Własna 55,3 t
Użyteczna 18 t
Startowa 100 t (max)
Do lądowania 80 t (max)
Paliwa 39,75 t (max)
Osiągi
Prędkość maks. 0,95 Macha
Prędkość minimalna 230 km/h (60t, klapy 45)
Pułap 12 100 m
Zasięg 6600 km
Dobieg 2100 m
Dane operacyjne
Liczba miejsc
114-180
Użytkownicy
 Azerbejdżan,  Bułgaria,  Chiny,  Iran,  Kazachstan, Kirgistan,  Mongolia,  Polska,  Korea Północna,  Rosja,  Słowacja,  Tadżykistan,  Turkmenistan,  Ukraina,  Uzbekistan
Rzuty
Rzuty samolotu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Plik wideo Tu-154M w locie

Samolot Tu-154M z 36. SPLT w czasie wznoszenia

Problem z odtwarzaniem pliku? Zobacz Pomoc.
Polski samolot Tu-154M nr boczny 102 na lotnisku Wnukowo w Moskwie
Samolot Tu-154M w barwach rosyjskich linii Rossiya Airlines
Samolot Tu-154M słowackiej firmy Slovak Government Flying Service
Tu-154M białoruskich linii Belavia
Tupolew Tu-154M azerskich linii lotniczych Azerbaijan Airlines
Tu-154M tadżyckiej linii Tajik Air
Tu-154M w służbie wojskowej Kirgistanu
Tu-154M linii lotniczych Gazpromavia
Tu-154B-2 północnokoreańskich linii Air Koryo
Kokpit samolotu Tu-154B2
Fragment kabiny pasażerskiej samolotu Tu-154B2

Tu-154 (ros. Ту-154) oznaczenie NATO Careless – pasażerski samolot średniego zasięgu, produkcji radzieckiej, zaprojektowany w biurze konstrukcyjnym Tupolewa.

Samoloty te używane były przez linie lotnicze byłego ZSRR, Bułgarii, Kuby, Polski, Rumunii, Węgier, KRL-D i Syrii. Obecnie (2013 rok) w aktywnej służbie cywilnej i wojskowej pozostaje 118 samolotów Tu-154 na 921 wyprodukowanych; przeciętny wiek maszyn pozostających w aktywnej służbie to 24 lata[4]. Samoloty Tu-154 zostały wycofane z PLL LOT, ale dwie maszyny typu Tu-154M Lux pozostawały na wyposażeniu 36 Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego jako samoloty do przewozu władz państwowych. Po katastrofie 10 kwietnia 2010 roku pod Smoleńskiem, pozostała jedna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W połowie lat sześćdziesiątych XX w. zdecydowano o zastąpieniu latających w barwach Aerofłotu odrzutowych Tu-104 oraz turbośmigłowych An-10, An-12 i Ił-18 nową konstrukcją, zdolną do korzystania z dotychczasowej infrastruktury[potrzebne źródło]. O opracowaniu nowego typu samolotu zdecydował osobiście Nikita Chruszczow. Budowę samolotu powierzono biuru konstrukcyjnemu Tupolewa. Prowadzili ją kolejno Siegiej Jegerow i Dmitirij Markowow[5].

Zgodnie z panującymi wówczas tendencjami zdecydowano się na układ trzysilnikowy z silnikami umieszczonymi w części ogonowej samolotu, z wlotem powietrza do trzeciego silnika przy nasadzie statecznika pionowego. Konstrukcja kadłuba samolotu Tu-154 jest zbliżona do brytyjskiego samolotu pasażerskiego Hawker Siddeley Trident[potrzebne źródło]. Aby umożliwić korzystanie z lotnisk o słabszej nawierzchni, zdecydowano się na podwozie z dwiema sześciokołowymi goleniami pod skrzydłami oraz jedną dwukołową golenią pod przednią częścią kadłuba, obniżając tym samym nacisk kół na podłoże. Tu-154 jest nieznacznie większy niż Trident, wyposażono go też w silniki Kuzniecow NK-8-2 o większej mocy. Z powodu małej dbałości o ekonomiczność maszyny należy ona do najbardziej paliwożernych samolotów w swojej klasie[5].

Oblot prototypu nowego samolotu pasażerskiego odbył się 4 października 1968 roku, ale kłopoty z konstrukcją podwozia i instalacjami elektrycznymi opóźniły wejście maszyn do służby. Na przestrzeni lat produkcja Tu-154 odbywała się w trzech zakładach: KuAZ, Zakładach Lotniczych nr 18 i Aviakorze. W 1972 roku do służby weszły pierwsze maszyny tego typu, stały się częścią parku maszynowego Aerofłotu[5]. W 1973 oblatano Tu-154A, a w 1975 roku wszedł on do produkcji. W wersji tej zastosowano takie same silniki jak w samolotach Ił-62. Od 1977 roku[potrzebne źródło] produkowany był Tu-154B z francuską awioniką, mieszczący maksymalnie 180 osób. Na podstawie tej wersji powstał towarowy TYu-154S[5]. W 1981 roku, na zamówienie PLL LOT[6] powstał prototyp Tu-154M przemianowany w 1982 roku na Tu-164, później jednak powrócono do pierwotnego oznaczenia. Pierwsze samoloty Tu-154M opuściły fabrykę w 1984 roku. Wyposażone były w silniki podobne do stosowanych w samolotach Ił-62M z odwracaczami ciągu typu klapowego i obniżonym ciągu, dzięki czemu możliwe stało się przedłużenie resursów silnika[potrzebne źródło]. Tu-154M stał się samolotem pasażerskim o największej prędkości maksymalnej (960 km/h) i zwykłej (927 km/h)[5].

W 2001 roku produkcja samolotów Tu-154 została zakończona[1]. W 2003 roku rosyjska firma Aviakor, remontująca samoloty Tu-154 m.in. na potrzeby rosyjskiego Ministerstwa Obrony[7], rozpoczęła produkcję i sprzedaż nowej, zmodernizowanej wersji samolotu[2]; w 2011 roku planowano produkcję 3 maszyn[4]. 14 stycznia 2010 roku podano informację, że największy rosyjski przewoźnik, Aerofłot, wycofał się z czynnego użytkowania samolotu Tu-154M. Ostatni rejsowy lot tego samolotu, z Jekaterynburga do Moskwy, odbył się 31 grudnia 2009 roku[8].

W marcu 2011 roku rosyjska Federalna Agencja Transportu Lotniczego (Rosawiacja) zaleciła przewoźnikom w Rosji wycofanie z eksploatacji samolotów Tu-154M z dniem 1 lipca 2011 roku, jeśli ich konstrukcja nie zostanie poprawiona; jedną z przyczyn zalecenia była analiza przyczyn wypadków i incydentów lotniczych w ciągu kilku poprzednich lat[9].

19 lutego 2013 roku zakłady w Samarze opuścił ostatni samolot, którego odbiorcą zostało rosyjskie ministerstwo obrony, a użytkowany on będzie wspólnie z miejscowym Sztabem Generalnym. Ze względu na charakter odbiorcy samolot wykończono jako salonkę i wyposażono w system wojskowej łączności. Producent przez następne lata planuje wyłącznie serwisowanie i modernizacje istniejących egzemplarzy, produkcja nowych maszyn została tym samym zakończona. Łącznie wyprodukowano 998 lub 1028 samolotów Tu-154, z czego ponad 500 w odmianie pasażerskiej. Najpopularniejszą odmianą jest wersja Tu-154M, którą wyprodukowano w ilości 330 egzemplarzy[5].

Do chwili zakończenia seryjnej produkcji Tu-154 samoloty tego typu brały udział w 67 katastrofach lotniczych z 2973 ofiarami śmiertelnymi. Katastrofy zdarzały raz na 1.042.000 maszynogodzin lotu, zaś Boeingowi 737 dwukrotnie częściej. Największą katastrofą samolotów tego typu jest katastrofa samolotu Tu-154B-2 10 lipca 1985 roku, zginęło wówczas 200 osób. Maszyny tego typu zostały także 31 razy uprowadzone, co skutkowało 13 ofiarami śmiertelnymi[5].

Samoloty Tu-154M w polskich barwach[edytuj | edytuj kod]

Tu-154M w PLL LOT[edytuj | edytuj kod]

14 samolotów tej serii PLL LOT nabył w 1985 roku. Po 1989 roku, po zmianie polityki flotowej, rozpoczęto wycofywanie tej serii. W 1993 roku odbył się ostatni lot rejsowy, a ostatni lot czarterowy w barwach narodowego przewoźnika miał miejsce w 1996 roku.

Tu-154M jako samoloty rządowe[edytuj | edytuj kod]

Dwa samoloty Tu-154M w wersji Lux, o numerach bocznych 101 i 102, były wykorzystywane przez najwyższe władze państwowe, pozostając na stanie 36. Specjalnego Pułku Lotnictwa Transportowego i znajdując się w dyspozycji Kancelarii Prezesa Rady Ministrów[10]. Ulegały częstym awariom; głośnym przypadkiem było awaryjne lądowanie w Kunming w Chinach Tu-154M, którym leciał w 2004 roku do Wietnamu premier Marek Belka; było ono spowodowane defektem turborozrusznika[11]. W 2007 roku awaria Tu-154M spowodowała 10-godzinne opóźnienie w trakcie oficjalnej wizyty prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Japonii[12]. W 2010 doszło do awarii Tu-154M w czasie misji humanitarnej po trzęsieniu ziemi na Haiti[13].

Tu-154M nr 101[edytuj | edytuj kod]

Samolot Tu-154M o numerze bocznym 101 został wcielony w 1990 roku. 10 kwietnia 2010 roku maszyna ta, z wysokimi rangą przedstawicielami polskich władz z prezydentem Lechem Kaczyńskim na czele, uległa katastrofie w pobliżu lotniska wojskowego Smoleńsk-Siewiernyj w Smoleńsku.

Tu-154M nr 102[edytuj | edytuj kod]

W 1994 roku został wcielony samolot o numerze bocznym 102 (numer seryjny 90A-862, rok produkcji – 1990), latający wcześniej w barwach PLL LOT[14]. Pierwotne plany przewidywały wycofanie maszyny z eksploatacji w latach 2008–2010[15]. 12 stycznia 2010 roku Tu-154 nr 102 odleciał do Samary w Rosji w celu przeprowadzenia remontu[16], skąd wrócił 21 września 2010 roku[17].

W 2011 roku samolot Tu-154M nr 102 był wykorzystywany do przeprowadzania eksperymentów w trakcie badań katastrofy polskiego Tu-154M w Smoleńsku[18], co było utrudniane przez usterki maszyny[19].

20 maja 2011 roku odbył się pierwszy po remoncie lot Tu-154M nr 102 o statusie HEAD[20], a w listopadzie 2011 roku podjęto decyzję o wycofaniu samolotu ze służby i jego sprzedaży za pośrednictwem Agencji Mienia Wojskowego[21].

7 maja 2012 roku poinformowano, że przygotowania do sprzedaży Tu-154M nr 102 zostaną wstrzymane do zakończenia śledztwa prokuratury w sprawie katastrofy w Smoleńsku[22].

Wersje[edytuj | edytuj kod]

  • Tu-154 – pierwsza wersja seryjna napędzana silnikami NK-8-2
  • Tu-154A – wersja z silnikami NK-2U o większym ciągu i większym zapasie paliwa
  • Tu-154B – wersja o zwiększonym udźwigu napędzana silnikami NK-8-2U
  • Tu-154B1/B2 – wersja Tu-154B wyposażona w lepszą awionikę
  • Tu-154S – wersja transportowa Tu-154B o powiększonym udźwigu
  • Tu-155 – eksperymentalny Tu-154 w którym paliwo dla środkowego silnika stanowił wodór lub metan.
  • Tu-156 – eksperymentalny Tu-154 w którym paliwo dla wszystkich silników stanowił wodór lub metan.
  • Tu-154M (Tu-164) – wersja z oszczędniejszymi silnikami D-30KU-154, o wydłużonym zasięgu.
  • Tu-154M2 – dwusilnikowa wersja z nowymi silnikami PS-90A, w fazie projektu.

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Samolot trójsilnikowy, o konstrukcji duralowej, półskorupowej. Skrzydła o skosie +35°, zbiorniki paliwa w skrzydłach. Wyposażony do lotów bez widoczności, podwozie chowane, trójwózkowe, z kołem przednim. Załogę stanowi dwóch pilotów, nawigator i mechanik pokładowy.

Wymiary i osiągi[edytuj | edytuj kod]

Parametr / Wersja samolotu Tu-154 Tu-154A Tu-154B Tu-154S Tu-154M
długość [m] 47,9 47,9 47,9 47,9 47,9
wysokość [m] 11,4 11,4 11,4 11,4 11,4
rozpiętość [m] 37,55 37,55 37,55 37,55 37,55
powierzchnia nośna [m²] 201,5 201,5 201,5 201,5 201,5
liczba pasażerów 167 169 180  ? 180
masa własna [kg] 43 500 43 500 50 775  ? 54 000
maksymalna masa startowa [kg] 90 000 94 000 98 000  ? 102 000
prędkość minimalna [km/h] 235 235 235 235 235
prędkość maksymalna [km/h] 950 950 950 950 950
pułap maksymalny [m] 11 000 11 000 11 000 11 000 11 000

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Operatorzy cywilni na dzień 9 października 2014 roku:

Operator Ilość
Korea PółnocnaAir Koryo 2
KirgistanAir Manas 2
RosjaAk Bars Aero 2
RosjaAlrosa Mirny Air Enterprise 7
AzerbejdżanAzerbaijan Airlines 2
BiałoruśBelavia 4
RosjaGazpromavia 4
KazachstanKaz Air Trans 1
KazachstanKazaviaspas 1
RosjaKosmos Aviation Company 3
RosjaRossiya Airlines 6
TadżykistanTajik Air 2
Łącznie 36

Operatorzy wojskowi i rządowi na dzień 29 lipca 2013 roku:

Operator Ilość Znaki rejestracyjne
AzerbejdżanRząd Azerbejdżanu 1 4K-AZ10 (Czarterowany od Azerbaijan Airlines)
BiałoruśSiły Powietrzne Republiki Białorusi 1 EW-85815
Chińska Republika LudowaSiły Powietrzne Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej 5 B-4001, B-4027, B-4138, B-4016, B-4028,
KazachstanRząd Kazachstanu 1 UP-T5401
KirgistanRząd Kirgistanu 2 EX-00001, EX-00002
Korea PółnocnaPółnocnokoreańskie Siły Powietrzne 2 P-561, P-552 (Czarterowane od Air Koryo)
RosjaSiły Zbrojne Federacji Rosyjskiej 16[23]
SłowacjaSlovak Government Flying Service 2 OM-BYO, OM-BYR
Razem 30

Katastrofy[edytuj | edytuj kod]

Ogółem do 2010 roku doszło do 67 katastrof samolotów Tu-154, w tym 7 w latach 2005–2010[24]; zginęło w nich ogółem 2736 osób[25]. Najważniejsze katastrofy miały miejsce:

  • 7 września 2010: Rosyjski Tu-154 należący do linii „Alrosa Mirny Air Enterprise” lądował awaryjnie na terenie leśnym nieopodal lotniska w Iżmie w republice Komi, 1500 km od Moskwy, gdy awaria sieci elektrycznej spowodowała niesprawność wszystkich urządzeń na pokładzie, w tym pomp paliwowych i wyposażenia radiowo-nawigacyjnego. Samolot lądował bez klap z prędkością ok. 350 km/h (zamiast 270), wytoczył się z pasa i zatrzymał w zagajniku młodych drzewek. Wszystkie 81 osób na pokładzie przeżyło bez większych obrażeń. Po prowizorycznych naprawach, 24.03.2011 samolot odleciał z Iżmy do Uchty[27].
  • 4 grudnia 2010: Na lotnisku Domodiedowo w Moskwie, awaryjnie lądujący TU-154M o numerze bocznym RA-85744, należący do dagestańskich linii lotniczych, wyjechał poza pas startowy, po czym przełamał się na pół. Na pokładzie znajdowały się 155 osób. Zginęły 2 osoby w tym brat prezydenta Dagestanu.
  • 1 stycznia 2011: Na lotnisku w Surgucie (Syberia) tuż przed kołowaniem w rosyjskim TU-154B2 linii „Kogalymavia” o numerze RA-85588 zapalił się jeden z silników, doprowadzając do uszkodzenia i zapłonu zbiornika paliwa. Samolot całkowicie spłonął. Zginęły 3 osoby, a 44 zostały ranne. Samolot operował jako lot KGL348 Surgut (SGC) – Moskwa Domodiedovo (DME).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Aviation Safety Network – Tupolev 154 specs (ang.). aviation-safety.net. [dostęp 2011-01-02].
  2. 2,0 2,1 W Rosji zakończono produkcję samolotów Tu-154 (pol.). gazeta.pl. [dostęp 2013-02-20].
  3. The Aviation Safety Network Website: Tupolev 154 Statistics (ang.). [dostęp 2013-10-18].
  4. 4,0 4,1 Census for: TU-154 (ang.) aerotransport.org [dostęp 2011-10-11].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Ostatni Tu-154 (pol.). Onet.Technowinki, 2013-02-23. [dostęp 2013-02-24].
  6. „Samoloty na druciku”, tygodnik Polityka, 10 września 2007.
  7. Tu-154M poleciał do Samary (pol.). altair.com, 2009-05-24. [dostęp 2011-09-15].
  8. Aerofłot wycofał Tu-154M altair.com, 23 stycznia 2010 [dostęp 2011-09-14].
  9. Agencja zaleca wycofanie Tu-154M (pol.). rp.pl, 2011-03-12. [dostęp 2011-04-06].
  10. Oświadczenie ministra Jacka Sasina (pol.). prezydent.pl, 2010-04-28. [dostęp 2010-07-20].
  11. Stare skrzydła rządu (pol.). rp.pl, 2004-10-08. [dostęp 2010-07-12].
  12. Tu-154 pięć miesięcy temu był naprawiany w Rosji (pol.). tvn24.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-07-05].
  13. Prezydencki Tu-154M nr 101 (pol.). samoloty.pl, 2010-04-12. [dostęp 2010-07-12].
  14. Tupolew Tu-154 w Wojsku Polskim [dostęp 2010-07-04].
  15. Tu-154M poleciał do Samary (pol.). altair.com, 2009-05-24. [dostęp 2010-11-01].
  16. Tu-154M nr 101 (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-04-10. [dostęp 2010-10-01].
  17. Tupolew wylądował w Warszawie (pol.). rmf24.pl, 2010-09-21. [dostęp 2010-11-01].
  18. Gen. Parulski: Przeprowadziliśmy eksperyment na stojącym tupolewie (pol.). rmf24.pl, 2011-02-10. [dostęp 2011-02-28].
  19. System TAWS winny usterki w TU-154 (pol.). rp.pl, 2011-02-10. [dostęp 2011-02-28].
  20. Pierwszy lot Tu-154 ze statusem HEAD (pol.). rp.pl, 2011-05-20. [dostęp 2011-07-26].
  21. Tu-154 samolotem niewojskowym (pol.). rp.pl, 2011-11-17. [dostęp 2011-12-08].
  22. Katastrofa smoleńska: Sprzedaż drugiego Tu-154 wstrzymana do końca śledztwa (pol.). gazetaprawna.pl, 2012-05-07. [dostęp 2012-05-12].
  23. World Air Forces 2013 (ang.). 2013. [dostęp 2013-07-29].
  24. Aviation Safety Database – Tu-154 (ang.). aviation-safety.net. [dostęp 2010-08-20].
  25. Aviation Safety Network – Tupolev 154 Statistics (ang.). aviation-safety.net. [dostęp 2010-08-20].
  26. Aviation Safety Database – Tu-154 (ang.). aviation-safety.net. [dostęp 2011-05-11].
  27. Simon Hradecky: Accident: Alrosa Mirny T154 at Izhma on Sep 7th 2010, loss of electrics and landing on helicopter platform. The Aviation Herald. [dostęp 7 September 2010].