Mierzeja Helska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mierzeja Helska
Mierzeja Helska.jpg
Zdjęcie satelitarne Mierzei Helskiej
313.52 Mierzeja Helska.png
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Niż Środkowoeuropejski
Podprowincja Pobrzeża Południowobałtyckie
Makroregion Pobrzeże Gdańskie
Mezoregion Mierzeja Helska
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska
woj. pomorskie:
powiat pucki
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
na temat Mierzei Helskiej

Mierzeja Helska (kaszb. Hélskô Sztremlëzna; niem. Halbinsel Hela, 313.52) – piaszczysty wał w kształcie kosy, będący ciągiem zalesionych wydm, utworzonych przez wiatr i prąd morski płynący na wschód wzdłuż polskiego brzegu.

Na terenie mezoregionu znajdują się trzy gminy miejskie: Hel, Jastarnia oraz częściowo Władysławowo.

Główną gałęzią gospodarki jest turystyka, ważną rolę pełni również rybołówstwo. Głównymi szlakami transportowymi są: droga wojewódzka nr 216 oraz linia kolejowa nr 213.

Ze względu na strategiczne znaczenie, obszar mierzei, szczególnie Hel, był ufortyfikowany od lat 20. do 50. XX wieku.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Mierzeja Helska widoczna z Pobrzeża Kaszubskiego

Mezoregion Mierzeja Helska zajmuje obszar mierzei. Graniczy z mezoregionem Pobrzeże Kaszubskie w okolicy Władysławowa, a poza tym jedynie z Morzem Bałtyckim.

Mezoregion leży w całości na terenie powiatu puckiego.

Wcześniej, np. w systemie Pietkiewicza, do Pobrzeża Kaszubskiego włączano również części Pobrzeża Słowińskiego i Wysoczyzny Żarnowieckiej, a także Mierzeję Helską i Wiślaną[1], które to w systemie regionalizacji Kondrackiego są osobnymi mezoregionami.

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Mezoregion został zbudowany głównie z osadów holoceńskich, których miąższość wynosi do 100 metrów. Osady te znajdują się bezpośrednio na skałach, pochodzących z kredy. Osady holoceńskie związane są z akumulacją morską. Z tego powodu jest to głównie piasek i pył, rzadziej żwir. W okolicach Juraty zostały znalezione namuły rzeczne, deponowane na pograniczu okresu borealnego i atlantyckiego. Lokalnie występują soczewki torfu lub marglu[2].

Geologia mierzei powoduje, że jej wybrzeże ma niekorzystne warunki do powstawania budowli morskich[3].

Sieć wodna[edytuj | edytuj kod]

Mierzeja Helska nie ma powierzchniowej sieci hydrologicznej, nie licząc lokalnych podmokłości okresowych[4]. Pod warstwą osadów znajduje się warstwa wodonośna[2].

Okresowo zachodnia część mierzei jest zalewana przez przerwania sztormowe. Przerwania są naturalne i nie są zjawiskiem ekstremalnym[4].

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Linia brzegowa na Helu

Mierzeja Helska jest piaszczystym półwyspem[2]. Wysokość średnia mierzei wynosi 20-25 m, zaś maksymalnie 56 m[4]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Mierzeja Helska znajduje się w obszaru dużego oddziaływania Morza Bałtyckiego[5]. Charakterystyczną cechą jest łagodna zima i niezbyt upalne lato. Charakterystyczną cechą występującego na mierzei klimatu morskiego są jesienie cieplejsze od wiosen[6]. Długość okresu wegetacyjnego wynosi ok. 200-210 dni[7].

Największe opady panują w miesiącach letnich[8]. Mimo że opady są niewielkie (ok. 600 mm rocznie), to ze względu na parowanie morza i zatoki wilgotność powietrza i gleby jest względnie duża[9]. Znaczne parowanie powoduje, że przy bezwietrznej pogodzie często tworzą się mgły przyziemne[8]. Obszar ten leży w strefie okresowych niedoborów wody dla rolnictwa[10].

Do istotnych cech należą również silne wiatry sztormowe[9], których prędkość dochodzi do 27 m/s[5], przeważnie zachodnie[9] oraz zmienność pogody[11] spowodowana brakiem barier orograficznych.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Przegląd typów roślinności mierzei od plaży do boru sosnowego
Honkenia piaskowa
Teren Nadmorskiego Parku Krajobrazowego

Flora[edytuj | edytuj kod]

Warunki klimatyczne oraz glebowe powodują, że na terenie mierzei wykształciła się roślinność charakterystyczna dla wybrzeża. W podziale geobotanicznym roślinność ta jest zaliczona do "Krainy Wybrzeża"[9].

Roślinność Mierzei Helskiej występuje w charakterystycznych pasmach. Podstawową roślinnością plaży jest honkenia piaskowa[12], rukwiel nadmorska[13], powodująca między innymi hamowanie wydm[12]. Oprócz tego występują inne słonorośla związane z siedliskami plaż, np. solanka kolczysta[14].

Na wydmie białej dominują luźno rosnące trawy. Typowymi trawami polskiego wybrzeża są piaskownica zwyczajna oraz wydmuchrzyca piaskowa[15]. Oprócz traw rzadko występuje lepiężnik oraz groszek nadmorski[16] a także bylica polna, która rośnie również poza strefą nadmorską[17].

Na wydmie szarej, oprócz roślin występujących na wydmie białej, pojawia się wiele zielenic, sinic[17] oraz turzyca piaskowa[18], szczotlicha siwa[19], kocanki piaskowe[20]. Dzięki zwiewaniu obumierających roślin na wydmach tych tworzy się niewielka warstwa próchnicy[17].

Naturalną roślinnością centralnej części mierzei jest bór sosnowy. Sosna zwyczajna jest drzewem, które bardzo dobrze radzi sobie w trudnych warunkach. Sosna jest rośliną pionierską na wydmie szarej. Ze względu na działalność wiatru sosny rosnące na wydmach są mocno zdeformowane[21], korony oraz pnie są niesymetryczne[22]. Oprócz sosny w borach sosnowych rosną: jałowiec pospolity i wierzba piaskowa[23]. W runie boru sosnowego występuje wrzos zwyczajny[24], bażyna czarna oraz borówka brusznica[25].

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Mierzei Helskiej wiosną i jesienią jest dużo ptactwa wędrownego[26]. W związku z tym między miejscowościami Chałupy i Kuźnica mieści się Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków Hel, działająca w ramach Akcji Bałtyckiej.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Nadmorski Park Krajobrazowy.

Obszar mierzei jest zaliczany do obszarów zagrożenia ekologicznego[27].

Od 5 stycznia 1978 cała mierzeja znajduje się na terenie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego[28]. 5 grudnia 2006 został utworzony Rezerwat przyrody Helskie Wydmy[29].

Kultura ludowa[edytuj | edytuj kod]

Dwujęzyczna nazwa ulicy w Jastarni
Kutry podczas pielgrzymki morskiej
Information icon.svg Osobny artykuł: Kaszuby.

Teren Mierzei Helskiej jest zamieszkiwany w dużej mierze przez Kaszubów. Obszar ten silnie kultywuje tradycje kaszubskie.

Morska Pielgrzymka Rybacka[edytuj | edytuj kod]

Co roku 29 czerwca, z okazji uroczystości patrona rybaków - świętego Piotra Apostoła, odbywa się morska pielgrzymka kutrami z Mierzei Helskiej do puckiej fary. Podczas pielgrzymki wszystkie kutry są odświętnie przystrojone. Płyną nimi załogi i członkowie ich rodzin. Pielgrzymka oprócz ludzi morza przyciąga wielu turystów[30].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Literatura kaszubska.

Na Mierzei Helskiej nie działało wielu kaszubskich pisarzy[31], jednakże w tym regionie toczy się akcja wielu utworów kaszubskich.

Boże męki[edytuj | edytuj kod]

Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego na Kaszubachkrzyże i kapliczki przydrożne[32]. Na mierzei, w przeciwieństwie do pozostałej części regionu, znajdują się - z dwoma wyjątkami - tylko krzyże metalowe. Obiekty te poświęcone są przeważnie rybakom, którzy zaginęli na morzu, lub ludziom żyjącym z morza[33].

Zarys historii regionu[edytuj | edytuj kod]

Chata rybacka z 1881 w Jastarni
Kapitulacja Helu
Stanowisko kierowania ogniem na Helu

Mierzeja była zamieszkana już w mezolicie. Z tego okresu znaleziono ślady po prymitywnym przemyśle[34].

W XVII wieku na tym terenie znajdowało się 5 wsi[35]. Wówczas tereny te znajdowały się w Polsce. W 1772 w wyniku pierwszego rozbioru część mierzei (od obecnego Władysławowa po Jastarnię) znalazła się w Prusach. Pozostała część (Hel oraz Bór - część Jastarni) pozostała w granicach Polski aż do drugiego rozbioru Polski, a w latach 1807-1815 wchodziła w skład napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska.

W 1904 rozpoczął się rozwój turystyki we wsi Hel[35]. W 1920 Mierzeja Helska ponownie znalazła się w Polsce. Ze względu na krótką linię brzegową oraz rozwój kolei nastąpił szybki rozwój turystyki na Mierzei. W 1930 ze względu na strategiczne znaczenie tego miejsca wybudowano umocnienia na Helu[35]. W tym samym czasie rozpoczęto budowę portu wojennego w Helu, który stał się główną bazą polskiej marynarki wojennej[36].

Od 1 września 1939 do 2 października 1939 trwała Bitwa o Hel. W latach 1944-1945 mierzeja była intensywnie fortyfikowana przez armię niemiecką[36]. W 1945 mierzeja ponownie znalazła się w Polsce, tym razem w województwie gdańskim.

W latach 1949-1951 wprowadzono bardzo restrykcyjne przepisy, dotyczące działalności cywilnej na Helu[36].

30 czerwca 1963 prawa miejskie otrzymał Hel[37], a 1 stycznia 1973 - Jastarnia[38].

1 stycznia 1975 w wyniku reformy administracyjnej mierzeja weszła w skład województwa gdańskiego (małego).

5 stycznia 1978 utworzono Nadmorski Park Krajobrazowy, w którego skład weszło wybrzeże Zatoki Puckiej wraz z całą mierzeją[28].

1 stycznia 1999 mierzeja weszła w skład województwa pomorskiego ze stolicą w Gdańsku oraz powiatu puckiego.

5 grudnia 2006 został utworzony Rezerwat przyrody Helskie Wydmy[29].

Ludność, gospodarka, komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Ludność i urbanizacja[edytuj | edytuj kod]

Ulica Wiejska w Helu

W XVII wieku na terenie mezoregionu znajdowało się 5 wsi. Cztery były zaludnione przez ludność polsko- lub kaszubskojęzyczną, natomiast Hel - przez niemieckojęzyczną. Wszystkie były lokowane na wybrzeżu zachodnim (nad Zatoką Pucką). W latach 1921-1932 powstała wieś letniskowa Jurata. We wsiach polskich zabudowa była luźna, natomiast w Helu uporządkowana wzdłuż głównej ulicy. Podobne różnice były widoczne w zabudowie. Domy w Helu były zwrócone szczytem do ulicy i przypominały zabudowę saksońską, natomiast w pozostałych wsiach domu były ustawione spadem do ulicy i przypominały zabudowę słowińską. Z tych czasów pozostała tylko zabudowa ulicy Wiejskiej w Helu oraz jeden budynek w Jastarni przy ulicy Rynkowej 10[35].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Plaża w Jastarni

Początkowo głównym zajęciem miejscowej ludności było rybołówstwo. W 1904 na Helu zaczęła się rozwijać turystyka. Wówczas turyści przybywali do wsi statkiem parowym z Gdańska i Sopotu[35]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i ustaleniu granic na Pomorzu rozwój turystyki się nasilił. Dużą rolę w zmianach gospodarczych odegrała linia kolejowa otwarta w 1922[39]. Utworzenie Rejonu Umocnionego Hel w 1930 spowodowało przyhamowanie rozwoju ruchu turystycznego[35].

W latach 70. XX wieku Mierzeja Helska była zaliczana do Gdańskiego Okręgu Przemysłowego[40]. W podziale z początku XXI wieku teren ten został wyłączony z granic tego okręgu[41].

Od początku XXI wieku Mierzeja Helska jest bardzo intensywnie wykorzystywana turystycznie. Wszystkie leżące na niej miasta są zaliczane do najważniejszych ośrodków turystycznych w Polsce[42].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Transport morski[edytuj | edytuj kod]

Port w Jastarni

Na terenie Mierzei Helskiej znajdują się dwa niewielkie porty rybackie w Jastarni i Helu[43] oraz Port wojenny Hel. W latach 2004-2009 przeładunek w portach na mierzei, podobnie jak w pozostałych polskich portach rybackich, malał, jednakże dynamika spadku była mniejsza niż w pozostałych. W porcie helskim rozwija się działalność rekreacyjna[44]. Do portów na Zatoce Puckiej przypływają również tramwaje wodne z Trójmiasta[45].

Kierowanie statkami po stronie otwartego morza jest utrudnione ze względu na silne wiatry[5].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Pociągi na stacji Hel w sezonie letnim (2009)

Na terenie mezoregionu znajduje się jedna linia kolejowa nr 213. Linia powstała w latach 1921-1922 i przyczyniła się do znacznych zmian w gospodarce miejscowości położonych na mierzei. Wcześniej dominowało rybołówstwo, a po wybudowaniu linii zaczęła dominować turystyka[39].

Linią 213 kursują pociągi osobowe w relacji Gdynia – Hel. W ostatnich latach w okresie letnim na Hel była przedłużana trasa pociągu osobowego Tur relacji Gdynia – Chojnice, prowadzonego przez całą swoją trasę lokomotywą spalinową[46].

Ze względu na duży ruch turystyczny występujący w sezonie letnim, na linii obowiązywały zawsze co najmniej 2 wersje rocznego rozkładu jazdy (letnia oraz zimowa). Od 2005 do obsługi połączeń lokalnych pomiędzy Gdynią a Helem zaczęto stosować szynobusy i spalinowe zespoły trakcyjne[47]. W sezonie letnim z powodu wzmożonego ruchu przewozy są obsługiwane składami klasycznymi z wagonami piętrowymi. SZT łączy się wówczas w dłuższe składy, często z wagonem doczepnym w środku[47].

Pociągi dalekobieżne kursują linią kolejową nr 213 tylko w czasie wakacji letnich. W okresie tym na linii kursują zarówno pociągi pospieszne (TLK), jak i ekspresowe. Pociągi te ze względu na brak elektryfikacji są prowadzone lokomotywami spalinowymi[48].

Ruch towarowy, ze względu na brak przemysłu[49] ma znaczenie marginalne[50].

Na terenie mezoregionu działa Wojskowa Kolejka Wąskotorowa na Helu, funkcjonująca w ramach Muzeum Obrony Wybrzeża[51]. Jest to jedyna kolejka wojskowa w Polsce, która została odtajniona i z której częściowo mogą korzystać cywile. Kolejka była zarządzana przez Komendę Portu Wojennego w Helu[52].

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Droga wojewódzka nr 216
Information icon.svg Osobny artykuł: Droga wojewódzka nr 216.

Główną drogą przechodzącą przez mierzeję jest droga wojewódzka nr 216.

Drogą wojewódzką nr 216 kursują autobusy linii 666 Gdynia - Hel, obsługiwane przez PKS Wejherowo oraz prywatne busy.

Przypisy

  1. Bolesław Augustowski: Środowisko Geograficzne województwa gdańskiego w zarysie. Gdańsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Gdańsku, 1969, s. 27.
  2. 2,0 2,1 2,2 Andrzej Sadurski, Joanna Borawska, Tomasz Burczyk. Warunki hydrologiczne i hydrochemiczne Mierzei Helskiej. „Kwartalnik Geologiczny”. t. 31 nr. 4. s. 767-782. 
  3. Leszek Józef Kaszubowski, Ryszard Coufal: Wstępny podział geologiczno-inżynierski dna polskiej części Morza Bałtyckiego. s. 12-13.
  4. 4,0 4,1 4,2 Roman Cieśliński. Typy krajobrazów na wybrzeżu województwa pomorskiego i ich geneza. „Krajobrazy rekreacyjne – kształtowanie, wykorzystanie, transformacja. Problemy Ekologii Krajobrazu”. XVII. s. 87-95. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974, s. 22.
  6. Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974, s. 23.
  7. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 158.
  8. 8,0 8,1 Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974, s. 24.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 13.
  10. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 160.
  11. Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974, s. 21.
  12. 12,0 12,1 Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 31.
  13. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 33.
  14. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 35.
  15. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 36.
  16. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 38.
  17. 17,0 17,1 17,2 Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 41.
  18. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 42.
  19. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 44.
  20. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 45.
  21. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 51.
  22. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 52.
  23. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 53.
  24. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 56.
  25. Teofil Wojterski: Zielonym szlakiem polskiego wybrzeża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Literatury Dziecięcej, 1957, s. 57.
  26. Władysław Ludynia: Wybrzeże Gdańskie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1974, s. 32.
  27. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 323.
  28. 28,0 28,1 Uchwała Nr IX/49/78 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku z dnia 5 stycznia 1978 r. (Dz. U. WRN w Gdańsku z 1978 r. Nr 1 poz. 3)
  29. 29,0 29,1 ROZPORZĄDZENIE Nr.pdf: (pol.). [dostęp 2013-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-27)].
  30. Najpiękniejsze Sanktuaria. Warszawa: axel springer, 2007, s. 38-43. ISBN 978-83-7558-092-1.
  31. Pomorze Gdańskie tom Literatura i Język. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 7-44.
  32. Józef Borzyszkowski, Alfons Klejna: Boże męki krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach. Gdańsk - Pelplin: Instytu Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej, 2004, s. 9. ISBN 83-89079-20-8.
  33. Józef Borzyszkowski, Alfons Klejna: Boże męki krzyże i kapliczki przydrożne na Kaszubach. Gdańsk - Pelplin: Instytu Kaszubski, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej, 2004, s. 383-393. ISBN 83-89079-20-8.
  34. Pomorze Gdańskie tom Szkice polityczno-gospodarcze. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 37.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 Krzysztof Szarejko. Jakość przestrzeni regionalnej polskiego pasa nadmorskiego. „Europa - Region - Turystyka : Specyfika przestrzeni regionalnej - jej ochrona, zachowanie i rozwój : Międzynarodowa Konferencja Naukowa :”, s. 172-181, 2005. ISSN 83-88771-59-0. 
  36. 36,0 36,1 36,2 Zbigniew Wojciechowski. Obiekty militarne Półwyspu Helskiego w latach 1920-2006. „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”. 51 nr 4, s. 247-271, 2005. ISSN 0860-889X. 
  37. Dz. U. z 1963 r. Nr 23, poz. 132
  38. Dz. U. z 1972 r. Nr 50, poz. 327
  39. 39,0 39,1 Jerzy Pawłowski. Kolej helska. „Świat Kolei”. 4/1997, s. 16–17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  40. Irena Fierla: Geografia Przemysłu Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1973, s. 172.
  41. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 143.
  42. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 295.
  43. Irena Fierla (red.): Geografia Gospodarcza Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 2004, s. 274.
  44. Piotr Nowaczyk, Jolanta Zieziula. Zmiana profilu działalności małych portów morskich w Polsce a procesy dostosowawcze w zakresie infrastruktury. „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”. 15/2011, s. 243-259. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński. 
  45. Emilia Kuciaba. Wykorzystanie żeglugi śródlądowej w obsłudze potrzeb pasażerskich. „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”. 16/2012, s. 89-100. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński. 
  46. Filip Brzeziński. SP32 w Chojnicach. „Świat Kolei”. 6/2010, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  47. 47,0 47,1 Ryszard Stankiewicz. Nowy tabor na trasie Gdynia Gł. – Hel. „Koleje Małe i Duże”. 1/2007, s. 4. Katowice: APLAND. ISSN 1641-117X. 
  48. Szymon Suliński. Wakacyjne pociągi. „Koleje Małe i Duże”. 2/2006, s. 14–15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  49. Irena Fierla: Geografia Przemysłu Polski. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1973, s. 195.
  50. Oficjalna Strona Internetowa Miasta Helu: (pol.). gohel.pl. [dostęp 2013-08-03].
  51. Wojskowa Kolejka Wąskotorowa
  52. Paweł Korcz: Atlas wąskotorówek. Poznań: Poznański Klub Modelarzy, 2006, s. 129. ISBN 83-920757-3-0.